Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Το 1922 δημιουργήθηκε στην Ιξιά ο αρχικός πυρήνας του Grand Hotel Miramare, ξενοδοχείου που συνδέθηκε με τον Ρόδιο ξυλουργό και επιχειρηματία Νικόλαο Πολίτη. Το συγκρότημα χτίστηκε σε τοποθεσία με θέα στον κόλπο της Ιξιάς και απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για τις πρώτες οργανωμένες τουριστικές επιχειρήσεις της Ρόδου.

Το πρώτο κτίριο περιγράφεται ως διώροφο, περίπου 1.500 τετραγωνικών μέτρων. Μια μεταγενέστερη παράδοση αποδίδει στον Ιταλό κυβερνήτη Mario Lago την ονομασία Miramare, η οποία συνδέεται νοηματικά με τη θέα προς τη θάλασσα. Δεν έχει βρεθεί πρωτότυπο έγγραφο που να τεκμηριώνει την ονοματοδοσία από τον Lago.

Διαφορετικές πηγές διακρίνουν την αρχική εγκατάσταση το 1922 από εγκαίνια ή πλήρη λειτουργία το 1925. Το ξενοδοχείο υπέστη ζημιές στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αναφέρεται επαναλειτουργία το 1947. Μετά τον θάνατο του Πολίτη το 1954 ακολούθησαν αλλαγές διαχείρισης.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 σχεδιάστηκαν επεκτάσεις, ενώ το Miramare συνδέθηκε με την ανάπτυξη του οργανωμένου παραθεριστικού τουρισμού και με κινηματογραφικές παραγωγές. Χωρίς ακριβή ημερομηνία εγκαινίων, η εγγραφή παραμένει καταχώριση έτους.

Στις 26 Μαρτίου 1925 άρχισε στη Ρόδο η κατασκευή του Grande Albergo delle Rose, του μεγάλου ξενοδοχειακού συγκροτήματος που έμελλε να γίνει ένα από τα γνωστότερα τοπόσημα του νησιού. Η ανέγερσή του πραγματοποιήθηκε κατά τη διοίκηση του Μάριο Λάγκο, σε μια περίοδο κατά την οποία η ιταλική διοίκηση ανασχεδίαζε το παραλιακό μέτωπο και επιδίωκε να αναδείξει τη Ρόδο σε διεθνή τουριστικό προορισμό.

Το νέο ξενοδοχείο σχεδιάστηκε για να προσφέρει υπηρεσίες υψηλών προδιαγραφών και να προσελκύσει επισκέπτες από το εξωτερικό. Η αρχιτεκτονική του συνδύαζε διαφορετικές μεσογειακές και ανατολικές επιρροές, ακολουθώντας το εκλεκτικιστικό ύφος που χαρακτήρισε πολλές από τις κατασκευές της πρώτης περιόδου της Ιταλοκρατίας. Η θέση του κοντά στο Μανδράκι το ενέταξε στο νέο διοικητικό και τουριστικό κέντρο της πόλης.

Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν περίπου δύο χρόνια αργότερα. Στις 24 Μαΐου 1927 το ξενοδοχείο εγκαινιάστηκε επίσημα, παρουσία αρχών και προσκεκλημένων από την Ιταλία και την Αίγυπτο. Με τα επόμενα χρόνια να φέρνουν νέες χρήσεις και μεταβολές στην όψη του, το κτίριο παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς της τουριστικής ιστορίας της Ρόδου.

Στις 24 Μαΐου 1927 εγκαινιάστηκε το Grande Albergo delle Rose, γνωστό ως Ξενοδοχείο των Ρόδων. Η έναρξη λειτουργίας του αποτέλεσε ορόσημο στην προσπάθεια της ιταλικής διοίκησης να καταστήσει τη Ρόδο διεθνή τουριστικό προορισμό, με επισκέπτες από την Ιταλία και τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου.

Η οικοδομική προσπάθεια είχε ξεκινήσει το 1925. Το νέο ξενοδοχείο ανεγέρθηκε στο βόρειο παραλιακό μέτωπο, σε μια περιοχή που αποκτούσε νέες δημόσιες και τουριστικές υποδομές. Η αρχιτεκτονική του συνδύαζε διαφορετικές μεσογειακές επιρροές, ενώ οι χώροι υποδοχής και οι παρεχόμενες ανέσεις προβάλλονταν ως σύγχρονοι για την εποχή.

Η επίσημη λειτουργία συνδέθηκε με την πολιτική του κυβερνήτη Mario Lago. Οι νεόδμητες ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις χρησιμοποιήθηκαν και για την υποδοχή ξένων αποστολών και επιστημονικών συνεδρίων. Τον Μάιο του 1928 φιλοξενήθηκαν εκεί οι συμμετέχοντες του διεθνούς αρχαιολογικού συνεδρίου της Ρόδου, όπως καταγράφει το δημοσιευμένο πρόγραμμά του.

Η διεθνής τουριστική στρατηγική αποτυπώνεται και στο αρχειακό ευρετήριο DGAC του 1927: περιέχει αναφορές σε τουριστική κίνηση από την Αίγυπτο προς τη Ρόδο, σε σχέδιο κρουαζιέρας Αλεξάνδρεια–Ρόδος με το πλοίο Sardegna και σε προτάσεις σύνδεσης της Ρόδου με αιγυπτιακά λιμάνια. Οι καταχωρίσεις τεκμηριώνουν σχεδιασμό και ενδιαφέρον, όχι ότι κάθε προτεινόμενο δρομολόγιο εκτελέστηκε.

Το ξενοδοχείο απέκτησε ιδιαίτερη θέση στην κοινωνική ζωή του νησιού. Το 1929 συνδέθηκε και με λειτουργία καζίνου, ενώ κατά τη δεκαετία του 1930 έγιναν επεμβάσεις στην εμφάνισή του. Ακολούθησαν αλλαγές χρήσης και διαχείρισης κατά τη μεταπολεμική περίοδο.

Η επέτειος της 24ης Μαΐου αφορά το Ξενοδοχείο των Ρόδων της πόλης και δεν πρέπει να συγχέεται με το παλαιότερο ξενοδοχείο Miramare της Ιξιάς, για το οποίο αναφέρονται χωριστές χρονολογίες ανάπτυξης και εγκαινίων.

Πρόσθετη πρωτογενής αρχειακή διασταύρωση: το Ιστορικό Αρχείο της ιταλικής Βουλής καταγράφει ειδικό φάκελο αρ. 195, «Inaugurazione del Grande Albergo delle rose in Rodi, 24 maggio 1927», με έγγραφα Απριλίου–Μαΐου 1927. Η εγγραφή τεκμηριώνει ανεξάρτητα την ημέρα εγκαινίων, χωρίς ακόμη να έχουμε διαβάσει το περιεχόμενο του φακέλου. Πηγή: https://archivio.camera.it/inventari/scheda/incarti-diversi-segreteria-1848-1943/CD1500001858/segue-fascicolo-1589.html

Το 1929 αρχίζει να λειτουργεί αίθουσα καζίνο στο Grande Albergo delle Rose, ενισχύοντας τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα του μεγάλου ξενοδοχείου που είχε εγκαινιαστεί δύο χρόνια νωρίτερα. Η λειτουργία καζίνο εντάχθηκε στην προσπάθεια της ιταλικής διοίκησης να αναπτύξει τη Ρόδο ως διεθνή τουριστικό προορισμό.

Το ξενοδοχείο φιλοξένησε αργότερα σημαντικές προσωπικότητες και συνδέθηκε με σημαντικές στιγμές της νεότερης ιστορίας. Δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί η ακριβής ημέρα έναρξης λειτουργίας της αίθουσας καζίνο.

Το 1929 κατασκευάστηκε στον Προφήτη Ηλία το Albergo del Cervo, το σημερινό ξενοδοχείο Έλαφος. Το κτήριο δημιουργήθηκε σε ορεινό περιβάλλον με πυκνή βλάστηση, ως μέρος της ανάπτυξης της περιοχής για αναψυχή και τουρισμό κατά την ιταλική διοίκηση.

Η αρχιτεκτονική του παραπέμπει σε ορεινά θέρετρα της βόρειας Ιταλίας και διαφοροποιείται έντονα από το μεσογειακό τοπίο της Ρόδου. Το συγκρότημα του Προφήτη Ηλία, μαζί με την κατοπινή Ελαφίνα, έγινε ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα της τουριστικής αρχιτεκτονικής της Ιταλοκρατίας.

Την 1η Ιουλίου 1929 συνδέεται με τα επίσημα εγκαίνια των Βασιλικών Θερμών Καλλιθέας (Regie Terme di Calitea), ενός από τα πλέον χαρακτηριστικά δημόσια έργα της Ιταλοκρατίας στη Ρόδο. Οι ιαματικές πηγές της περιοχής ήταν γνωστές πριν από την κατασκευή του συγκροτήματος, όμως η ιταλική διοίκηση επιδίωξε να μετατρέψει τον τόπο σε οργανωμένο κέντρο θεραπείας, αναψυχής και προσέλκυσης επισκεπτών. Το έργο εντασσόταν στη συνολικότερη προσπάθεια του κυβερνήτη Μάριο Λάγκο να παρουσιάσει τη Ρόδο ως σύγχρονο μεσογειακό προορισμό με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική φυσιογνωμία.

Το συγκρότημα διαμορφώθηκε με χαρακτηριστικές καμάρες, θόλους, στοές, εσωτερικές αυλές και διαδρομές που συνδέουν τα κτίρια με τον παράκτιο χώρο. Ο σχεδιασμός συνδέεται με τον αρχιτέκτονα Πιέτρο Λομπάρντι και η διακόσμηση με τον Αρμάντο Μπερναμπίτι. Η σύνθεση συνδύαζε διαφορετικές μεσογειακές αρχιτεκτονικές επιρροές, με τρόπο που εντασσόταν στο ιδιαίτερο τοπίο της Καλλιθέας. Οι εγκαταστάσεις προορίζονταν όχι μόνο για λουτροθεραπεία αλλά και για την προβολή μιας εικόνας οργανωμένης τουριστικής ανάπτυξης.

Οι εκδηλώσεις των εγκαινίων συνδέθηκαν άμεσα με το Πρώτο Περιφερειακό Υδρολογικό Συνέδριο. Στο πρωτοσέλιδο της 2ας Ιουλίου 1929 η εφημερίδα «Il Messaggero di Rodi», υπό τον τίτλο «S.E. il Governatore inaugura il 1° Congresso Idrologico Regionale e le Regie Terme di Calitea», περιγράφει την τελετή που πραγματοποιήθηκε την προηγούμενη Κυριακή, 30 Ιουνίου, καθώς και τη συμμετοχή γιατρών και επιστημόνων. Οι σύνεδροι ασχολήθηκαν με τα χαρακτηριστικά των νερών, τη δυνατότητα θεραπευτικής αξιοποίησής τους και την οργάνωση των υπηρεσιών. Μεταξύ των γιατρών που συνέβαλαν στην επιστημονική προβολή των πηγών ήταν ο Enea Brunetti, ο οποίος δημοσίευε στον τοπικό Τύπο σχετικά ιατρικά κείμενα. Έτσι, τα δημοσιεύματα τεκμηριώνουν τον εορτασμό και τη διοργάνωση ήδη από τις 30 Ιουνίου, ενώ η επίσημη ιστορική χρονολόγηση τοποθετεί τα εγκαίνια την 1η Ιουλίου 1929.

Οι Βασιλικές Θέρμες έγιναν σημαντικό σύμβολο της πολιτικής έργων και τουριστικής προβολής της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία. Στις επόμενες δεκαετίες οι χρήσεις τους μεταβλήθηκαν και το συγκρότημα γνώρισε περιόδους φθοράς και εγκατάλειψης. Η μεταγενέστερη αποκατάστασή του ανέδειξε ξανά τη μοναδική αρχιτεκτονική του και τη σημασία του ως ιστορικού μνημείου. Σήμερα η Καλλιθέα αποτελεί τόπο που συνδέει τη μνήμη της ιταλικής περιόδου, την ιστορία της ιατρικής και την εξέλιξη του τουρισμού στο νησί.

Κατά τη μεταπολεμική ακμή του Grande Albergo delle Rose, το ιστορικό ξενοδοχείο της Ρόδου φιλοξενεί διεθνείς και ελληνικές προσωπικότητες της πολιτικής, της οικονομίας και της δημόσιας ζωής. Στην επίσημη ιστορία του αναφέρονται ονόματα όπως ο Ουίνστον Τσώρτσιλ, ο Αριστοτέλης Ωνάσης, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο Μοσέ Νταγιάν.

Οι επισκέψεις αυτές ενίσχυσαν τη φήμη του ξενοδοχείου ως τόπου διεθνών συναντήσεων και κοσμοπολίτικης ζωής. Οι ακριβείς ημερομηνίες κάθε επίσκεψης δεν έχουν τεκμηριωθεί για όλες τις προσωπικότητες και δεν πρέπει να συγχέονται σε ένα συγκεκριμένο ημερήσιο γεγονός.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η Ρόδος μπαίνει δυναμικά στην εποχή των οργανωμένων διεθνών πτήσεων charter, ιδιαίτερα από τη Σκανδιναβία. Η εξέλιξη αυτή διευκολύνει τη μαζική άφιξη επισκεπτών και μεταβάλλει ριζικά την κλίμακα της τουριστικής δραστηριότητας στο νησί.

Οι πτήσεις charter αποτέλεσαν βασικό μηχανισμό της μεταπολεμικής τουριστικής ανάπτυξης της Ρόδου και οδήγησαν σε γρήγορη επέκταση ξενοδοχείων και υπηρεσιών. Η πρώτη ακριβής πτήση δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί, επομένως η εγγραφή παραμένει χρονολογική.

Το 1960 κατασκευάζεται στη Ρόδο το Grand Hotel Summer Palace, ένα από τα μεγάλα ξενοδοχειακά έργα της πρώτης περιόδου μαζικής τουριστικής ανάπτυξης. Το ξενοδοχείο θα εξελιχθεί αργότερα στο σημερινό Mitsis Grand Hotel και θα αποτελέσει σταθερό σημείο αναφοράς στο παραλιακό μέτωπο της πόλης.

Η δημιουργία του αντικατοπτρίζει τη γρήγορη μετάβαση της Ρόδου σε διεθνή τουριστικό προορισμό. Δεν έχει εντοπιστεί ακριβής ημέρα εγκαινίων, γι’ αυτό η καταγραφή περιορίζεται στο επιβεβαιωμένο έτος.

Το 1963 η φινλανδική Suntours, που αργότερα εξελίχθηκε στην Aurinkomatkat, ξεκινά οργανωμένο τουριστικό πρόγραμμα προς τη Ρόδο. Η κίνηση αυτή εντάσσεται στην πρώιμη ανάπτυξη της σκανδιναβικής τουριστικής αγοράς στο νησί.

Οι οργανωμένες αφίξεις από τη Βόρεια Ευρώπη θα εξελιχθούν σε βασικό πυλώνα του ροδιακού τουρισμού για δεκαετίες. Η έναρξη του προγράμματος είναι τεκμηριωμένη σε επίπεδο έτους, αλλά δεν έχει βρεθεί ακριβής ημερομηνία της πρώτης άφιξης.

Το 1964 κατασκευάζεται στην πόλη της Ρόδου το Mediterranean Hotel, ένα από τα ξενοδοχεία που συνδέθηκαν με τη μεγάλη τουριστική επέκταση της δεκαετίας του 1960. Η θέση του κοντά στην παραλιακή ζώνη και στο κέντρο το ενέταξε στον νέο ξενοδοχειακό χάρτη της πόλης.

Η κατασκευή του αντανακλά την αυξανόμενη ζήτηση για μεγάλες σύγχρονες μονάδες καθώς οι διεθνείς αφίξεις πολλαπλασιάζονταν. Δεν έχει τεκμηριωθεί ακόμη η ακριβής ημέρα εγκαινίων.

Τον Μάιο του 1973 ολοκληρώθηκε στα Αφάντου της Ρόδου το γήπεδο γκολφ των 18 οπών, ένα από τα μεγαλύτερα έργα τουριστικής υποδομής που είχαν σχεδιαστεί για το νησί στη μεταπολεμική περίοδο. Το γήπεδο σχεδιάστηκε από τον καταξιωμένο αρχιτέκτονα γηπέδων γκολφ Donald Harradine και δημιουργήθηκε σε εκτεταμένη παραθαλάσσια περιοχή της ανατολικής Ρόδου. Η κατασκευή του εντασσόταν στις τότε επιδιώξεις για την προσέλκυση επισκεπτών υψηλών δαπανών και την ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων πέρα από το συνηθισμένο πρότυπο των θερινών διακοπών.

Η έκταση είχε παραχωρηθεί στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού το 1970, ενώ οι κρατικές διαδικασίες απαλλοτρίωσης είχαν αρχίσει από τη δεκαετία του 1960. Παρά τη λειτουργία του γηπέδου από το 1973, η ευρύτερη αξιοποίηση της περιοχής αντιμετώπισε διαδοχικά εμπόδια. Το 1978 υπογράφηκε σύμβαση εκμίσθωσης, η οποία ακυρώθηκε το 1982, ενώ μεταγενέστερες προτάσεις δεν προχώρησαν όπως είχαν αρχικά σχεδιαστεί.

Το γκολφ των Αφάντου αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο της τουριστικής ιστορίας της Ρόδου και συνδέεται με έναν από τους πιο μακρόχρονους δημόσιους διαλόγους για την αξιοποίηση παράκτιας έκτασης. Η ιστορία του πρέπει να διακρίνεται από το παλαιότερο ιταλικό γήπεδο γκολφ που είχε δημιουργηθεί στην Ακαντιά ήδη από το 1928. Παρότι ο Μάιος του 1973 τεκμηριώνεται ως χρόνος ολοκλήρωσης, δεν έχει εξακριβωθεί η ακριβής ημέρα των εγκαινίων.