Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Σύμφωνα με τη χρονολογική έρευνα για τους Ροδίους της διασποράς, ο Φίλιππος Τζανέτογλου μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία στην Αλεξάνδρεια στις 15 Μαΐου 1819, με μυητή τον Κυριάκο Τασίκα. Η Αίγυπτος αποτελούσε τόπο εμπορικής δραστηριότητας και επικοινωνίας για νησιώτες του Αιγαίου, κάτι που εξηγεί πώς το επαναστατικό δίκτυο έφτανε σε Ροδίους μακριά από το νησί.

Η μαρτυρία αφορά τη μύηση ενός Ροδίου εκτός Ρόδου και δεν αποδεικνύει ότι εκείνη την ημέρα ιδρύθηκε οργανωμένος πυρήνας στο νησί. Για πλήρη αρχειακή κατοχύρωση της ακριβούς ημέρας χρειάζεται η αρχική καταγραφή της μύησης ή η συγκεκριμένη βιβλιογραφική παραπομπή.

Τον Απρίλιο του 1820 ο Μητροπολίτης Ρόδου Αγάπιος μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου καταγράφει ρητά τη μύησή του και αναφέρει ότι ο ίδιος προχώρησε στη μύηση και άλλων Ροδίων. Ο Αγάπιος, καταγόμενος από τη Θήρα, κατείχε τον μητροπολιτικό θρόνο από το 1792 και αποτελούσε κεντρικό πρόσωπο της εκκλησιαστικής ζωής του νησιού.

Η ένταξη του μητροπολίτη στο μυστικό επαναστατικό δίκτυο έδωσε τη δυνατότητα επαφής με πρόκριτους και κληρικούς. Το ότι η Ρόδος ήταν έδρα ισχυρής οθωμανικής διοίκησης και στρατιωτικής παρουσίας έκανε κάθε προετοιμασία ιδιαίτερα επικίνδυνη.

Με την έναρξη της Επανάστασης ο Αγάπιος συνελήφθη και φυλακίστηκε μαζί με άλλους κληρικούς και προκρίτους. Η Ιερά Μητρόπολη αναφέρει κακομεταχείριση κατά τη μακρόχρονη κράτησή του. Πέθανε το 1829. Η ακριβής ημέρα της μύησης μέσα στον Απρίλιο δεν είναι γνωστή.

Στη ροδιακή ιστορική αφήγηση η αποκάλυψη του μυστικού δικτύου της Φιλικής Εταιρείας αποδίδεται σε άνδρα με το όνομα Ασημάκης. Παρουσιάζεται ως πρόσωπο που έφτασε από την Κωνσταντινούπολη, εμφανίστηκε ως έμπορος και γνώριζε τα συνθηματικά των Φιλικών, γεγονός που του επέτρεψε να πλησιάσει τον Μητροπολίτη Αγάπιο και τους μυημένους προκρίτους.

Η ίδια αφήγηση τον συνδέει με τη Σμαράγδα, κόρη του γιατρού Πελαΐτη, την οποία φέρεται να αρραβωνιάστηκε. Κατά την παράδοση, παρέδωσε κατάλογο προσώπων στον Οθωμανό διοικητή Γιουσούφ μπέη και ακολούθησαν συλλήψεις. Πρόκειται για συγκεκριμένη αλλά μεταγενέστερα αναπαραγόμενη αφήγηση: δεν έχει ακόμη διασταυρωθεί εδώ από ανεξάρτητο οθωμανικό έγγραφο η ταυτότητα του Ασημάκη και κάθε λεπτομέρεια του επεισοδίου.

Η σύλληψη και φυλάκιση του Αγάπιου επιβεβαιώνεται ανεξάρτητα από την Ιερά Μητρόπολη Ρόδου. Η ακριβής ημερομηνία της καταγγελίας, ο χρόνος κάθε σύλληψης και η πλήρης σύνθεση του δικτύου παραμένουν αντικείμενο έρευνας.

Η ροδιακή ιστοριογραφική αφήγηση κατονομάζει, μεταξύ όσων συνελήφθησαν μετά την αποκάλυψη του δικτύου, τον Μητροπολίτη Αγάπιο, τον παπα-Μανώλη της Αγίας Αναστασίας, τον Ιωάννη Καζούλλη, τον Απόστολο Βλαστό και τον Εμμανουήλ Καστρίσιο. Στον ίδιο κατάλογο περιλαμβάνονται ο Φίλιππος Δημητρίου Φιλιππάκης, ο Βασίλειος Ζαχαρίας, ο Α. Δελαπόρτας και ο Α. Στουπέντζης.

Σύμφωνα με την αφήγηση, οι κρατούμενοι οδηγήθηκαν στο Ζιντάνι, χώρο φυλάκισης που συνδέεται με το Παλάτι των Ιπποτών, και παρέμειναν εκεί για μήνες. Η ομαδική κράτηση στερούσε από το νησί πρόσωπα που θα μπορούσαν να οργανώσουν τοπική κινητοποίηση κατά την έναρξη της Επανάστασης.

Ο κατάλογος διατηρείται ως σημαντική ονομαστική μαρτυρία, όχι ως πλήρως εξακριβωμένο μητρώο μυημένων. Δεν είναι ακόμη γνωστά τα πλήρη βιογραφικά όλων, ούτε η ακριβής ημερομηνία σύλληψης καθενός.

Ο παπα-Μανώλης αναφέρεται ρητά ως εφημέριος της Αγίας Αναστασίας στη Ρόδο στον κατάλογο προσώπων που, σύμφωνα με τη ροδιακή ιστορική αφήγηση, συνελήφθησαν μετά την αποκάλυψη του δικτύου της Φιλικής Εταιρείας. Η παρουσία του στον κατάλογο φανερώνει τον ρόλο που αποδίδεται σε κληρικούς της πόλης στις μυστικές επαφές της εποχής.

Το όνομά του καταγράφεται δίπλα σε εκείνα του Μητροπολίτη Αγάπιου και γνωστών Ροδίων προκρίτων. Η αφήγηση τοποθετεί τους συλληφθέντες στη φυλακή του Ζιντανίου, χωρίς όμως να προσφέρει για τον συγκεκριμένο ιερέα πλήρες όνομα, ηλικία ή ακριβή ημέρα κράτησης.

Η καταχώριση δεν ταυτίζει αυθαίρετα τον παπα-Μανώλη με άλλα πρόσωπα που φέρουν το όνομα Εμμανουήλ. Χρειάζεται αναζήτηση σε εκκλησιαστικά κατάστιχα της Αγίας Αναστασίας για ασφαλή βιογραφική ταυτοποίηση.

Ο Εμμανουήλ Καστρίσιος συγκαταλέγεται στους κατονομαζόμενους συλληφθέντες της Ρόδου στην ιστορική αφήγηση για την προδοσία του τοπικού δικτύου των Φιλικών. Η αναφορά του δίπλα σε κληρικούς και άλλους προκρίτους συνδέει το επώνυμο Καστρίσιος με την επαναστατική προετοιμασία στο νησί.

Σε παλαιότερες καταγραφές εμφανίζεται και το όνομα Κωνσταντίνος Καστρίσιος. Δεν υπάρχουν εδώ αρκετά στοιχεία ώστε να θεωρηθούν το ίδιο πρόσωπο ή να προσδιοριστεί με βεβαιότητα η συγγένειά τους. Για τον λόγο αυτό διατηρούνται ως διακριτές ονομαστικές αναφορές μέχρι να ελεγχθούν τα πρωτότυπα.

Η υπόθεση δείχνει γιατί οι ονομαστικοί κατάλογοι χρειάζονται σχολαστική διασταύρωση: η συμμετοχή σε δίκτυο, η σύλληψη και η τυπική μύηση στη Φιλική Εταιρεία δεν είναι αυτομάτως ισοδύναμα ιστορικά δεδομένα.

Ο Ιωάννης Καζούλλης αναφέρεται στον ονομαστικό κατάλογο Ροδίων που φέρονται να φυλακίστηκαν μετά την καταγγελία του δικτύου της Φιλικής Εταιρείας. Στην ίδια μαρτυρία βρίσκονται ο Απόστολος Βλαστός, ο Φίλιππος Δημητρίου Φιλιππάκης, ο Βασίλειος Ζαχαρίας, ο Α. Δελαπόρτας και ο Α. Στουπέντζης.

Τα πρόσωπα αυτά προσφέρουν αφετηρία για έρευνα στις οικογένειες, τις ενορίες και τις εμπορικές δραστηριότητες της οθωμανικής Ρόδου. Δεν διαθέτουμε όμως, για όλους, ασφαλή βιογραφικά ή ατομικά έγγραφα μύησης.

Ο Ιωάννης Καζούλλης δεν πρέπει να συγχέεται με τον Αθανάσιο Καζούλλη, ο οποίος αναφέρεται χωριστά σε έρευνες για τους Ροδίους Φιλικούς. Η ορθογραφία των επωνύμων και οι σχέσεις συγγένειας απαιτούν ξεχωριστή επαλήθευση.

Ο Βασίλειος Βενετοκλής παρουσιάζεται σε ιστορικό αφιέρωμα για τη συμμετοχή των Δωδεκανησίων ως μέλος της Φιλικής Εταιρείας στη Ρόδο. Όταν ακολούθησαν οι συλλήψεις του Μητροπολίτη Αγάπιου και άλλων Φιλικών, φέρεται να διέφυγε στην Αίγυπτο μαζί με τον αδελφό του Παναγιώτη.

Στη συνέχεια αναφέρεται ότι έφτασε στο Ναύπλιο και υπηρέτησε στο ελαφρό ιππικό κατά τον Αγώνα. Η διαδρομή αυτή είναι παράδειγμα της συμμετοχής Ροδίων στην Επανάσταση έξω από το νησί, ακόμη και όταν δεν πραγματοποιήθηκε γενικευμένη εξέγερση στη Ρόδο.

Η αφήγηση συνδέει τον Βασίλειο με τη Δεσποινούλα Ρεΐση και την οικογένεια των μεταγενέστερων ευεργετών της Ρόδου Δημητρίου και Μίνωος Βενετοκλή. Οι επιμέρους στρατιωτικές ημερομηνίες χρειάζονται έλεγχο στα σχετικά μητρώα.

Η Ρόδος βρισκόταν υπό οθωμανική διοίκηση, με ισχυρή στρατιωτική παρουσία και σημαντική θέση στις θαλάσσιες διαδρομές της Ανατολικής Μεσογείου. Οι συνθήκες αυτές δυσκόλευαν την προετοιμασία και την εκδήλωση τοπικής εξέγερσης, σε αντίθεση με άλλα νησιά που διέθεταν μεγαλύτερη επιχειρησιακή ευχέρεια.

Η σύλληψη του Μητροπολίτη Αγάπιου και άλλων προκρίτων αποδυνάμωσε το τοπικό δίκτυο που συνδεόταν με τη Φιλική Εταιρεία. Η μεταγενέστερη ροδιακή παράδοση αποδίδει τις συλλήψεις σε καταγγελία του Ασημάκη, ενώ η Ιερά Μητρόπολη επιβεβαιώνει τη φυλάκιση του Αγάπιου.

Η απουσία επιτυχημένης εξέγερσης μέσα στη Ρόδο δεν σημαίνει απουσία Ροδίων από τον Αγώνα. Μέλη της διασποράς, ναυτικοί και εθελοντές συνδέθηκαν με τις επιχειρήσεις και την υποστήριξη της Επανάστασης σε άλλες περιοχές.

Οθωμανικό έγγραφο με ημερομηνία 4 Ιουνίου 1821 αναφέρεται σε επίθεση δεκαεπτά επαναστατικών πλοίων εναντίον οθωμανικού σκάφους στην περιοχή της Ρόδου. Η καταγραφή μνημονεύει και εμπλοκή αιγυπτιακών πλοίων, αποτυπώνοντας την ένταση στις θαλάσσιες οδούς γύρω από το νησί.

Η ημερομηνία αφορά το έγγραφο και δεν πρέπει να ταυτίζεται χωρίς έλεγχο με την ακριβή ώρα ή ημέρα της ναυτικής σύγκρουσης. Το περιστατικό τεκμηριώνει πολεμική δραστηριότητα στα ανοικτά της Ρόδου, όχι απελευθέρωση του νησιού.

Για την οριστική περιγραφή της σύνθεσης των στόλων, των απωλειών και της θέσης του επεισοδίου απαιτείται ανάγνωση του πρωτότυπου οθωμανικού εγγράφου.

Κατά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, τα επαναστατικά πλοία και ιδιαίτερα η ναυτική δραστηριότητα της Κάσου επηρέασαν την ευρύτερη περιοχή Ρόδου και Καστελλορίζου. Η θέση της Ρόδου κοντά στις μικρασιατικές ακτές την καθιστούσε κρίσιμο πέρασμα για οθωμανικές και αιγυπτιακές κινήσεις.

Η σχετική χρονολογική καταγραφή τοποθετεί επιχειρήσεις στον Μάιο του 1821, χωρίς να έχει κατοχυρωθεί συγκεκριμένη ημέρα ή πλήρης κατάλογος των πλοίων. Συνεπώς η αναφορά παραμένει θεματική και δεν εμφανίζεται ως αυστηρά ημερήσιο γεγονός.

Η ιστορική βιβλιογραφία παραπέμπει σε επιστολή του Γάλλου προξένου A. Auban με ημερομηνία 11 Ιουνίου 1821, σε περίοδο αυξημένης έντασης στη Ρόδο και στο Αιγαίο. Οι προξενικές αναφορές αποτελούν πολύτιμη πηγή για τον τρόπο με τον οποίο ξένοι παρατηρητές αντιλαμβάνονταν τις εξελίξεις.

Η ημερομηνία της επιστολής δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε περιγραφόμενο περιστατικό συνέβη την ίδια ημέρα. Μέχρι να εξεταστεί το πρωτότυπο ή πλήρης αξιόπιστη δημοσίευσή του, δεν αποδίδονται στον Auban συγκεκριμένες δηλώσεις που δεν έχουν ελεγχθεί.

Δεύτερη επιστολή που αποδίδεται στον Γάλλο πρόξενο A. Auban χρονολογείται στις 24 Ιουνίου 1821. Η διαδοχή των δύο επιστολών προσφέρει ένα πιθανό χρονικό πλαίσιο για την παρακολούθηση της κρίσης στη Ρόδο από τη γαλλική προξενική αρχή.

Η ακριβής διατύπωση και το περιεχόμενο του εγγράφου δεν έχουν ακόμη αντιπαραβληθεί εδώ με το πρωτότυπο. Η καταχώριση αναφέρεται επομένως στην τεκμηριωμένη βιβλιογραφική μνεία της αλληλογραφίας και όχι σε ανεξακρίβωτη περιγραφή συγκεκριμένων επεισοδίων.

Στις 19 Ιουλίου 1823 τεκμηριώνεται συζήτηση σχεδίου που συνέδεε κύκλους του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη με την πιθανότητα επιστροφής στη Ρόδο. Η πρόταση ανήκε στο σύνθετο διπλωματικό περιβάλλον της Επανάστασης, όταν εξετάζονταν διαφορετικές διευθετήσεις για τα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου.

Η ύπαρξη της πρότασης δεν συνεπάγεται αποδοχή της από την ελληνική επαναστατική διοίκηση, συμφωνία των διεθνών δυνάμεων ή πραγματοποίηση της επιστροφής. Η σημασία της έγκειται στην ανάδειξη της Ρόδου ως αντικειμένου διεθνούς ενδιαφέροντος.

Η ιστορική έρευνα καταγράφει αλληλογραφία ανάμεσα στον Κοδρικά και τον Voutier κατά το διάστημα από τον Ιούλιο του 1823 έως τον Ιούλιο του 1824, σε συνάφεια με προτάσεις που αφορούσαν τη Ρόδο και τον ρόλο των Ιωαννιτών.

Η χρονολογική ένδειξη αντιστοιχεί σε εύρος τεκμηρίων και όχι σε ένα ενιαίο γεγονός. Η πλήρης αποτίμηση των προτάσεων προϋποθέτει έλεγχο κάθε επιστολής χωριστά, ώστε να διακρίνονται οι ιδέες, οι διαπραγματεύσεις και οι αποφάσεις που πράγματι ελήφθησαν.

Στις 10 Ιανουαρίου 1828 η Επιτροπή Ροδίων της Σύρου διατύπωσε πρόταση για οργανωμένη επιχείρηση απελευθέρωσης της Ρόδου. Η πρωτοβουλία αναδεικνύει τη δράση της ροδιακής διασποράς και το ενδιαφέρον για την τύχη του νησιού ακόμη και προς το τέλος του επαναστατικού αγώνα.

Η πρόταση δεν ισοδυναμεί με πραγματοποίηση ή επιτυχία στρατιωτικής επιχείρησης. Η καταχώριση αφορά το σχέδιο και την κινητοποίηση των Ροδίων, ενώ η έκταση της υποστήριξης που εξασφάλισε χρειάζεται τεκμηρίωση από τη σχετική αλληλογραφία.

Η ιστορική βιβλιογραφία συνδέει τον Ρόδιο Χριστόφορο Μηλιόνη με τη σχεδίαση χάρτη της Ρόδου το 1828. Σε μια εποχή κατά την οποία συζητούνταν προτάσεις απελευθέρωσης, η χαρτογραφική αποτύπωση του νησιού αποκτούσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Η αναφορά στον χάρτη δεν αποδεικνύει ότι χρησιμοποιήθηκε σε συγκεκριμένη στρατιωτική επιχείρηση ή ότι συνόδευε την πρόταση των Ροδίων της Σύρου της 10ης Ιανουαρίου. Η βιβλιογραφική αφετηρία είναι ο Βακαλόπουλος (1976, σ. 167–169), όπως αναφέρεται από τον Τσιρπανλή· απαιτείται έλεγχος του ίδιου του τεκμηρίου.