Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 17 Μαΐου 1902, όπως καταγράφει η πλατφόρμα πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού, επισημαίνονται στο Εθνικό Μουσείο στην Αθήνα οι οδοντωτοί τροχοί και τα ιδιαίτερα τεχνικά χαρακτηριστικά χάλκινων θραυσμάτων, τα οποία είχαν ανασυρθεί από το ναυάγιο των Αντικυθήρων το 1901. Το εύρημα, που αργότερα θα γίνει γνωστό ως Μηχανισμός των Αντικυθήρων, αποδείχθηκε ότι ανήκει σε έναν εξαιρετικά σύνθετο αρχαίο ελληνικό μηχανικό αστρονομικό υπολογιστή. Για την πρώτη αναγνώριση υπάρχουν επιμέρους αποκλίσεις στις ιστορικές παρουσιάσεις ως προς τον Στάη που την πραγματοποίησε και τη χρονολόγηση.

Το αντικείμενο δεν βρέθηκε στη Ρόδο και δεν υπάρχει απόδειξη ότι κατασκευάστηκε εκεί. Η σχέση του με το νησί προέκυψε από την ιστορία της ελληνιστικής επιστήμης και από νεότερες αναγνώσεις των επιγραφών του. Η Ρόδος υπήρξε σημαντικό κέντρο αστρονομικής έρευνας. Ο Ίππαρχος έκανε παρατηρήσεις στο νησί τον 2ο αιώνα π.Χ., ενώ ο Ποσειδώνιος συνδέθηκε με τη ροδιακή σχολή κατά τον 1ο αιώνα π.Χ. Ο Κικέρων περιέγραψε μηχανικό αστρονομικό ομοίωμα που είχε κατασκευάσει ο Ποσειδώνιος, χωρίς όμως να προκύπτει ταύτιση με το εύρημα των Αντικυθήρων.

Το 2017, ο Paul A. Iversen υποστήριξε σε μελέτη στο Hesperia ότι μία από τις εορτές που αναγράφονται στον κύκλο αγώνων του μηχανισμού είναι τα Αλίεια της Ρόδου, αγώνες προς τιμή του Ήλιου. Η ερμηνεία αυτή ενισχύει τη θεωρία πιθανής ροδιακής κατασκευής, ίσως για παραγγελιοδότη από την Ήπειρο. Παράλληλα, το ημερολόγιο του μηχανισμού παρουσιάζει στοιχεία που ο ερευνητής συνέδεσε με ηπειρωτική, κορινθιακής καταγωγής ημερολογιακή παράδοση.

Η ιστορική σημασία της 17ης Μαΐου 1902 βρίσκεται στην αναγνώριση ενός μοναδικού τεχνολογικού μνημείου, του οποίου η προέλευση ακόμη ερευνάται. Η πιθανή σύνδεσή του με τη Ρόδο αποτελεί επιστημονική υπόθεση, όχι βεβαιωμένο τοπικό γεγονός. Βασικές πηγές: Υπουργείο Πολιτισμού, ερευνητικό πρόγραμμα Μηχανισμού Αντικυθήρων, Paul A. Iversen, Hesperia 86 (2017).

Το πρωί της 17ης Μαΐου 1912 καταγράφεται η παράδοση της οθωμανικής φρουράς της Ρόδου, ύστερα από την αποφασιστική σύγκρουση που είχε διεξαχθεί την προηγούμενη ημέρα στην ευρύτερη περιοχή της Ψίνθου. Με το γεγονός αυτό ολοκληρώθηκε ουσιαστικά η οργανωμένη στρατιωτική αντίσταση στο νησί.

Σύμφωνα με την ειδική ιστορική καταχώριση για την Ψίνθο στην Enciclopedia Italiana της Treccani (1935), οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν δεχθεί την επίθεση τριών ιταλικών φαλάγγων στις 16 Μαΐου. Μετά την υποχώρησή τους, κατά τη διάρκεια της νύχτας ζήτησαν να παραδοθούν.

Η ίδια πηγή αναφέρει ότι το επόμενο πρωί ο Οθωμανός διοικητής παρουσιάστηκε ως αιχμάλωτος μαζί με 33 αξιωματικούς και περίπου 950 στρατιώτες. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν στοιχεία της συγκεκριμένης ιταλικής ιστορικής αφήγησης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απολύτως αδιαμφισβήτητη καταμέτρηση.

Η τελική παράδοση δεν πρέπει να συγχέεται με την αρχική απόβαση των Ιταλών, στις 4 Μαΐου στην Καλλιθέα, ούτε με την είσοδό τους στην πόλη της Ρόδου στις 5 Μαΐου. Η μετακίνηση της οθωμανικής φρουράς στην ενδοχώρα είχε παρατείνει την εκστρατεία για σχεδόν δύο εβδομάδες.

Η μάχη της Ψίνθου ήταν αποτέλεσμα σχεδίου περικύκλωσης από διαφορετικές κατευθύνσεις, με συμμετοχή στρατευμάτων που κινήθηκαν από την πόλη της Ρόδου και από αποβατικά σημεία στα Καλαβάρδα και στη Μαλώνα. Στόχος ήταν να εμποδιστεί η παρατεταμένη αντίσταση στην ενδοχώρα.

Σε ορισμένες συνοπτικές ιστορικές αναφορές, η λήξη της αντίστασης και η παράδοση αποδίδονται στη 16η Μαΐου. Η Treccani όμως διαχωρίζει τη μάχη της 16ης από την παρουσίαση του διοικητή το πρωί της 17ης. Στην ιστορική καταχώριση διατηρούμε αυτή τη χρονολόγηση και επισημαίνουμε τη διαφορά των πηγών.

Η παράδοση έκλεισε το στρατιωτικό σκέλος της κατάληψης, όχι όμως τις πολιτικές εκκρεμότητες του νησιού. Η Ρόδος τέθηκε υπό ιταλική διοίκηση και η υπόθεση της αυτοδιάθεσης των Δωδεκανησίων παρέμεινε ανοιχτή για δεκαετίες.

Η μνήμη των γεγονότων της Ψίνθου διατηρείται ως κρίσιμη στιγμή της τοπικής ιστορίας: προσδιορίζει το πέρασμα από τις τελευταίες ημέρες της οθωμανικής στρατιωτικής παρουσίας στη νέα περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Στις 17 Μαΐου 1946 ο Χριστόδουλος Τσιγάντες, επικεφαλής της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής Δωδεκανήσου, κάλεσε ιερείς της Ρόδου στα γραφεία της αποστολής, σε μία περίοδο έντονων εκκλησιαστικών και διοικητικών διεργασιών. Η συνάντηση καταγράφεται σε ιστορική έρευνα για τη δράση του και αποτελεί χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της πολύπλευρης ελληνικής παρουσίας στο νησί πριν από την Ενσωμάτωση.

Το 1946 τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση. Η μετάβαση από την ιταλική και τη γερμανική κυριαρχία σε μία νέα πολιτική πραγματικότητα είχε αφήσει ανοικτά ζητήματα διοίκησης, εκπαίδευσης, θρησκευτικών θεσμών και κοινωνικής οργάνωσης. Οι εκκλησιαστικές εξελίξεις συνδέονταν με ευρύτερες συζητήσεις για το μέλλον και τη διοικητική αυτονομία των νησιών.

Ο Τσιγάντες είναι κυρίως γνωστός ως στρατιωτικός και διοικητής του Ιερού Λόχου. Ωστόσο η δράση του εκείνη την περίοδο περιλάμβανε επαφές με τοπικούς φορείς και προσπάθειες παρέμβασης σε θέματα που ξεπερνούσαν τα αυστηρά στρατιωτικά καθήκοντα.

Η ιστορική αξία της ημερομηνίας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την όψη της μεταπολεμικής Ρόδου: στη συνύπαρξη της βρετανικής διοίκησης, της ελληνικής στρατιωτικής παρουσίας και των τοπικών θεσμών, πριν από την επίσημη ανάληψη της διοίκησης από την Ελλάδα το 1947.

Στις 17 Μαΐου 1964 πραγματοποιούνται τα εγκαίνια της Δημοτικής Πινακοθήκης Ρόδου, προδρόμου του σημερινού Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης. Ο θεσμός εξελίχθηκε στο σημερινό Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης και απέκτησε μία από τις σημαντικότερες συλλογές ελληνικής τέχνης του 20ού αιώνα.

Η δημιουργία της πινακοθήκης αποτέλεσε σημαντικό βήμα για τη συγκέντρωση και την παρουσίαση έργων νεοελληνικής τέχνης στη Ρόδο. Με την πάροδο των δεκαετιών, ο θεσμός εξελίχθηκε σε σταθερό σημείο αναφοράς της πολιτιστικής ζωής, προσφέροντας σε κατοίκους και επισκέπτες τη δυνατότητα να γνωρίσουν σημαντικούς Έλληνες δημιουργούς.

Στις 17 Μαΐου 1967 ο δικηγόρος Νικηφόρος Μανδηλαράς επιβιβάζεται κρυφά στο πλοίο RITA-V, επιχειρώντας να διαφύγει από την Ελλάδα μετά την επιβολή της δικτατορίας. Ο Μανδηλαράς είχε έντονη πολιτική και δικηγορική δράση και φοβόταν ότι θα συλληφθεί από το νέο καθεστώς.

Προορισμός του ήταν η Κύπρος, όμως η προσπάθεια διαφυγής εξελίχθηκε τραγικά. Λίγες ημέρες αργότερα η σορός του βρέθηκε στη Ρόδο, σε μια υπόθεση που παρέμεινε για δεκαετίες αντικείμενο έρευνας και αμφισβήτησης.