Η Ρόδος δεν απελευθερώθηκε κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι κάτοικοί της έμειναν αμέτοχοι στον Αγώνα. Από το 1819 είχαν ήδη εμφανιστεί Ρόδιοι μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία, ενώ το 1820 οργανώθηκε μυστικό επαναστατικό δίκτυο στο νησί με πρωταγωνιστή τον Μητροπολίτη Αγάπιο. Η αποκάλυψή του, οι συλλήψεις και οι φυλακίσεις συνέβαλαν στη ματαίωση της σχεδιαζόμενης εξέγερσης. Οι προσπάθειες, ωστόσο, συνεχίστηκαν: Ρόδιοι αγωνίστηκαν στα πεδία των μαχών και, το 1828, πρότειναν συγκεκριμένη επιχείρηση για την απελευθέρωση της ιδιαίτερης πατρίδας τους, προσφέροντας 5.000 τάληρα και 500 τουφέκια.
Η Ρόδος στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Στις αρχές του 19ου αιώνα, η Ρόδος αποτελούσε σημαντικό διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο νοτιοανατολικό Αιγαίο. Η θέση της, απέναντι από τα μικρασιατικά παράλια, η παρουσία οθωμανικών στρατευμάτων και ο έλεγχος των λιμανιών της δημιουργούσαν ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες για την οργάνωση μιας εξέγερσης.
Παρά τις δυσκολίες, οι επαναστατικές ιδέες είχαν αρχίσει να διαδίδονται. Ρόδιοι έμποροι που ζούσαν στην Αίγυπτο, άνθρωποι με επαφές στην Κωνσταντινούπολη, κληρικοί και πρόκριτοι του νησιού συνδέθηκαν με τις προσπάθειες προετοιμασίας του μεγάλου ελληνικού ξεσηκωμού.
Η Φιλική Εταιρεία, που είχε ιδρυθεί το 1814 στην Οδησσό, δημιούργησε σταδιακά ένα δίκτυο μυημένων σε διάφορες περιοχές του ελληνισμού. Η Ρόδος, παρά τη γεωγραφική της απομόνωση από τα μετέπειτα μεγάλα επαναστατικά κέντρα, δεν έμεινε έξω από αυτή τη δραστηριότητα.
15 Μαΐου 1819: Ένας από τους πρώτους γνωστούς Ρόδιους Φιλικούς
Ένα από τα παλαιότερα τεκμηριωμένα στοιχεία αφορά τον Φίλιππο Τζανέτογλου, Ρόδιο που δραστηριοποιούνταν στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
Στις 15 Μαΐου 1819, σε ηλικία περίπου 40 ετών, μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Κυριάκο Τασσήκα, ο οποίος συμμετείχε ενεργά στη διάδοση της οργάνωσης στην ελληνική παροικία της Αλεξάνδρειας.
Η καταγραφή αυτή αποδεικνύει ότι Ρόδιοι είχαν ενταχθεί στη μυστική επαναστατική προσπάθεια τουλάχιστον δύο χρόνια πριν από την κήρυξη της Επανάστασης.
Η συμμετοχή ανθρώπων που ζούσαν μακριά από τη Ρόδο είχε ιδιαίτερη σημασία. Οι ελληνικές παροικίες αποτελούσαν πολύτιμα δίκτυα επικοινωνίας και οικονομικής υποστήριξης, μέσω των οποίων μπορούσαν να μεταδίδονται πληροφορίες και να οργανώνονται κινήσεις με μεγάλη μυστικότητα.
Απρίλιος 1820: Ο Μητροπολίτης Αγάπιος μυείται στη Φιλική Εταιρεία
Το σημαντικότερο βήμα για την ανάπτυξη επαναστατικού δικτύου μέσα στο ίδιο το νησί πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1820.
Ο Μητροπολίτης Ρόδου Αγάπιος, ο οποίος βρισκόταν στον μητροπολιτικό θρόνο από το 1792, μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και στη συνέχεια ανέλαβε ο ίδιος να μυήσει και άλλους Ροδίους.
Το γεγονός καταγράφεται στο επίσημο ιστορικό της Ιεράς Μητροπόλεως Ρόδου και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια για τη συμμετοχή του νησιού στην επαναστατική προετοιμασία.
Σύμφωνα με την τοπική ιστορική αφήγηση, εκείνη την περίοδο έφθασε στη Ρόδο ένας νεαρός μοναχός από την Κωνσταντινούπολη, ο οποίος συνάντησε τον Μητροπολίτη και πρόσωπα της τοπικής κοινωνίας. Ο απεσταλμένος φέρεται να μετέφερε τα μηνύματα της Φιλικής Εταιρείας και να συνέβαλε στη δημιουργία ενός οργανωμένου πυρήνα.
Η αφήγηση αυτή έχει διασωθεί μέσα από την τοπική ιστοριογραφία. Η μύηση του Αγάπιου τον Απρίλιο του 1820 είναι τεκμηριωμένη, ενώ η ακριβής ταυτότητα και αποστολή του νεαρού μοναχού χρειάζονται περαιτέρω αρχειακή επιβεβαίωση.
Ο Αγάπιος ήταν ήδη σε προχωρημένη ηλικία. Παρ’ όλα αυτά, ανέλαβε ενεργό ρόλο, προσδίδοντας κύρος και οργανωτική συνοχή στις μυστικές προετοιμασίες.
Ποιοι συμμετείχαν στη μυστική οργάνωση
Η ιστοριογραφία της Ρόδου έχει διασώσει ονόματα ανθρώπων που συνδέθηκαν με τη Φιλική Εταιρεία και τις διώξεις που ακολούθησαν.
Μεταξύ αυτών αναφέρονται:
- Ο Μητροπολίτης Ρόδου Αγάπιος.
- Ο παπα-Μανώλης, εφημέριος της Αγίας Αναστασίας.
- Ο Ιωάννης Καζούλλης.
- Ο Απόστολος Βλαστός, ο οποίος αναφέρεται και ως Αποστόλης Βλαστός.
- Ο Εμμανουήλ (Μανόλης) Καστρίσιος.
- Ο Φίλιππος Δημητρίου Φιλιππάκης.
- Ο Βασίλειος Ζαχαριάς.
- Ο Α. Δελαπόρτας.
- Ο Α. Στουπεντζής.
Η παρουσία κληρικών και προκρίτων δείχνει ότι η επαναστατική προετοιμασία είχε αποκτήσει σημαντικά κοινωνικά ερείσματα. Δεν επρόκειτο απλώς για μεμονωμένους ανθρώπους που συμμερίζονταν τις επαναστατικές ιδέες, αλλά για έναν κύκλο προσώπων που ανέμενε την κατάλληλη στιγμή για δράση.
Οι πηγές, ωστόσο, δεν επιτρέπουν να προσδιορίσουμε με την ίδια βεβαιότητα τον ακριβή ρόλο κάθε μέλους ή τον συνολικό αριθμό των μυημένων.
Η προδοσία που οδήγησε στην εξάρθρωση της οργάνωσης
Η προσπάθεια των Φιλικών της Ρόδου συνδέθηκε με ένα από τα πιο δραματικά επεισόδια της τοπικής ιστορίας.
Σύμφωνα με την αφήγηση που διέσωσε ο ιστοριογράφος Αναστάσιος Βρόντης, ένας άνδρας ονόματι Ασημάκης έφθασε στη Ρόδο από την Κωνσταντινούπολη, εμφανιζόμενος ως έμπορος.
Ο Ασημάκης φέρεται να γνώριζε τα συνθηματικά και τις διαδικασίες της Φιλικής Εταιρείας. Με αυτόν τον τρόπο κατάφερε να προσεγγίσει τον Μητροπολίτη Αγάπιο και άλλους μυημένους, κερδίζοντας την εμπιστοσύνη τους.
Η ίδια αφήγηση υποστηρίζει ότι ο άνδρας αυτός ενεργούσε για λογαριασμό των οθωμανικών αρχών και συγκέντρωνε πληροφορίες για την οργάνωση.
Όταν, σύμφωνα με τη διήγηση, διαπίστωσε ότι είχε μάθει αρκετά, παρέδωσε στον τότε διοικητή της Ρόδου, Γιουσούφ μπέη, κατάλογο με τα ονόματα των Φιλικών.
Ακολούθησε κύμα συλλήψεων, το οποίο αποδυνάμωσε τον τοπικό επαναστατικό πυρήνα.
Η ιστορία της προδοσίας έχει σημαντική θέση στη συλλογική μνήμη της Ρόδου. Πρέπει, όμως, να διακρίνεται η καταγεγραμμένη ιστορική συνέπεια —οι συλλήψεις και η φυλάκιση του Αγάπιου και άλλων προσώπων— από τις λεπτομέρειες σχετικά με τον Ασημάκη, οι οποίες βασίζονται κυρίως στη μεταγενέστερη τοπική αφήγηση.
Οι φυλακές του Ζιντανίου και τα βασανιστήρια
Οι συλληφθέντες, σύμφωνα με την τοπική ιστοριογραφία, οδηγήθηκαν στο Ζιντάνι, τη φυλακή που συνδέεται με το συγκρότημα του Παλατιού των Μεγάλων Μαγίστρων στη Μεσαιωνική Πόλη.
Ανάμεσά τους βρισκόταν ο Μητροπολίτης Αγάπιος, μαζί με κληρικούς και προκρίτους.
Η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου αναφέρει ότι ο Αγάπιος συνελήφθη μετά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, υπέστη κακοποιήσεις και δοκιμάστηκε από τις συνθήκες της μακρόχρονης φυλάκισής του.
Η σύλληψη των ανθρώπων που είχαν αναλάβει την επαναστατική προετοιμασία στέρησε από το νησί ένα οργανωμένο δίκτυο τοπικής ηγεσίας.
Έτσι, όταν η Επανάσταση εξαπλώθηκε στον ελλαδικό χώρο και σε άλλα νησιά του Αιγαίου, η Ρόδος βρέθηκε αντιμέτωπη με την ισχυρή οθωμανική παρουσία και με τους ανθρώπους που είχαν οργανώσει το μυστικό κίνημα φυλακισμένους.
Η Σμαράγδα Πελαΐτη και η τραγική ιστορία της
Η αφήγηση για την προδοσία των Φιλικών περιλαμβάνει και την ιστορία μιας νεαρής Ροδίτισσας, της Σμαράγδας, κόρης του γιατρού Πελαΐτη.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Ασημάκης είχε αρραβωνιαστεί τη Σμαράγδα, επιδιώκοντας να ενισχύσει τις κοινωνικές του σχέσεις και να αποκτήσει πρόσβαση στους κύκλους των Φιλικών.
Όταν εκείνη πληροφορήθηκε ότι ο αρραβωνιαστικός της φερόταν να έχει προδώσει τους ανθρώπους που προετοίμαζαν την απελευθέρωση του νησιού, τον απομάκρυνε.
Η παράδοση αναφέρει ότι η Σμαράγδα βυθίστηκε στη θλίψη και πέθανε λίγο αργότερα. Η ιστορία της διατηρήθηκε στη λαϊκή μνήμη και συνδέθηκε με δημοτικό τραγούδι.
Το επεισόδιο αποτελεί ένα ιδιαίτερα συγκινητικό τμήμα της ιστορικής παράδοσης της Ρόδου. Δεν διαθέτουμε, όμως, ανεξάρτητη πρωτογενή επιβεβαίωση για όλες τις λεπτομέρειες της προσωπικής της ιστορίας.
Γιατί η Ρόδος δεν κατάφερε να εξεγερθεί το 1821
Η εξάρθρωση της Φιλικής Εταιρείας αποτέλεσε ένα σοβαρό πλήγμα στην επαναστατική προετοιμασία. Δεν ήταν, όμως, ο μοναδικός λόγος για τον οποίο δεν εκδηλώθηκε επιτυχημένη εξέγερση στο νησί.
Η γεωγραφική θέση της Ρόδου δημιουργούσε σημαντικά στρατιωτικά προβλήματα. Η μικρή απόσταση από τις μικρασιατικές ακτές επέτρεπε στις οθωμανικές αρχές να μεταφέρουν ενισχύσεις, ενώ η στρατιωτική παρουσία στο νησί δυσχέραινε την ανάπτυξη οργανωμένης αντίστασης.
Παράλληλα, η Ρόδος αποτελούσε σημαντικό ναυτικό σημείο για την οθωμανική διοίκηση και τις δυνάμεις της Αιγύπτου.
Μια προσπάθεια κατάληψής της θα απαιτούσε ισχυρή ναυτική υποστήριξη, όπλα, εφόδια και δυνατότητα αντιμετώπισης ενισχύσεων που θα έφθαναν από τα γειτονικά μικρασιατικά παράλια.
Παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες, η αποτυχία μιας τοπικής εξέγερσης δεν σήμαινε ότι έπαψε η συμμετοχή των Ροδίων στον Αγώνα.
Οι Ροδίτες που πολέμησαν για την ανεξαρτησία
Πολλοί Ρόδιοι εγκατέλειψαν το νησί και κατευθύνθηκαν στις επαναστατημένες περιοχές, όπου εντάχθηκαν στις ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις.
Ο Παναγιώτης Ρόδιος, γεννημένος το 1789, συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες στρατιωτικές και πολιτικές προσωπικότητες ροδίτικης καταγωγής της περιόδου. Είχε σπουδάσει στην Ευρώπη και, όταν ξέσπασε η Επανάσταση, εγκατέλειψε τις σπουδές του για να έρθει στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 1821.
Συμμετείχε στον Αγώνα και συνέβαλε στις προσπάθειες συγκρότησης τακτικών στρατιωτικών μονάδων. Αργότερα συνδέθηκε με τον Ιωάννη Καποδίστρια και ανέλαβε σημαντικές στρατιωτικές και κυβερνητικές ευθύνες.
Ο Μιχαήλ Ρόδιος, γεννημένος το 1802, είχε μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία στην Κωνσταντινούπολη. Το 1824 έφθασε στο Ναύπλιο και κατατάχθηκε στον τακτικό στρατό.
Αναφέρεται μεταξύ των στρατιωτικών που συμμετείχαν στην επιχείρηση ανεφοδιασμού της πολιορκημένης Ακρόπολης των Αθηνών υπό τον Φαβιέρο, στις 28 Νοεμβρίου 1826. Συνέχισε τη στρατιωτική του σταδιοδρομία και έφθασε στον βαθμό του συνταγματάρχη.
Ο Βασίλειος Βενετοκλής υπήρξε επίσης μέλος της Φιλικής Εταιρείας στη Ρόδο. Κατά τις ιστορικές αναφορές, κατάφερε να αποφύγει τις συλλήψεις και διέφυγε στην Αίγυπτο μαζί με τον αδελφό του Παναγιώτη.
Στη συνέχεια συμμετείχε στον Αγώνα, υπηρετώντας στο ιππικό. Αργότερα επέστρεψε στη Ρόδο και παντρεύτηκε τη Δεσποινούλα Ρεΐση, η οποία, σύμφωνα με την οικογενειακή παράδοση, τον περίμενε επί δεκαοκτώ χρόνια.
Από την οικογένειά τους κατάγονταν ο Δημήτριος και ο Μίνως Βενετοκλής, οι μεγάλοι ευεργέτες της Ρόδου.
Ο Κωνσταντίνος Καστρίσιος, γεννημένος το 1793, αναφέρεται επίσης ως μέλος της Φιλικής Εταιρείας. Εργαζόταν ως έμπορος στην Αίγυπτο και, μετά την έναρξη της Επανάστασης, ήρθε στην Ελλάδα, όπου υπηρέτησε στις επαναστατικές δυνάμεις και έφθασε στον βαθμό του λοχαγού.
Στους Ροδίτες αγωνιστές περιλαμβάνονται ακόμη ο Αναστάσιος Ρόδιος, ο Αθανάσιος Άνθου Ρόδιος, που συνδέεται με τη μάχη στα Δερβενάκια, και ο Γεώργιος Καζούλλης, ο οποίος αναφέρεται σε ιστορικές αφηγήσεις ως συνεργάτης στρατιωτικών αρχηγών της Επανάστασης.
Οι λιγότερο γνωστοί Ρόδιοι αγωνιστές
Η συμμετοχή των Ροδίων δεν περιορίζεται στα γνωστότερα ονόματα.
Ο ιστοριογράφος Αναστάσιος Βρόντης, στο έργο του για τη Ρόδο του 1821, διασώζει αναφορές σε ανθρώπους που συμμετείχαν στις πολεμικές επιχειρήσεις ή ενίσχυσαν την επαναστατική προσπάθεια.
Ανάμεσά τους βρίσκονται ο Αναστάσιος Χατζησταυρής, ο καπετάν Τζαννής, ο Γεώργιος Κυριαζής, ο Στεφανής Γεωργίου Κασαλαμπάς, γνωστός ως Κλεφτοστεφανής από την Ιαλυσό, ο Κυριάκος Κυριάκας από το Παραδείσι, ο Ζερβός από το Ασκληπειό, ο Γιαννάς από τη Διμυλιά και ο Παπατρέχας από το Βάτι.
Οι αναφορές αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία για την τοπική ιστορία, καθώς διασώζουν τη μνήμη ανθρώπων που δεν πρωταγωνιστούν στις γενικές αφηγήσεις της Ελληνικής Επανάστασης.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει και ο Παναγιώτης Σπανού Ροδίτης, ιδιοκτήτης του πλοίου «Ηρακλής», ο οποίος συνδέθηκε με την Κάσο και την ενίσχυση των επαναστατικών της δυνάμεων.
Στις ιστορικές καταγραφές αναφέρεται επίσης η οικονομική συνεισφορά του Αθανασίου Καζούλλη, καθώς και άλλων Ροδίων που βοήθησαν τον Αγώνα από την Αίγυπτο.
Η προσπάθεια δεν έγινε μόνο με τα όπλα. Αναπτύχθηκε και μέσα από δίκτυα οικονομικής ενίσχυσης, εφοδιασμού και προσωπικών σχέσεων.
Ιούνιος 1821: Πολεμικές επιχειρήσεις στα νερά της Ρόδου
Η Ρόδος δεν εξεγέρθηκε, όμως ο πόλεμος έφθασε πολύ γρήγορα στη θαλάσσια περιοχή της.
Ένα σημαντικό οθωμανικό διοικητικό έγγραφο, με ημερομηνία 4 Ιουνίου 1821, περιγράφει επίθεση δεκαεπτά επαναστατικών πλοίων εναντίον οθωμανικού σκάφους που ερχόταν από την Κρήτη και έπλεε στα ανοικτά της Ρόδου.
Σύμφωνα με την οθωμανική αναφορά, αιγυπτιακή μοίρα δώδεκα πλοίων έσπευσε να βοηθήσει το οθωμανικό σκάφος, αποτρέποντας την απώλειά του.
Στο ίδιο τεκμήριο γίνεται λόγος για σημαντική συγκέντρωση αιγυπτιακών ναυτικών δυνάμεων στην περιοχή.
Το έγγραφο αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία για τη σημασία της Ρόδου στις ναυτικές επιχειρήσεις των πρώτων μηνών της Επανάστασης.
Η 4η Ιουνίου είναι η ημερομηνία του διοικητικού εγγράφου και δεν πρέπει να ταυτίζεται χωρίς πρόσθετη επιβεβαίωση με την ακριβή ημέρα της ναυτικής σύγκρουσης.
Τα επαναστατικά σχέδια γύρω από τη Ρόδο
Καθώς η Επανάσταση συνεχιζόταν, η Ρόδος εξακολουθούσε να αποτελεί περιοχή ιδιαίτερου στρατηγικού ενδιαφέροντος.
Η δράση των Κασίων και άλλων ελληνικών ναυτικών δυνάμεων στο νοτιοανατολικό Αιγαίο δημιουργούσε διαρκώς νέα δεδομένα. Τα οθωμανικά και αιγυπτιακά πλοία χρησιμοποιούσαν την ευρύτερη περιοχή της Ρόδου, ενώ οι επαναστατικές ναυτικές επιχειρήσεις επιχειρούσαν να επηρεάσουν τις θαλάσσιες επικοινωνίες.
Την ίδια περίοδο εμφανίστηκαν και διπλωματικά σχέδια σχετικά με το μελλοντικό καθεστώς του νησιού.
Το 1823 διατυπώθηκαν προτάσεις που συνδέονταν με ενδεχόμενη επιστροφή των Ιωαννιτών Ιπποτών στη Ρόδο. Οι σχετικές αναφορές, που εντοπίζονται στην ιστοριογραφία της περιόδου, δείχνουν ότι το νησί βρισκόταν στο επίκεντρο ευρύτερων διπλωματικών συζητήσεων.
Οι προτάσεις αυτές δεν αποτελούσαν ελληνικό σχέδιο στρατιωτικής απελευθέρωσης και δεν υλοποιήθηκαν.
10 Ιανουαρίου 1828: Οι Ρόδιοι της Σύρου ζητούν την απελευθέρωση του νησιού
Η σημαντικότερη ίσως πολιτική προσπάθεια των Ροδίων κατά τα τελευταία χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης καταγράφεται στις 10 Ιανουαρίου 1828.
Εκείνη την ημέρα, Ρόδιοι που βρίσκονταν στη Σύρο υπέγραψαν αναφορά, προτείνοντας οργανωμένη στρατιωτική επιχείρηση για την απελευθέρωση της Ρόδου.
Η αναφορά δεν περιοριζόταν σε μια γενική έκκληση. Οι συντάκτες της παρουσίαζαν συγκεκριμένα επιχειρήματα για τη σημασία του νησιού και τις δυνατότητες οικονομικής και υλικής υποστήριξης του Αγώνα.
Υποστήριζαν ότι η Ρόδος θα μπορούσε να προσφέρει οικονομικούς πόρους, τρόφιμα και ζώα για τις ανάγκες του ελληνικού στρατού.
Το σημαντικότερο είναι ότι δήλωναν πρόθυμοι να συμβάλουν με έως 5.000 τάληρα και 500 έτοιμα τουφέκια.
Η προσφορά αυτή αποδεικνύει ότι οι Ρόδιοι δεν είχαν εγκαταλείψει τις ελπίδες τους, ακόμη και επτά χρόνια μετά την αποτυχία της τοπικής επαναστατικής προετοιμασίας.
Οι υπογράφοντες την αναφορά ήταν:
Παναγιώτης Γ. Ρόδιος, Χριστόφορος (Χριστοφής) Μηλιόνης, Σταμάτιος Κωνσταντίνου, Κ. Κάζιρας, Μαυριανός Μηλιόνης, Μαν. Κάζιρας, Χριστόδουλος Χριστοδ. Ασκληπιάδης, Μαν. Κωνσταντίνου, Ιω. Ροδίτης, Νικόλαος Κάλογλου, Νικόλαος Καστρίσιος και Αντ. Παύλου.
Το κείμενο είναι μία από τις σημαντικότερες μαρτυρίες για τη συνεχιζόμενη διεκδίκηση της απελευθέρωσης της Ρόδου στα τελευταία χρόνια της Επανάστασης.
Φανερώνει ότι η πρωτοβουλία είχε συλλογικό χαρακτήρα και στηριζόταν σε ανθρώπους που ήταν διατεθειμένοι να διαθέσουν μέρος της περιουσίας και των μέσων τους για την πατρίδα τους.
Παρά τη συγκεκριμένη πρόταση, δεν πραγματοποιήθηκε επιτυχής επιχείρηση που να οδηγήσει στην απελευθέρωση του νησιού.
Ο Χριστόφορος (Χριστοφής) Μηλιόνης και ο χάρτης της Ρόδου
Ανάμεσα στους υπογράφοντες την αναφορά ξεχωρίζει ο Χριστόφορος Μηλιόνης, ο οποίος στο κείμενο της εποχής αναφέρεται με τη σύντομη μορφή Χριστοφής Μηλιόνης.
Το όνομά του συνδέεται και με μια ακόμη ενδιαφέρουσα ιστορική αναφορά: τη σχεδίαση χάρτη της Ρόδου το 1828.
Η σχετική βιβλιογραφία μνημονεύει έναν Ρόδιο με το όνομα Χριστόφορος Μηλιόνης ως δημιουργό χάρτη του νησιού.
Η σύμπτωση του ονόματος, της χρονιάς και της δραστηριότητας γύρω από την απελευθέρωση της Ρόδου ενισχύει σημαντικά την πιθανότητα να πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο.
Προς το παρόν, η ταύτιση αυτή παραμένει ισχυρή ιστορική ένδειξη, καθώς δεν έχει εντοπιστεί ανεξάρτητο βιογραφικό τεκμήριο που να τη βεβαιώνει οριστικά.
Εξίσου σημαντικό είναι να μη θεωρηθεί χωρίς απόδειξη ότι ο χάρτης αποτελούσε μέρος του σχεδίου απελευθέρωσης ή ότι συνόδευε την αναφορά της 10ης Ιανουαρίου.
Ωστόσο, η παρουσία του Μηλιόνη τόσο στις συλλογικές προσπάθειες των Ροδίων όσο και στις χαρτογραφικές αναφορές της εποχής προσφέρει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο ιστορικής έρευνας.
Η Ρόδος έμεινε εκτός των πρώτων συνόρων του ελληνικού κράτους
Παρά τη συμμετοχή Ροδίων στην Ελληνική Επανάσταση και τις προσπάθειες απελευθέρωσης του νησιού, η Ρόδος δεν εντάχθηκε στο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος που δημιουργήθηκε μετά τον Αγώνα.
Παρέμεινε υπό οθωμανική κυριαρχία σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα.
Το 1912 πέρασε στην ιταλική κατοχή, ανοίγοντας ένα νέο ιστορικό κεφάλαιο για το νησί και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.
Η πολυπόθητη ενσωμάτωση στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε μόλις το 1948, με την επίσημη τελετή της 7ης Μαρτίου.
Από τις μυστικές προετοιμασίες της Φιλικής Εταιρείας μέχρι την οριστική ένταξη της Ρόδου στον εθνικό κορμό μεσολάβησαν περισσότερο από εκατό χρόνια ιστορικών ανατροπών, πολιτικών προσπαθειών και αγώνων.
Η ιστορία της Ρόδου το 1821 είναι μεγαλύτερη από μια αποτυχημένη εξέγερση
Η ιστορία της Ρόδου κατά την Ελληνική Επανάσταση δεν εξαντλείται στη διαπίστωση ότι στο νησί δεν πραγματοποιήθηκε επιτυχημένος ξεσηκωμός.
Περιλαμβάνει ανθρώπους που είχαν μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία ήδη από το 1819, έναν Μητροπολίτη που ανέλαβε προσωπικά την οργάνωση μυστικού δικτύου, κληρικούς και πολίτες που φυλακίστηκαν, Ροδίτες που πολέμησαν μακριά από τον τόπο τους και οικονομικές προσφορές για τον επαναστατικό Αγώνα.
Περιλαμβάνει ακόμη τις πολεμικές επιχειρήσεις στα νερά της Ρόδου και τη συγκροτημένη προσπάθεια του 1828, όταν Ρόδιοι της Σύρου επιχείρησαν να προωθήσουν την απελευθέρωση του νησιού προσφέροντας χρήματα και πολεμικό υλικό.
Η Ρόδος μπορεί να μην απελευθερώθηκε το 1821, αλλά η συμμετοχή των ανθρώπων της στον Αγώνα και η επίμονη διεκδίκηση της ελευθερίας της αποτελούν ένα ουσιαστικό και συχνά παραγνωρισμένο κεφάλαιο της ελληνικής ιστορίας.
