Ένας νεαρός Έλληνας από τη Ρόδο, που ξεκίνησε ως απλός κωπηλάτης το 1401, κατάφερε να διακριθεί σε έναν από τους ισχυρότερους στόλους της Μεσογείου. Έξι αιώνες αργότερα, το προσωπικό του χειρόγραφο αποκαλύπτει μια συναρπαστική ιστορία ναυτοσύνης, φιλοδοξίας και γνώσης, που συνδέει τη Ρόδο με τη Βενετία, την Κωνσταντινούπολη και τα μεγάλα εμπορικά λιμάνια της Ευρώπης.
Υπάρχουν άνθρωποι που έζησαν πριν από αιώνες και η ιστορία τους χάθηκε μέσα στον χρόνο. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που, χωρίς να το γνωρίζουν, φρόντισαν να αφήσουν πίσω τους ένα πολύτιμο τεκμήριο της ζωής τους.
Ένας από αυτούς ήταν ο Μιχαήλ ο Ρόδιος (Michalli da Ruodo), ένας ελληνικής καταγωγής ναυτικός του 15ου αιώνα, ο οποίος ξεκίνησε από την κατώτερη βαθμίδα της βενετικής ναυτικής υπηρεσίας και κατόρθωσε να φτάσει σε υψηλά αξιώματα.
Η ιστορία του δεν στηρίζεται μόνο σε μεταγενέστερες διηγήσεις. Ο ίδιος κατέγραψε την πορεία του σε ένα χειρόγραφο εκατοντάδων σελίδων, το οποίο περιλαμβάνει ναυτικούς υπολογισμούς, σχέδια πλοίων, οδηγίες πλοήγησης, προσωπικές αναμνήσεις και ακόμη ελληνικές προσευχές.
Το χειρόγραφο αυτό, που παρέμεινε για αιώνες μακριά από την επιστημονική έρευνα, θεωρείται σήμερα ένα από τα σημαντικά τεκμήρια της ναυτικής ιστορίας του ύστερου Μεσαίωνα.
Η 5η Ιουνίου 1401: Η ημερομηνία που άλλαξε τη ζωή του
Η πρώτη καθοριστική ημερομηνία στη γνωστή σταδιοδρομία του Μιχαήλ είναι η 5η Ιουνίου 1401.
Εκείνη την ημέρα, σύμφωνα με τη δική του αυτοβιογραφική καταγραφή, στρατολογήθηκε ως απλός κωπηλάτης σε βενετική πολεμική γαλέρα που βρισκόταν στη Μανφρεντόνια, λιμάνι της νότιας Ιταλίας.
Ήταν πιθανότατα περίπου 16 ετών.
Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς είχε φύγει από τη Ρόδο, ούτε πώς είχε καταφέρει να φτάσει στην ιταλική ακτή. Οι ιστορικοί εξετάζουν διαφορετικές πιθανότητες, χωρίς όμως να διαθέτουν στοιχεία που να επιτρέπουν ένα ασφαλές συμπέρασμα.
Εκείνο που γνωρίζουμε είναι ότι ο νεαρός Ρόδιος βρέθηκε να υπηρετεί στη ναυτική δύναμη της Δημοκρατίας της Βενετίας, σε μια εποχή κατά την οποία οι θαλάσσιοι δρόμοι της Μεσογείου καθόριζαν το εμπόριο, την οικονομία και την πολιτική ισχύ.
Η αρχική του θέση ήταν ιδιαίτερα απαιτητική. Οι κωπηλάτες των γαλερών εργάζονταν κάτω από δύσκολες συνθήκες, με πολύωρη σωματική προσπάθεια, συχνά σε επικίνδυνα ταξίδια και πολεμικές αποστολές.
Για τον Μιχαήλ, ωστόσο, αυτή ήταν μόνο η αρχή.
Ένας Ρόδιος στην εποχή των Ιωαννιτών Ιπποτών
Όταν γεννήθηκε ο Μιχαήλ, πιθανότατα γύρω στο 1385, η Ρόδος βρισκόταν ήδη υπό τη διοίκηση του Τάγματος των Ιωαννιτών Ιπποτών.
Το νησί αποτελούσε σημαντικό στρατηγικό σημείο της ανατολικής Μεσογείου. Τα λιμάνια του συνδέονταν με τις θαλάσσιες διαδρομές ανάμεσα στη Δύση, το Αιγαίο, τη Μικρά Ασία και την Ανατολή.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον μεγάλωσε ο Μιχαήλ, αν και δεν γνωρίζουμε σε ποια περιοχή της Ρόδου γεννήθηκε, ποιοι ήταν οι γονείς του ή ποια ήταν η κοινωνική θέση της οικογένειάς του.
Οι ιστορικοί δεν αποκλείουν να προερχόταν από οικογένεια ναυτικών, τεχνιτών ή άλλων κατοίκων του νησιού. Καμία από αυτές τις εκδοχές, όμως, δεν έχει αποδειχθεί.
Η ελληνική του καταγωγή υποστηρίζεται από την ονομασία που χρησιμοποιεί ο ίδιος και από τις ελληνικές προσευχές που περιλαμβάνονται στο χειρόγραφό του.
Το γεγονός ότι έγραφε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του στην ενετική διάλεκτο δεν αναιρεί την καταγωγή του. Αντίθετα, αποτυπώνει την προσαρμογή του στο περιβάλλον όπου εργάστηκε επί δεκαετίες.
Από κωπηλάτης σε αξιωματικό του στόλου
Η εξέλιξη του Μιχαήλ υπήρξε αξιοσημείωτη.
Στα πρώτα χρόνια υπηρετούσε ως homo da remo, δηλαδή άνθρωπος του κουπιού. Σταδιακά απέκτησε εμπειρία στη λειτουργία των πλοίων, στην πλοήγηση, στη διαχείριση πληρωμάτων και στις απαιτήσεις των μεγάλων θαλάσσιων αποστολών.
Ακολούθησαν θέσεις όπως nochiero, paron και comito, οι οποίες συνδέονταν με διαφορετικές ευθύνες στη λειτουργία και τη διοίκηση των γαλερών.
Τελικά έφτασε να υπηρετήσει και ως armiraio, αξίωμα υψηλής ευθύνης στον βενετικό στόλο.
Η άνοδός του είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο Μιχαήλ δεν προερχόταν από τη βενετική αριστοκρατία. Σε μια κοινωνία όπου τα ανώτατα αξιώματα συνδέονταν στενά με την καταγωγή και την κοινωνική θέση, η επαγγελματική του διαδρομή ήταν ασυνήθιστη.
Οι ιστορικές μελέτες επισημαίνουν ότι έφτασε στις υψηλότερες βαθμίδες που μπορούσε να καταλάβει ένας μη ευγενής στη βενετική ναυτική υπηρεσία.
Αυθεντικό σχέδιο πλοίου από το χειρόγραφο του Μιχαήλ. Θα το επέλεγα για την κεντρική φωτογραφία.
Ταξίδια από τη Μεσόγειο μέχρι την Αγγλία και τη Μαύρη Θάλασσα
Η ναυτική σταδιοδρομία του Ρόδιου δεν περιορίστηκε στις θάλασσες του Αιγαίου.
Στη διάρκεια περίπου τεσσάρων δεκαετιών συμμετείχε σε περισσότερα από 40 ταξίδια, υπηρετώντας τόσο σε πολεμικά όσο και σε εμπορικά πλοία της Βενετίας.
Τα δρομολόγιά του περιλάμβαναν την Κωνσταντινούπολη, λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, την Κύπρο, τις ακτές της δυτικής Ευρώπης, τη Φλάνδρα και την Αγγλία.
Σύμφωνα με την επιστημονική μελέτη του χειρογράφου του, πραγματοποίησε επανειλημμένα εμπορικά ταξίδια προς τη Φλάνδρα και την Αγγλία, αλλά και αποστολές προς την Κωνσταντινούπολη και τη Μαύρη Θάλασσα.
Οι θαλάσσιες αυτές διαδρομές ήταν μεγάλες και επικίνδυνες. Τα πληρώματα αντιμετώπιζαν καταιγίδες, πειρατικές επιθέσεις, πολεμικές συγκρούσεις και δυσκολίες ανεφοδιασμού.
Ο Μιχαήλ συμμετείχε επίσης σε σημαντικές ναυτικές συγκρούσεις, ανάμεσά τους και η ναυμαχία της Καλλίπολης το 1416, κατά την οποία ο βενετικός στόλος συγκρούστηκε με οθωμανικές ναυτικές δυνάμεις.
Η προσωπική του εμπειρία τον μετέτρεψε σταδιακά σε γνώστη των θαλάσσιων διαδρομών, των πλοίων και των τεχνικών της ναυσιπλοΐας.
Μια ιδιαίτερη εικόνα που συνδέεται άμεσα με τον ίδιο
Το 1434 αποφασίζει να γράψει το δικό του βιβλίο
Το 1434, έχοντας ήδη διανύσει περισσότερα από τριάντα χρόνια στη θάλασσα, ο Μιχαήλ ξεκίνησε ένα έργο που θα εξασφάλιζε τη θέση του στην ιστορία.
Άρχισε να συντάσσει ένα χειρόγραφο περίπου 440 σελίδων, συγκεντρώνοντας γνώσεις που είχε αποκτήσει από την επαγγελματική του εμπειρία, αλλά και υλικό από άλλες πηγές της εποχής.
Το περιεχόμενο ήταν εντυπωσιακά ποικίλο.
Περιλάμβανε εμπορική αριθμητική, υπολογισμούς φορτίων, τεχνικές ναυσιπλοΐας, αποστάσεις μεταξύ λιμανιών, αστρονομικές και αστρολογικές πληροφορίες, οδηγίες κατασκευής πλοίων και καταγραφές της υπηρεσιακής του πορείας.
Ξεχωριστή θέση κατείχαν τα σχέδια και οι τεχνικές περιγραφές πλοίων.
Το έργο περιλαμβάνει μία από τις αρχαιότερες σωζόμενες συστηματικές πραγματείες ναυπηγικής, προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονταν οι γαλέρες του 15ου αιώνα.
Σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνική γνώση μεταδιδόταν συχνά προφορικά, από τους παλαιότερους στους νεότερους ναυτικούς, η απόφαση ενός ανθρώπου της θάλασσας να συγκεντρώσει αυτές τις πληροφορίες σε βιβλίο είχε ιδιαίτερη αξία.
Σχέδια που δείχνουν τις τεχνικές γνώσεις της εποχής.
Οι ελληνικές προσευχές που μαρτυρούν την καταγωγή του
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του χειρογράφου είναι η παρουσία δύο προσευχών στην ελληνική γλώσσα.
Ο Μιχαήλ τις κατέγραψε χρησιμοποιώντας λατινικούς χαρακτήρες, αποδίδοντας δηλαδή φωνητικά ελληνικές λέξεις.
Η μία προσευχή σχετίζεται με την απομάκρυνση του πυρετού και αναφέρεται στον ίδιο τον Μιχαήλ.
Οι προσευχές αυτές αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικό τεκμήριο για την ελληνική γλωσσική και πολιτισμική του προέλευση.
Παρά τις δεκαετίες που πέρασε στην υπηρεσία της Βενετίας, διατήρησε στοιχεία της γλώσσας και των θρησκευτικών παραδόσεων με τις οποίες είχε μεγαλώσει.
Η παρουσία τους σε ένα κατά τα άλλα ενετόφωνο χειρόγραφο είναι μια σπάνια προσωπική μαρτυρία για έναν Ρόδιο της ύστερης μεσαιωνικής περιόδου.
Ένα δεύτερο χειρόγραφο και μια ταυτότητα που αποκαλύφθηκε με υπεριώδες φως
Η ιστορία του Μιχαήλ περιλαμβάνει και μια απροσδόκητη ανακάλυψη.
Κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του αντέγραψε μέρος του υλικού του σε ένα δεύτερο χειρόγραφο, γνωστό ως Raxion de’ Marineri, δηλαδή ένα έργο με ναυτικές γνώσεις και οδηγίες.
Το χειρόγραφο αυτό αποδιδόταν για πολλά χρόνια στον Pietro di Versi.
Το 2004, όμως, ερευνητές του προγράμματος Michael of Rhodes εξέτασαν με υπεριώδες φως ένα σημείο όπου είχε αλλοιωθεί το όνομα του αρχικού συντάκτη.
Κάτω από το μεταγενέστερο όνομα εντόπισαν εκείνο του Μιχαήλ.
Η ανακάλυψη συνέδεσε ξανά τον Ρόδιο ναυτικό με ένα ακόμη έργο ναυτικής γνώσης, το οποίο είχε αποδοθεί σε διαφορετικό πρόσωπο.
Το χειρόγραφο που χάθηκε για αιώνες
Ο Μιχαήλ πέθανε το 1445, αλλά το βιβλίο του συνέχισε να ταξιδεύει.
Στα επόμενα χρόνια πέρασε από διαφορετικά χέρια. Ένας μεταγενέστερος ναυτικός, ο Giovanni da Drivasto, χρησιμοποίησε μάλιστα κενές σελίδες του χειρογράφου για να καταγράψει τη διαθήκη του το 1473.
Στη συνέχεια, τα ίχνη του έργου έγιναν δυσκολότερο να εντοπιστούν.
Το χειρόγραφο επανεμφανίστηκε σε δημοπρασία το 1966 και ξανά το 2000, όταν αποκτήθηκε από ιδιώτη συλλέκτη που επέτρεψε την επιστημονική μελέτη του.
Η επανεμφάνισή του άνοιξε τον δρόμο για ένα διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα με τη συμμετοχή ιστορικών της επιστήμης, της ναυτιλίας και της τεχνολογίας.
Το Michael of Rhodes Project οργανώθηκε με τη συμβολή του Dibner Institute και άλλων επιστημονικών φορέων.
Το 2009 κυκλοφόρησε από το MIT Press η τρίτομη έκδοση The Book of Michael of Rhodes: A Fifteenth-Century Maritime Manuscript, υπό την επιμέλεια των Pamela O. Long, David McGee και Alan M. Stahl.
Η έκδοση περιλαμβάνει φωτογραφική αναπαραγωγή του χειρογράφου, μεταγραφή, αγγλική μετάφραση και επιστημονικές μελέτες.
Σήμερα, σημαντικό μέρος του υλικού είναι προσβάσιμο ψηφιακά μέσω του Museo Galileo της Φλωρεντίας.
Ένας Ρόδιος που αξίζει να γνωρίσουμε
Η περίπτωση του Μιχαήλ του Ρόδιου έχει ιδιαίτερη σημασία για την τοπική ιστορία.
Η Ρόδος του 15ου αιώνα είναι γνωστή κυρίως μέσα από την παρουσία των Ιωαννιτών Ιπποτών, τις οχυρώσεις, τις πολιορκίες και τις στρατιωτικές συγκρούσεις.
Η ζωή του Μιχαήλ φωτίζει μια διαφορετική πλευρά εκείνης της περιόδου: τη ζωή των ίδιων των ανθρώπων του νησιού και τη συμμετοχή τους στα μεγάλα ναυτικά δίκτυα της εποχής.
Δεν υπήρξε βασιλιάς, ιππότης ή ευγενής. Ήταν ένας άνθρωπος που ξεκίνησε από τα κουπιά ενός πλοίου και απέκτησε, μέσα από την εμπειρία και τις ικανότητές του, σημαντική θέση στη ναυτική υπηρεσία της Βενετίας.
Πάνω απ’ όλα, όμως, άφησε ένα προσωπικό έργο που εξακολουθεί να μελετάται έξι αιώνες αργότερα.
Ο Μιχαήλ ο Ρόδιος αποτελεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες γνωστές προσωπικότητες της μεσαιωνικής ιστορίας της Ρόδου, όχι μόνο για όσα κατόρθωσε στη θάλασσα, αλλά και επειδή διέσωσε ο ίδιος τη μαρτυρία της ζωής του.
Έρευνα Rodosreport
Πηγές:
Museo Galileo – Το ερευνητικό πρόγραμμα και η τρίτομη έκδοση του 2009
Museo Galileo – Η ζωή του Μιχαήλ του Ρόδιου
Museo Galileo – Το χειρόγραφό του
MIT – Η επιστημονική έρευνα για τον Μιχαήλ
Επιστημονική βιβλιοκρισία στο Mediterranean Historical Review
