Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 15 Αυγούστου 1310, οι Ιωαννίτες Ιππότες καταλαμβάνουν την πόλη της Ρόδου. Η πόλη της Ρόδου περνά στον έλεγχο των Ιωαννιτών, ολοκληρώνοντας την κατάκτηση του νησιού και εγκαινιάζοντας την περίοδο της Ιπποτοκρατίας.

Στις 15 Αυγούστου 1310, σύμφωνα με την επικρατέστερη χρονολόγηση, η πόλη της Ρόδου περνά στον έλεγχο των Ιωαννιτών Ιπποτών. Η εξέλιξη αυτή εγκαινιάζει την περίοδο της Ιπποτοκρατίας, η οποία θα διαρκέσει έως το 1522.

Στις 5 Ιουνίου 1401 τοποθετεί ο ίδιος ο Μιχαήλ ο Ρόδιος (Michalli da Ruodo) την αρχή της προσωπικής του αφήγησης για τη ζωή του στη βενετική ναυτική υπηρεσία. Η ημερομηνία σώζεται στο χειρόγραφο που συνέταξε περισσότερα από τριάντα χρόνια αργότερα. Δεν αποτελεί τεκμήριο ότι αναχώρησε από τη Ρόδο εκείνη την ημέρα.

Ο Μιχαήλ καταγόταν από τη Ρόδο, η οποία βρισκόταν τότε υπό τη διοίκηση των Ιωαννιτών Ιπποτών. Η ελληνική γλωσσική του ταυτότητα αποτυπώνεται και σε ελληνικές προσευχές του χειρογράφου, γραμμένες με λατινικούς χαρακτήρες. Η ακριβής οικογενειακή και κοινωνική του προέλευση δεν είναι γνωστή.

Στην αυτοβιογραφική καταγραφή του περιγράφει την αρχική στρατολόγησή του ως κωπηλάτη στη Μανφρεντόνια της νότιας Ιταλίας, σε βενετική γαλέρα που συνδεόταν με τον Πιέρο Λορεντάν. Από τη δύσκολη υπηρεσία του κωπηλάτη ανέβηκε σταδιακά στη ναυτική ιεραρχία και συμμετείχε σε ταξίδια και επιχειρήσεις της Βενετίας στην ανατολική Μεσόγειο. Έλαβε επανειλημμένα το αξίωμα του armiraio, θέση ευθύνης στον στόλο που δεν πρέπει να συγχέεται με τον σημερινό βαθμό του ναυάρχου.

Από το 1434 άρχισε να συντάσσει ένα εκτενές χειρόγραφο με στοιχεία της σταδιοδρομίας του, μαθηματικούς υπολογισμούς, ναυτικές οδηγίες, περιγραφές δρομολογίων και τεχνικά σχέδια πλοίων. Το έργο του αποτελεί σπουδαία πηγή για τη ναυτική ιστορία του 15ου αιώνα. Ο Μιχαήλ πέθανε το 1445, ενώ το χειρόγραφό του, ύστερα από μακρά διαδρομή σε ιδιωτικές συλλογές, μελετήθηκε συστηματικά και εκδόθηκε σε τρεις τόμους από το MIT Press το 2009.

Η προσωπική μαρτυρία του Ρόδιου ναυτικού φωτίζει τη συμμετοχή ανθρώπων από τα νησιά του Αιγαίου στη μεσαιωνική ναυτιλία. Η συγκεκριμένη ημερομηνία διατηρείται στο αρχείο ως αυτοβιογραφικό χρονικό ορόσημο και όχι ως επιβεβαιωμένη ημερομηνία αναχώρησης από τη Ρόδο ή στρατολόγησης στη Μανφρεντόνια.

Στις 10 Αυγούστου 1444, αρχίζει η μαμελουκική πολιορκία της Ρόδου. Μαμελουκικός στόλος 85 πλοίων εμφανίζεται στη Ρόδο και αρχίζει πολιορκία της πόλης που ελέγχουν οι Ιωαννίτες. Στις 10 Αυγούστου 1444 μαμελουκικός στόλος εμφανίζεται στη Ρόδο και αρχίζει πολιορκία της πόλης των Ιωαννιτών. Οι συγκρούσεις επικεντρώνονται στα δυτικά τείχη και στην περιοχή του Μανδρακίου.

Στις 18 Σεπτεμβρίου 1444, λήγει η μαμελουκική πολιορκία της Ρόδου. Οι μαμελουκικές δυνάμεις εγκαταλείπουν τη Ρόδο μετά την αποτυχία τους να καταλάβουν την πόλη. Στις 18 Σεπτεμβρίου 1444 οι μαμελουκικές δυνάμεις εγκαταλείπουν τη Ρόδο και η πολιορκία λήγει χωρίς την κατάληψη της πόλης. Η επιτυχής άμυνα ενισχύει τη θέση των Ιωαννιτών στο ανατολικό Αιγαίο.

Κατά την περίοδο 1454–1457, επί της διοίκησης του Μεγάλου Μαγίστρου Ζακ ντε Μιγύ (Jacques de Milly), κατασκευάστηκε το κάστρο του Αρχαγγέλου. Η οχύρωση σε βραχώδες ύψωμα είχε σκοπό να προσφέρει ασφαλές καταφύγιο στους κατοίκους του οικισμού.

Η επιλογή της θέσης επέτρεπε παρατήρηση προς τις ανατολικές ακτές αλλά και έλεγχο της πεδινής ενδοχώρας. Το σχήμα των τειχών προσαρμόστηκε στη μορφολογία του βράχου, αξιοποιώντας τη φυσική προστασία.

Το 1457 καταγράφεται επιδρομή που προκάλεσε ζημιές στην περιοχή και στην οχύρωση. Ακολούθησαν προσπάθειες επισκευής και ενίσχυσης, καθώς οι Ιωαννίτες οργάνωναν ένα ευρύτερο δίκτυο προστατευμένων οικισμών.

Η ακριβής ημέρα κατασκευής του κάστρου δεν είναι γνωστή. Το 1457 αποτελεί ενδεικτικό ανώτατο χρονικό όριο της πρώτης οχύρωσης και όχι βεβαιωμένο έτος θεμελίωσής της.

Το 1472 κατασκευάστηκε το κάστρο Κρητηνίας, το γνωστό Κάστελλος, στην ορεινή δυτική Ρόδο. Η δημιουργία του αποδίδεται στον Τζόρτζιο Ορσίνι και συνδέεται με τις ανάγκες προστασίας των κατοίκων από επιδρομές κατά την ύστερη περίοδο της Ιπποτοκρατίας.

Χτισμένο σε φυσικά οχυρή θέση, το κάστρο επιτηρούσε την ακτογραμμή προς τη Χάλκη και τα περάσματα του δυτικού Αιγαίου. Η θέση του επέτρεπε την έγκαιρη παρατήρηση κινήσεων στη θάλασσα και την προστασία των γύρω οικισμών.

Στους σωζόμενους πύργους διακρίνονται οικόσημα Μεγάλων Μαγίστρων που μαρτυρούν μεταγενέστερες οικοδομικές επεμβάσεις. Στο εσωτερικό του υπάρχουν επίσης τα κατάλοιπα ναού αφιερωμένου στον Άγιο Παύλο.

Το Κάστελλος διατηρείται ως ένα από τα σημαντικότερα φρούρια της ροδίτικης υπαίθρου. Το 1472 είναι επιβεβαιωμένο έτος κατασκευής, αλλά δεν είναι γνωστή η ακριβής ημερομηνία έναρξης ή ολοκλήρωσης των εργασιών.

Το 1476, επί του Μεγάλου Μαγίστρου Πιερ ντ’ Ομπισόν, ανοικοδομήθηκε το κάστρο του Μονολίθου στη νοτιοδυτική Ρόδο. Οι Ιωαννίτες αξιοποίησαν προγενέστερη βυζαντινή οχύρωση για να δημιουργήσουν ένα ισχυρό παρατηρητήριο και καταφύγιο στην περιοχή.

Η θέση του κάστρου πάνω σε σχεδόν απρόσιτο βράχο αποτελούσε σημαντικό φυσικό πλεονέκτημα. Από εκεί υπήρχε ευρεία ορατότητα προς τις δυτικές ακτές, τη Χάλκη και τα θαλάσσια περάσματα.

Οι οχυρώσεις της υπαίθρου χρησίμευαν τόσο για στρατιωτική άμυνα όσο και για τη συγκέντρωση του πληθυσμού σε περίπτωση επιδρομής. Μεσαιωνικές αναφορές συνδέουν το κάστρο με την προστασία χωριών της νότιας Ρόδου.

Στο εσωτερικό του διατηρούνται μικρά παρεκκλήσια και τμήματα της ιπποτικής τοιχοποιίας. Γνωρίζουμε το έτος ανοικοδόμησης, όχι συγκεκριμένη ημέρα εγκαινίων ή ολοκλήρωσης.

Στις 17 Ιουνίου 1476 ο Πιερ ντ’ Ομπισόν (Pierre d’Aubusson) εξελέγη Μέγας Μάγιστρος του Τάγματος των Ιωαννιτών Ιπποτών, το οποίο είχε εγκαταστήσει στη Ρόδο το κέντρο της εξουσίας του. Διαδέχθηκε τον Τζανμπατίστα Ορσίνι, που είχε πεθάνει εννέα ημέρες νωρίτερα. Η εκλογή δεν ήταν απλώς μια αλλαγή προσώπου στην κορυφή του Τάγματος: συνέπεσε με μια κρίσιμη περίοδο, καθώς η οθωμανική επέκταση στην ανατολική Μεσόγειο αύξανε διαρκώς την πίεση στο νησί.

Ο ντ’ Ομπισόν γνώριζε ήδη τα προβλήματα της άμυνας της Ρόδου. Από το 1472 είχε αναλάβει σημαντική ευθύνη για τις οχυρώσεις και είχε ασχοληθεί με την ενίσχυση των τειχών, των κάστρων του νησιού και άλλων θέσεων που κρατούσαν οι Ιωαννίτες. Με την ανάδειξή του σε Μέγα Μάγιστρο, η προετοιμασία απέναντι σε ενδεχόμενη μεγάλη επίθεση έγινε κεντρική επιδίωξη της διοίκησής του.

Η απειλή επιβεβαιώθηκε τέσσερα χρόνια αργότερα. Το 1480 ισχυρές οθωμανικές δυνάμεις πολιόρκησαν τη Ρόδο και εξαπέλυσαν επανειλημμένες επιθέσεις εναντίον των οχυρώσεών της. Παρά τις σοβαρές καταστροφές και τις απώλειες, η πόλη άντεξε. Ο ίδιος ο Μέγας Μάγιστρος τραυματίστηκε στη διάρκεια των συγκρούσεων. Μετά την αποχώρηση των πολιορκητών, έδωσε προτεραιότητα στην αποκατάσταση και την περαιτέρω ενίσχυση των αμυντικών έργων, αξιοποιώντας τα διδάγματα της πολιορκίας.

Η μακρόχρονη διοίκησή του, από το 1476 μέχρι τον θάνατό του το 1503, άφησε έντονο αποτύπωμα στη μεσαιωνική Ρόδο. Ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που συναντά κανείς σήμερα στην οχυρωμένη πόλη συνδέονται με τις ανάγκες άμυνας και τις μετασκευές της εποχής του. Η επέτειος της εκλογής του θυμίζει ότι η ιστορία της Ιπποτοκρατίας δεν καθορίστηκε μόνο από τις μεγάλες μάχες, αλλά και από τις αποφάσεις, τις προετοιμασίες και την οργάνωση που προηγήθηκαν.

Στις 23 Μαΐου 1480 ο οθωμανικός στόλος και στρατός φθάνουν στη Ρόδο και αρχίζει μία από τις σημαντικότερες πολιορκίες στην ιστορία του νησιού. Τη Ρόδο υπερασπίζονται οι Ιωαννίτες Ιππότες υπό τον Μεγάλο Μάγιστρο Pierre d’Aubusson, μαζί με κατοίκους και άλλες δυνάμεις της πόλης.

Η πολιορκία θα διαρκέσει σχεδόν τρεις μήνες, έως τον Αύγουστο του 1480, με σφοδρές επιθέσεις κατά των οχυρώσεων. Η τελική αποτυχία των Οθωμανών ενίσχυσε τη φήμη της οχυρωμένης Ρόδου σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Στις 28 Ιουλίου 1480 οι Οθωμανοί εξαπολύουν μεγάλη γενική έφοδο εναντίον της οχυρωμένης πόλης της Ρόδου. Η επίθεση επικεντρώνεται στα τείχη και στις αμυντικές θέσεις των Ιωαννιτών, σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της πολιορκίας που είχε αρχίσει τον Μάιο.

Οι υπερασπιστές καταφέρνουν να αποκρούσουν την έφοδο και να προκαλέσουν σοβαρές απώλειες στους επιτιθέμενους. Η αποτυχία αυτή αποδυνάμωσε την οθωμανική προσπάθεια και συνέβαλε στην τελική λύση της πολιορκίας λίγες εβδομάδες αργότερα.

Στις 17 Αυγούστου 1480 ολοκληρώθηκε η μεγάλη οθωμανική πολιορκία της Ρόδου με την αποχώρηση των επιτιθέμενων δυνάμεων. Για μήνες οι Ιωαννίτες Ιππότες και οι κάτοικοι είχαν αποκρούσει αλλεπάλληλες επιθέσεις εναντίον των οχυρώσεων της πόλης.

Η αποτυχία των Οθωμανών αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές επιτυχίες των Ιωαννιτών στη Ρόδο και απέκτησε μεγάλη απήχηση στην Ευρώπη. Η νίκη δεν έθεσε τέλος στην οθωμανική πίεση, όμως έδωσε στους Ιππότες δεκαετίες για να επισκευάσουν και να ενισχύσουν τα τείχη πριν από τη νέα πολιορκία του 1522.

Στις 15 Μαρτίου 1481 ισχυρός προσεισμός έπληξε τη Ρόδο, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας από τις πιο καταστροφικές σεισμικές ακολουθίες που έχουν καταγραφεί στην ιστορία του νησιού. Η δόνηση προηγήθηκε του μεγάλου σεισμού της 3ης Μαΐου, ο οποίος προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές στην πόλη και στις οχυρώσεις.

Η χρονική συγκυρία ήταν ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς η Ρόδος είχε μόλις βγει από την οθωμανική πολιορκία του 1480 και βρίσκονταν σε εξέλιξη εργασίες επισκευής. Οι σεισμοί του 1481 ανάγκασαν τους Ιωαννίτες να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα τις πολεμικές και τις σεισμικές καταστροφές.