Ένα μικρό νησί μέσα στο αρχαίο λιμάνι της Αλεξάνδρειας έφερε ένα όνομα που εξακολουθεί να προκαλεί την περιέργεια: Αντίρροδος. Δεν πρόκειται για σύγχρονη ονομασία των αρχαιολόγων. Το όνομα καταγράφεται ήδη από τον Στράβωνα, ο οποίος δίνει και μια εξήγηση: το νησί ονομάστηκε έτσι σαν να μπορούσε να συναγωνιστεί τη Ρόδο.
Σήμερα βρίσκεται κάτω από τη θάλασσα. Στον βυθό, όμως, διατηρούνται ίχνη ενός χώρου με βασιλικό ανάκτορο, λιμενικές εγκαταστάσεις και ένα σημαντικό ιερό, στην καρδιά της πτολεμαϊκής Αλεξάνδρειας.
Περίπου 600 χιλιόμετρα σε ευθεία, δηλαδή 325 ναυτικά μίλια, χωρίζουν την πόλη της Ρόδου από την Αντίρροδο, η οποία βρίσκεται προς τα νότια–νοτιοανατολικά της. Πρόκειται για γεωγραφική απόσταση και όχι για ανασύνθεση κάποιας συγκεκριμένης αρχαίας θαλάσσιας διαδρομής. Παρά την απόσταση, το μικρό βασιλικό νησί έφερε ένα όνομα που παρέπεμπε ευθέως στη Ρόδο.
Η φράση του Στράβωνα που συνδέει τα δύο νησιά
Στα «Γεωγραφικά» του, στο βιβλίο 17, ο Στράβων περιγράφει την Αντίρροδο ως μικρό νησί με ανάκτορο και μικρό λιμάνι. Για την ονομασία της σημειώνει:
«ἐκάλεσαν δ’ οὕτως ὡς ἂν τῇ Ῥόδῳ ἐνάμιλλον».
Η φράση αποδίδεται ως «την ονόμασαν έτσι, σαν να ήταν εφάμιλλη ή ανταγωνίστρια της Ρόδου».
Αυτή είναι η πιο άμεση αρχαία μαρτυρία για τη σύνδεση των δύο ονομάτων. Ο γεωγράφος, ωστόσο, δεν διευκρινίζει σε τι ακριβώς συνίστατο αυτός ο συναγωνισμός: στην ομορφιά, στη μεγαλοπρέπεια των κτισμάτων, στη θέση μέσα στο λιμάνι ή σε κάποια άλλη ιδιότητα.
Επομένως, το όνομα δεν αρκεί για να συμπεράνουμε ότι η Αντίρροδος υπήρξε εμπορική δύναμη που επιχείρησε να εκτοπίσει τη Ρόδο. Φανερώνει, πάντως, ότι η Ρόδος αποτελούσε σημείο αναφοράς ακόμη και για την ονομασία ενός βασιλικού νησιού της Αλεξάνδρειας.
Η Ρόδος ως μέτρο σύγκρισης λαμπρότητας
Η εικόνα της Ρόδου ως λαμπρής πόλης στηρίζεται στον ίδιο τον Στράβωνα. Σε διαφορετικό σημείο των «Γεωγραφικών» του, στο 14.2.5, επαινεί τα λιμάνια, τους δρόμους, τα τείχη και τη συνολική κατασκευή της πόλης, δηλώνοντας ότι δεν μπορεί να κατονομάσει άλλη ισάξιά της, πολύ περισσότερο ανώτερή της. Αναφέρεται επίσης στην οργάνωση των ναυτικών υποθέσεων και στη μακρά θαλάσσια ισχύ των Ροδίων. Η μαρτυρία αυτή δείχνει ότι, στον κόσμο που περιγράφει ο γεωγράφος, η Ρόδος μπορούσε πράγματι να λειτουργεί ως μέτρο σύγκρισης αστικής μεγαλοπρέπειας και ναυτικής οργάνωσης. Κάνει έτσι πιο κατανοητό τον συμβολισμό του ονόματος Αντίρροδος, χωρίς να αποδεικνύει από μόνη της ποια ήταν η πρόθεση εκείνων που το επέλεξαν.
Οι άλλες ερμηνείες για το όνομα
Η σύνδεση με τη Ρόδο έχει απασχολήσει και τη νεότερη έρευνα. Μια διαφορετική προσέγγιση δίνει έμφαση στην εγγύτητα και στις θαλάσσιες σχέσεις Ρόδου και Αλεξάνδρειας, αντί στην αντιπαλότητά τους. Ο ιστορικός Vincent Gabrielsen έχει επισημάνει το όνομα της Αντιρρόδου ως πιθανό συμβολικό δείγμα αυτής της σύνδεσης. Η παρατήρησή του παρατίθεται στη μελέτη «The Ptolemaic Sea Empire», όπου η Ρόδος παρουσιάζεται ως σημαντική πύλη των Πτολεμαίων προς τη Μικρά Ασία και το Αιγαίο. Πρόκειται για ερμηνευτική πρόταση, όχι για ανεξάρτητη αρχαία εξήγηση της ονοματοδοσίας.
Μια παλαιότερη υπόθεση διατύπωσε το 1894 ο αρχαιολόγος Otto Puchstein, στο λήμμα «Antirrodos» της εγκυκλοπαίδειας Realencyclopädie. Πρότεινε ότι το όνομα ίσως σχετίζεται με την παράδοση περί ροδιακών τελών στον Φάρο, την οποία καταγράφει ο Αμμιανός Μαρκελλίνος.
Η συγκεκριμένη διήγηση συνδέει την Κλεοπάτρα με ένα τέχνασμα για την αποφυγή αυτών των τελών, μέσω της ένωσης του Φάρου με την ηπειρωτική ακτή. Αφορά όμως τον Φάρο και όχι την Αντίρροδο, ενώ παρουσιάζει χρονολογικά προβλήματα, καθώς η σύνδεση με την ακτή προϋπήρχε της Κλεοπάτρας. Ο ίδιος ο Puchstein διατυπώνει τη σύνδεση με το όνομα ως ενδεχόμενο, όχι ως βεβαιότητα.
Έτσι, δίπλα στη φράση του Στράβωνα για έναν τόπο «εφάμιλλο της Ρόδου», υπάρχουν και άλλες αναγνώσεις: η ανάμνηση στενών θαλάσσιων σχέσεων ή μια πιθανή σύνδεση με παλαιές παραδόσεις για τη ροδιακή παρουσία και επιρροή. Καμία, ωστόσο, δεν έχει τεκμηριωθεί ως οριστική εξήγηση.
Ένα βασιλικό τοπίο μέσα στο λιμάνι
Οι υποθαλάσσιες έρευνες του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Υποθαλάσσιας Αρχαιολογίας, υπό τον Φρανκ Γκοντιό, έχουν αποκαλύψει τμήματα της αρχαίας τοπογραφίας του ανατολικού λιμένα της Αλεξάνδρειας, του Portus Magnus.
Η Αντίρροδος ανήκε στο σύνολο των βασιλικών εγκαταστάσεων. Η αρχαιολογική αποτύπωση δείχνει ένα νησί με προεκτάσεις και διαμορφωμένες ακτές, γύρω από το οποίο αναπτύσσονταν κτίρια και λιμενικά έργα.
Ιδιαίτερη θέση είχε το Ισείο, το ιερό της Ίσιδας, πάνω σε μνημειακή προκυμαία που εκτεινόταν προς την πόλη. Στραμμένο προς το λιμάνι, θα αποτελούσε επιβλητική εικόνα για όσους έφθαναν διά θαλάσσης.
Η παρουσία ανακτόρου και ιερού προσέδιδε στον μικρό αυτό χώρο έναν χαρακτήρα πολύ διαφορετικό από ένα απλό νησάκι αγκυροβολίας: ήταν μέρος της εικόνας ισχύος που πρόβαλλαν οι Πτολεμαίοι στην πρωτεύουσά τους.
Πρόσθεσε το Rodosreport στις προτεινόμενες πηγές σου στη Google
Τα ευρήματα που αποκαλύπτουν τη ζωή στην Αντίρροδο
Ανάμεσα στα αντικείμενα που ανασύρθηκαν από το ιερό βρίσκονται νομίσματα, γλυπτά, αρχιτεκτονικά μέλη, τμήματα τοιχογραφιών και λυχνάρια.
Τα λυχνάρια έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η ποικιλία της προέλευσής τους αποτυπώνει τις συνδέσεις της Αλεξάνδρειας με τη Μεσόγειο. Η παρουσία ιταλικών κατασκευών και ρωμαϊκών παραστάσεων φωτίζει και τη συνέχεια της ζωής του ιερού μετά το τέλος της πτολεμαϊκής δυναστείας.
Εντοπίστηκαν επίσης περισσότερες από 250 μολύβδινες μάρκες. Σύμφωνα με μελέτη που παρουσιάστηκε από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, πιθανότερα συνδέονταν με λειτουργίες του ιερού, ενδεχομένως ως αναθήματα ή σύμβολα συμμετοχής σε τελετουργικά γεύματα, παρά με τη χρήση τους ως κανονικό χρήμα.
Κοντά στο νησί βρέθηκε και ναυάγιο εμπορικού πλοίου, μήκους περίπου 30–31 μέτρων, το οποίο χρονολογείται μεταξύ του τέλους του 1ου αιώνα π.Χ. και του 1ου αιώνα μ.Χ. Δεν εντοπίστηκε φορτίο, επομένως δεν γνωρίζουμε ποια διαδρομή ακολουθούσε ούτε τι μετέφερε.
Η καταστροφή δεν ήταν ένα μοναδικό γεγονός
Η ιστορία της Αντιρρόδου δεν μπορεί να περιοριστεί στην εικόνα ενός νησιού που εξαφανίστηκε ολόκληρο μέσα σε μία νύχτα.
Η νεότερη έρευνα για το Ισείο τοποθετεί την καταστροφή του στα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ., πιθανότατα από σεισμό, όταν τμήματα της προκυμαίας υποχώρησαν και παρέσυραν το κτίριο στη θάλασσα. Αυτό το γεγονός δεν ταυτίζεται με την τελική βύθιση ολόκληρης της περιοχής.
Σήμερα, οι ανασκαφές ανασυνθέτουν σταδιακά το βασιλικό τοπίο που χάθηκε. Και μαζί του επαναφέρουν ένα όνομα που διατηρεί ζωντανή μια απροσδόκητη σύνδεση: ένα μικρό νησί της Αλεξάνδρειας παρουσιαζόταν ήδη στην αρχαιότητα ως εφάμιλλο της Ρόδου, χωρίς να έχει διασωθεί η πλήρης ιστορία πίσω από αυτή τη σύγκριση.
