Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Γύρω στο 1765 ανεγέρθηκε παλαιό σχολικό κτήριο της ελληνικής ορθόδοξης κοινότητας της πόλης της Ρόδου. Η εκπαιδευτική δραστηριότητα στον χώρο αυτό αποτέλεσε τμήμα της προσπάθειας της κοινότητας να διατηρήσει οργανωμένη ελληνική παιδεία κατά την οθωμανική περίοδο.

Η σχολική παράδοση που αναπτύχθηκε στην περιοχή συνεχίστηκε στους επόμενους αιώνες και συνδέθηκε αργότερα με την Αστική Σχολή. Το σημερινό 14ο Δημοτικό Σχολείο Ρόδου διατηρεί αυτή την ιστορική συνέχεια και αποτελεί έναν από τους παλαιότερους εκπαιδευτικούς πυρήνες της πόλης.

Το 1874 ανεγέρθηκε το ιστορικό κτήριο της Αστικής Σχολής Ρόδου, σε συνέχεια της μακρόχρονης εκπαιδευτικής δραστηριότητας της ελληνικής κοινότητας της πόλης. Η σχολή αποτέλεσε οργανωμένο κέντρο πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης σε μια εποχή κατά την οποία η παιδεία είχε ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρηση της γλώσσας και της κοινοτικής συνοχής.

Στο κτήριο στεγάζεται σήμερα το 14ο Δημοτικό Σχολείο Ρόδου. Η διατήρηση της εκπαιδευτικής χρήσης του για πολλές γενιές το καθιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα της συνέχειας της δημόσιας εκπαίδευσης στην πόλη της Ρόδου.

Το 1887 το κληροδότημα του Παύλου Καζούλλη άνοιξε τον δρόμο για τη δημιουργία σχολείου κοριτσιών στη Ρόδο. Η διάθεση περιουσίας για εκπαιδευτικό σκοπό εντάσσεται στη σημαντική παράδοση ευεργετών που χρηματοδότησαν σχολεία και κοινωφελή έργα στις ελληνικές κοινότητες του 19ου αιώνα.

Από αυτή την πρωτοβουλία προέκυψε το Καζούλλειο Παρθεναγωγείο, που απέκτησε ιστορικό διδακτήριο και συνδέθηκε στενά με την εκπαίδευση των κοριτσιών της Ρόδου. Το ίδρυμα αποτέλεσε σημαντικό βήμα για τη διεύρυνση της οργανωμένης γυναικείας εκπαίδευσης στο νησί.

Το 1891 ανεγέρθηκε το διδακτήριο του Καζουλλείου Παρθεναγωγείου, ολοκληρώνοντας την εκπαιδευτική πρωτοβουλία που είχε στηριχθεί στο κληροδότημα του Παύλου Καζούλλη. Το σχολείο δημιουργήθηκε για την εκπαίδευση των κοριτσιών της ελληνικής κοινότητας της Ρόδου.

Το Καζούλλειο απέκτησε σημαντική θέση στην εκπαιδευτική ιστορία του νησιού και συνδέθηκε με γενιές μαθητριών σε μια περίοδο κατά την οποία η πρόσβαση των κοριτσιών στην οργανωμένη εκπαίδευση διευρυνόταν σταδιακά. Το ιστορικό του κτήριο παραμένει σημείο αναφοράς για τη σχολική παράδοση της Ρόδου.

Στις 18 Ιανουαρίου 1909 τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος του Βενετοκλείου Γυμνασίου, ενός από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ρόδου. Η ανέγερσή του συνδέθηκε με τη μεγάλη ευεργεσία των αδελφών Μίνωα και Δημητρίου Βενετοκλή, ενώ για την πραγματοποίηση του έργου συνέβαλαν και οι Νικόλαος και Πέτρος Δρακίδης με την προσφορά του οικοπέδου.

Η τελετή θεμελίωσης πραγματοποιήθηκε σε εποχή κατά την οποία η Ρόδος ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ίδρυση σύγχρονου ελληνικού εκπαιδευτικού κέντρου είχε ιδιαίτερη σημασία για την κοινότητα, επειδή αποτελούσε επένδυση στη μόρφωση των νέων και στη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας και πολιτιστικής ζωής του νησιού.

Από την ίδια την τελετή διασώθηκε ειδικό έντυπο, με τίτλο «Η κατάθεσις του θεμελίου λίθου του Βενετοκλείου Γυμνασίου εν Ρόδω», το οποίο φυλάσσεται στην ιστορική βιβλιοθήκη του σχολείου. Το ιστορικό του ιδρύματος διασώζει επίσης πληροφορίες για τους λόγους που εκφωνήθηκαν, τη συμμετοχή της τοπικής εκκλησιαστικής ηγεσίας και την επιγραφή που τοποθετήθηκε στα θεμέλια. Ως αρχιτέκτονας αναφέρεται ο Χρύσανθος Θεοχάρης.

Η κατασκευή ολοκληρώθηκε μέσα σε περίπου δεκαοκτώ μήνες. Το σχολείο αναφέρει ως ημερομηνία των εγκαινίων την 4η Ιουλίου 1910. Η ημερομηνία αυτή διαφέρει κατά δεκατρείς ημέρες από την 17η Ιουλίου 1910, που εμφανίζεται σε άλλη ημερολογιακή καταχώρηση του αρχείου· χρειάζεται έλεγχος μήπως η διαφορά οφείλεται στη χρήση του παλαιού και του νέου ημερολογίου.

Το Βενετόκλειο έμεινε συνδεδεμένο με διαδοχικές γενιές μαθητών και καθηγητών και με την ιστορία της ελληνικής παιδείας στη Ρόδο. Η θεμελίωσή του αποτελεί ιστορικό γεγονός τόσο για την εκπαίδευση όσο και για τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές δωρεές δημιούργησαν δημόσια έργα μακράς διάρκειας.

Τον Ιούλιο του 1910 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του Βενετοκλείου Γυμνασίου της Ρόδου, επισφραγίζοντας ένα μεγάλο εκπαιδευτικό έργο που είχε θεμελιωθεί τον Ιανουάριο του 1909. Στο επίσημο ιστορικό του σχολείου η τελετή τοποθετείται στις 4 Ιουλίου 1910, ενώ σε άλλη καταγραφή χρησιμοποιείται η 17η Ιουλίου του ίδιου έτους, ημερομηνία κατά την οποία έχει ενταχθεί η παρούσα εγγραφή στο ημερολόγιο.

Η διαφορά των δεκατριών ημερών μπορεί να συνδέεται με τη χρήση Ιουλιανού και Γρηγοριανού ημερολογίου, αλλά δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί επαρκώς με σύγχρονο της τελετής έντυπο. Γι' αυτό η παρουσίαση της χρονολόγησης απαιτεί επιφύλαξη έως ότου επιλυθεί το ζήτημα με ιστορική πηγή της εποχής.

Η κατασκευή του σχολείου ολοκληρώθηκε σε περίπου ενάμιση χρόνο και συνδέθηκε με τη δωρεά των Μίνωα και Δημητρίου Βενετοκλή. Το οικόπεδο προσφέρθηκε από τους Νικόλαο και Πέτρο Δρακίδη, ενώ στην κατασκευή συνδέεται το όνομα του αρχιτέκτονα Χρύσανθου Θεοχάρη. Το εκπαιδευτήριο αποτέλεσε σημαντική κατάκτηση για την ελληνική κοινότητα της Ρόδου στις αρχές του 20ού αιώνα.

Το σχολείο δημιουργήθηκε ενώ η Ρόδος βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική διοίκηση. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, κατά την Ιταλοκρατία και αργότερα μετά την Ενσωμάτωση, το Βενετόκλειο παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς για την ελληνική εκπαίδευση. Στις αίθουσές του μορφώθηκαν γενιές Ροδίων, ενώ το ιστορικό κτίριο διατήρησε τη θέση του ανάμεσα στα εμβληματικά εκπαιδευτικά τοπόσημα του νησιού.

Η καταχώρηση συνδέεται με την τελετή των εγκαινίων, αλλά η ακριβής αντιστοίχιση παλαιού και νέου ημερολογίου παραμένει ανοικτό ιστορικό ζήτημα. Πηγή: 1ο Γενικό Λύκειο Ρόδου, «Ιστορία του σχολείου μας», και ιστορική βιβλιοθήκη του Βενετοκλείου.

Στις 19 Σεπτεμβρίου 1911 εγκαινιάστηκε στο Νιοχώρι η Αμαράντειος Σχολή Ρόδου. Η δημιουργία της συνδέθηκε με την ευεργεσία του Γεωργίου και της Δέσποινας Αμαράντου, μελών της ροδιακής παροικίας της Αιγύπτου που διέθεσαν πόρους για την ενίσχυση της εκπαίδευσης στο νησί.

Η σχολή λειτούργησε σε μια περίοδο μεγάλων πολιτικών αλλαγών και συνέχισε την εκπαιδευτική της παρουσία στα χρόνια της Ιταλοκρατίας. Σήμερα η ιστορική σχολική παράδοση του κτηρίου συνδέεται με το 7ο Δημοτικό Σχολείο Ρόδου και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσφοράς των Ροδίων της διασποράς.

Στα τέλη του 1921 ξεκίνησε στην Κρητηνία προσπάθεια για τη δημιουργία σχολικής βιβλιοθήκης. Από τα ιστορικά τεκμήρια της κοινότητας προκύπτει ότι ζητήθηκε κανονισμός λειτουργίας, ώστε η πρωτοβουλία να αποκτήσει οργανωμένη μορφή και να ενταχθεί στη σχολική ζωή του χωριού.

Η προσπάθεια δείχνει το ενδιαφέρον των τοπικών κοινωνιών της Ρόδου για την εκπαίδευση και την πρόσβαση των μαθητών σε βιβλία σε μια δύσκολη περίοδο της Δωδεκανήσου. Οι μικρές σχολικές βιβλιοθήκες λειτουργούσαν όχι μόνο ως εκπαιδευτικό βοήθημα αλλά και ως χώροι διατήρησης της ελληνικής γλώσσας και παιδείας.

Την 1η Ιανουαρίου 1928 εγκαινιάζεται στη Ρόδο το Ραββινικό Κολλέγιο, ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα που φιλοδοξούσε να αποτελέσει κέντρο ανώτερων εβραϊκών θρησκευτικών σπουδών για την Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια. Η ημερομηνία των εγκαινίων αναφέρεται ρητά σε ιστορικό αφιέρωμα του Jewish Rhodes. Η λειτουργία του ιδρύματος κατά το 1928 επιβεβαιώνεται και από την ιστορική έκθεση της Fondazione CDEC για την εβραϊκή κοινότητα της Ρόδου.

Η δημιουργία του Κολλεγίου συνδέθηκε με την πρωτοβουλία του Ιταλού κυβερνήτη Μάριο Λάγκο και με τη συμμετοχή παραγόντων της εβραϊκής κοινότητας. Η ιταλική διοίκηση επεδίωκε να ενισχύσει την παρουσία και την επιρροή της στον εβραϊκό κόσμο της ευρύτερης περιοχής, ενώ οι υποστηρικτές του ιδρύματος ενδιαφέρονταν για τη συστηματική κατάρτιση νέων ραββίνων. Η σχολή είχε συνεπώς τόσο εκπαιδευτική όσο και ιδιαίτερη πολιτική και πολιτισμική σημασία στο πλαίσιο της Ιταλοκρατίας.

Για την αρχική στέγαση του Κολλεγίου, η οικογένεια Αλχαδέφ παραχώρησε μεγάλη κατοικία στην εβραϊκή συνοικία της Μεσαιωνικής Πόλης. Στα επόμενα χρόνια η σχολή άλλαξε χώρους εγκατάστασης, καθώς οι ανάγκες της μεταβάλλονταν. Στο ιστορικό του Εβραϊκού Μουσείου Ρόδου καταγράφονται συνολικά τέσσερις εγκαταστάσεις: οι δύο πρώτες στην Παλιά Πόλη και οι δύο μεταγενέστερες έξω από τα τείχη. Ανάμεσα στους χώρους που στέγασαν τη σχολή περιλαμβάνεται και το κατάλυμα της Αγίας Αικατερίνης.

Το εκπαιδευτικό έργο της σχολής ξεπέρασε γρήγορα τα όρια του νησιού. Στη Ρόδο έφθασαν σπουδαστές από διαφορετικές εβραϊκές κοινότητες, μεταξύ άλλων από την Τουρκία, την Αίγυπτο, την Παλαιστίνη και βαλκανικές χώρες. Οι καθηγητές της δίδασκαν θρησκευτικά και ευρύτερα μορφωτικά αντικείμενα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον συνάντησης ανθρώπων και παραδόσεων της σεφαραδίτικης διασποράς.

Το ίδρυμα συνδέθηκε με σημαντικούς λόγιους και ραββίνους, ανάμεσά τους ο Ρικάρντο Πατσίφικι, ο Άλντο Λάττες και ο Ιζάια Σόννε, οι οποίοι αναφέρονται στις ιστορικές μελέτες για τη λειτουργία του. Η παρουσία τους δείχνει τη φιλοδοξία της σχολής να προσφέρει εκπαίδευση υψηλού επιπέδου και να συνδέσει τη Ρόδο με τα πνευματικά δίκτυα των εβραϊκών κοινοτήτων της Μεσογείου.

Η χρηματοδότηση αποδείχθηκε διαρκής δυσκολία. Παρά τη στήριξη της οικογένειας Αλχαδέφ και άλλων παραγόντων, το Κολλέγιο δεν εξασφάλισε σταθερούς οικονομικούς πόρους. Η δράση του διακόπηκε κατά τη δεκαετία του 1930, λίγο πριν ή μέσα στο κλίμα των αντιεβραϊκών διώξεων που κορυφώθηκαν με τους φυλετικούς νόμους της ιταλικής φασιστικής διοίκησης το 1938. Οι πηγές παρουσιάζουν μικρές αποκλίσεις ως προς το ακριβές έτος παύσης της λειτουργίας του.

Η έναρξη λειτουργίας του Ραββινικού Κολλεγίου αποτελεί ξεχωριστή στιγμή της εκπαιδευτικής ιστορίας της Ρόδου. Για περίπου μία δεκαετία, το νησί συνδέθηκε με την εκπαίδευση θρησκευτικών στελεχών και με την πολιτιστική ζωή του μεσογειακού εβραϊσμού. Η ημερομηνία 1 Ιανουαρίου 1928 αφορά τα εγκαίνια κατά την ιστορική πηγή Jewish Rhodes· δεν πρέπει να συγχέεται με την προγενέστερη οργανωτική ίδρυση, για την οποία άλλες αναφορές δίνουν το 1927 και απαιτείται έλεγχος του πρωτότυπου ιδρυτικού φακέλου.

Κατά το σχολικό έτος 1937–1938 η πολιτική ιταλοποίησης της εκπαίδευσης στη Ρόδο εντάθηκε δραστικά. Ελληνικά σχολεία έκλεισαν, περιορίστηκαν ή μετατράπηκαν, ενώ η χρήση της ελληνικής γλώσσας και το περιεχόμενο της διδασκαλίας τέθηκαν κάτω από αυστηρότερο έλεγχο των ιταλικών αρχών.

Οι αλλαγές επηρέασαν βαθιά την ελληνική κοινότητα, για την οποία το σχολείο αποτελούσε βασικό φορέα γλώσσας, ταυτότητας και κοινωνικής συνοχής. Η περίοδος αυτή συγκαταλέγεται στις πιο πιεστικές φάσεις της εκπαιδευτικής πολιτικής της Ιταλοκρατίας στα Δωδεκάνησα.

Το 1938 κλείνει το Ραβινικό Κολέγιο της Ρόδου, καθώς εφαρμόζονται οι αντιεβραϊκοί νόμοι της ιταλικής φασιστικής διοίκησης. Το Κολέγιο είχε εξελιχθεί σε σημαντικό εκπαιδευτικό κέντρο για τις σεφαραδίτικες κοινότητες της ανατολικής Μεσογείου. Το Ραβινικό Κολέγιο παύει να λειτουργεί καθώς εφαρμόζονται οι αντιεβραϊκοί νόμοι της ιταλικής φασιστικής διοίκησης.

Τον Σεπτέμβριο του 1947 ιδρύθηκε η Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρόδου, σε μια κρίσιμη περίοδο μετάβασης λίγο πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα. Η δημιουργία οργανωμένης δημόσιας βιβλιοθήκης αποσκοπούσε στη συγκέντρωση, διαφύλαξη και διάθεση βιβλίων και τεκμηρίων στο κοινό.

Ο θεσμός εξελίχθηκε στη σημερινή Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρόδου και απέκτησε σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή του νησιού. Οι συλλογές της περιλαμβάνουν υλικό που αφορά τόσο τη γενική ελληνική γραμματεία όσο και την τοπική ιστορία της Ρόδου και της Δωδεκανήσου.