Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Τα ξημερώματα της 4ης Μαΐου 1912, οι ιταλικές δυνάμεις άρχισαν την απόβασή τους στον κόλπο της Καλλιθέας, στην ανατολική ακτή της Ρόδου. Ήταν η πρώτη φάση μιας οργανωμένης στρατιωτικής επιχείρησης που θα άλλαζε τη διοίκηση του νησιού ύστερα από σχεδόν τέσσερις αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας.

Ο Ιταλοτουρκικός Πόλεμος είχε ξεκινήσει το 1911, με κύριο πεδίο τις οθωμανικές επαρχίες της Βόρειας Αφρικής. Η μεταφορά στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Αιγαίο αποτελούσε μέσο πίεσης προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία και επέφερε ριζική αλλαγή στο καθεστώς της Ρόδου.

Την επιχείρηση διηύθυνε ο στρατηγός Τζοβάνι Μπατίστα Αμέλιο (Giovanni Battista Ameglio), με τη συμμετοχή δυνάμεων του ιταλικού στρατού και την υποστήριξη του πολεμικού ναυτικού. Η επιλογή της Καλλιθέας επέτρεψε στα αποβατικά τμήματα να κινηθούν από την ακτή προς το διοικητικό κέντρο του νησιού.

Σύμφωνα με ναυτική ιστορική καταγραφή που δημοσιεύθηκε ήδη τον Δεκέμβριο του 1912 στο περιοδικό Proceedings του αμερικανικού Ναυτικού Ινστιτούτου, οι ιταλικές δυνάμεις προχώρησαν προς την πόλη, ενώ το πολεμικό ναυτικό απηύθυνε απαίτηση παράδοσης προς την οθωμανική διοίκηση. Οι ενέργειες εκείνης της ημέρας δεν ισοδυναμούσαν με παράδοση ολόκληρης της Ρόδου.

Η οθωμανική φρουρά δεν επέλεξε να υπερασπιστεί μέχρι τέλους την πόλη. Αποσύρθηκε προς το εσωτερικό του νησιού, στην ευρύτερη περιοχή της Ψίνθου, όπου επρόκειτο να οργανωθεί η τελική στρατιωτική αντιπαράθεση. Έτσι, η 4η Μαΐου συνδέεται με την απόβαση, ενώ η είσοδος των Ιταλών στην πόλη χρονολογείται την επομένη.

Οι στρατιωτικές εξελίξεις προκάλεσαν προσδοκίες και ανησυχίες στην τοπική κοινωνία. Σε τμήμα του ελληνικού πληθυσμού δημιουργήθηκε η ελπίδα ότι η αποχώρηση της οθωμανικής εξουσίας θα άνοιγε τον δρόμο προς την ένωση με την Ελλάδα. Η προσδοκία αυτή δεν επιβεβαιώθηκε τότε: η Ρόδος πέρασε σε ιταλική στρατιωτική κατοχή.

Η εκστρατεία συνεχίστηκε για περίπου δύο εβδομάδες. Στις 5 Μαΐου καταλήφθηκε η πόλη και στις 16–17 Μαΐου ολοκληρώθηκαν οι επιχειρήσεις στην Ψίνθο και η παράδοση της οθωμανικής φρουράς, σύμφωνα με την αναλυτική χρονολόγηση της ιταλικής εγκυκλοπαίδειας Treccani.

Η 4η Μαΐου 1912 σηματοδοτεί επομένως την αρχή της Ιταλοκρατίας ως στρατιωτικής παρουσίας στη Ρόδο, όχι την ίδια την τελική παράδοση του νησιού. Η ιταλική διοίκηση θα παραμείνει έως το 1943· θα ακολουθήσουν η γερμανική και βρετανική περίοδος, προτού τα Δωδεκάνησα ενσωματωθούν επίσημα στην Ελλάδα το 1948.

Στις 17 Ιουλίου 1924 μεγάλη πυρκαγιά ξέσπασε στο εμπορικό κέντρο της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, σε χώρο που περιγράφεται ως γνωστό οινοπνευματοπωλείο. Η φωτιά εξαπλώθηκε στα πυκνά χτισμένα καταστήματα γύρω από την Καστελλανία και την περιοχή του Μεγάλου Σιντριβανιού, προκαλώντας μια από τις σοβαρότερες καταστροφές της αγοράς κατά την Ιταλοκρατία.

Η ιστορική μελέτη του Αντώνη Φ. Αγγελή αναφέρει ότι καταστράφηκαν ολοσχερώς περισσότερα από εξήντα καταστήματα και ότι δύο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Η απώλεια επιχειρήσεων, εμπορευμάτων και επαγγελματικών εγκαταστάσεων επηρέασε βαθιά την οικονομική ζωή της πόλης. Η ίδια πηγή ασκεί κριτική στον τρόπο με τον οποίο οι ιταλικές αρχές διαχειρίστηκαν την πυρκαγιά· η ερμηνεία αυτή πρέπει να διακρίνεται από τα περιγραφόμενα γεγονότα.

Η φωτιά άλλαξε τη μορφή της περιοχής. Μετά την καταστροφή ακολούθησαν απαλλοτριώσεις, απομάκρυνση μεταγενέστερων προσκτισμάτων και εργασίες αποκατάστασης, που συνέβαλαν στην ανάδειξη της μεσαιωνικής Καστελλανίας. Η σημερινή διαμόρφωση τμημάτων της αγοράς συνδέεται επομένως και με τις αποφάσεις που πάρθηκαν ύστερα από το 1924.

Προφορικές μαρτυρίες συνδέουν την πυρκαγιά με οινοπνευματοποιείο της οικογένειας Φώκιαλη και περιγράφουν έκρηξη. Δεν έχει όμως ελεγχθεί πρωτότυπο δημοσίευμα ή έγγραφο που να επιβεβαιώνει την ταυτότητα του καταστήματος, τον τρόπο ανάφλεξης και τα ονόματα των θυμάτων. Για τα ζητήματα αυτά υπάρχει σημαντική ερευνητική διαδρομή προς τον φάκελο «Incendio mercato di Rodi» των ιταλικών διπλωματικών αρχείων.

Η ημερομηνία 17 Ιουλίου 1924 προκύπτει από ιστορική μελέτη και είναι διαφορετική από την αναφερόμενη παλαιότερη μεγάλη πυρκαγιά της 17ης Ιουλίου 1876. Δεν πρόκειται για το ίδιο συμβάν.

Στις 11 Ιουνίου 1913 εκλέγεται Μητροπολίτης Ρόδου ο Απόστολος Τρύφωνος. Η εκλογή του πραγματοποιείται έναν χρόνο μετά την κατάληψη των Δωδεκανήσων από την Ιταλία και ανοίγει μία μακρά περίοδο ποιμαντορίας σε εξαιρετικά δύσκολες πολιτικές συνθήκες.

Ο Απόστολος θα συνδεθεί στενά με την εκκλησιαστική και εθνική ζωή της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία. Η στάση του απέναντι στις πολιτικές εξιταλισμού και η παρουσία του στα χρόνια του πολέμου τον κατέστησαν μία από τις σημαντικές τοπικές μορφές του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.

Στις 22 Ιουλίου 1926 τοποθετείται, σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση του σημερινού 3ου Γενικού Λυκείου Ρόδου, η ίδρυση της καπνοβιομηχανίας T.E.M.I. (Tabacchi Egei Manifattura Italiana). Η επιχείρηση αποτέλεσε έναν από τους μεγαλύτερους οργανωμένους βιομηχανικούς χώρους της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία. Η ημερομηνία αφορά την αναφερόμενη ίδρυση· δεν αποδεικνύει έναρξη παραγωγής την ίδια ημέρα.

Η εγκατάσταση συνδέθηκε με την περιοχή των σημερινών οδών Κομνηνών και Αγίων Αναργύρων. Το συγκρότημα προοριζόταν για την επεξεργασία καπνού και την παραγωγή τσιγάρων, με παραγωγικές αίθουσες, αποθήκες και βοηθητικούς χώρους. Η κανονική λειτουργία αναφέρεται ότι άρχισε το 1927, μετά την ίδρυση της εταιρείας.

Οι μαρτυρίες της εποχής αναφέρουν εμπορικά προϊόντα με ονομασίες όπως «Rodi» και «Samsum». Σε μεταγενέστερη ιστορική παρουσίαση γίνεται λόγος για απασχόληση έως και περίπου 600 εργαζομένων, αριθμός που δεν πρέπει να εκληφθεί ως προσωπικό της πρώτης ημέρας. Η μονάδα συνδέθηκε με τη διαμόρφωση μιας πολυάριθμης εργατικής κοινότητας στη Ρόδο.

Το ιταλικό διπλωματικό ευρετήριο του 1927 περιέχει αυτοτελή φάκελο για την T.E.M.I. με αντικείμενο την αίτηση τελωνειακών διευκολύνσεων για την εισαγωγή τσιγάρων στην Ιταλία (DGAC, Busta 17, fascicolo 29, posizione 26/2). Η αρχειακή αυτή περιγραφή τεκμηριώνει την επιδίωξη εμπορικής πρόσβασης στην ιταλική αγορά, όχι την έγκριση του αιτήματος, καθώς το πρωτότυπο περιεχόμενο του φακέλου δεν έχει ανακτηθεί.

Σημαντικό συμπληρωματικό τεκμήριο είναι η μνεία στη «Ροδιακή» της 2ας Ιουλίου 1928 για καταγγελίες ως προς το ωράριο και τις αποδοχές των εργατών. Η μαρτυρία αυτή χρειάζεται ανάγνωση του πρωτότυπου φύλλου για να αποδοθεί πιστά η γλώσσα και η έκταση των καταγγελιών. Δείχνει πάντως ότι η βιομηχανική επέκταση συνοδευόταν από κοινωνικά ζητήματα.

Για το 1926 καταγράφεται επίσης κυβερνητικό διάταγμα με ημερομηνία 10 Αυγούστου. Η διάκριση ίδρυσης, διοικητικής έγκρισης και λειτουργίας πρέπει να διατηρείται. Το συγκρότημα συνέχισε τη δραστηριότητά του και μετά την Ιταλοκρατία και αργότερα απέκτησε εκπαιδευτική χρήση.

Πρόσθετο ιστορικό πλαίσιο: η καπνοβιομηχανία TEMI διατηρούσε εμπορικές και παραγωγικές διασυνδέσεις και με άλλα Δωδεκάνησα, με αναφορές σε Καστελλόριζο, Κάλυμνο, Σύμη και Λέρο. Το ιταλικό διπλωματικό ευρετήριο καταγράφει, για το 1927, αλληλογραφία σχετικά με τελωνειακές διευκολύνσεις για την είσοδο τσιγάρων της επιχείρησης στην Ιταλία (DGAC, Busta 17, fascicolo 29, posizione 26/2). Η ιστορική παρουσίαση του 3ου ΓΕΛ Ρόδου παραπέμπει επίσης στη «Ροδιακή» της 2ας Ιουλίου 1928 για καταγγελίες εργασιακών συνθηκών. Πρόκειται για παραπομπή σε δημοσίευμα και όχι για αυτοτελή ανάγνωση του πρωτοτύπου. https://3lyk-rodou.dod.sch.gr/?page_id=3487

Περί το 1926 ολοκληρώνεται στο Μανδράκι το Palazzo delle Poste, το ιστορικό κτίριο του Ταχυδρομείου της Ρόδου, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Florestano Di Fausto. Το κτίριο εντάσσεται στο μεγάλο πρόγραμμα αναμόρφωσης του διοικητικού κέντρου της πόλης κατά την Ιταλοκρατία.

Με την επιβλητική του μορφή και τη θέση του στο παραλιακό μέτωπο έγινε ένα από τα χαρακτηριστικότερα δημόσια κτίρια της νέας πόλης. Το έτος ολοκλήρωσης είναι τεκμηριωμένο, όμως δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής ακριβής ημέρα εγκαινίων.

Στις 24 Μαΐου 1926 κυκλοφόρησε στη Ρόδο το πρώτο φύλλο της τουρκόφωνης εφημερίδας «Selam». Το φύλλο έφερε τον αριθμό 1 και αποτέλεσε την αρχή μιας έκδοσης που συνέχισε να καταγράφει την καθημερινότητα του νησιού κατά την Ιταλοκρατία έως το 1936. Η εφημερίδα ήταν τετρασέλιδη και τυπωνόταν στην τουρκική γλώσσα με την οθωμανική, αραβογράμματη γραφή, καθώς η μεταρρύθμιση του τουρκικού αλφαβήτου δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί.

Εκδότης και υπεύθυνος διευθυντής ήταν ο εκπαιδευτικός Mehmet Kadri, ενώ βασικός αρθρογράφος και επικεφαλής της σύνταξης ήταν ο Hizkia M. Franco (Χισκιά Φράνκο), σημαντικό στέλεχος της εβραϊκής κοινότητας της Ρόδου. Ο Kadri είχε ζητήσει και είχε λάβει από την ιταλική διοίκηση άδεια για την έκδοση. Η συνεργασία των δύο ανδρών έδωσε στο έντυπο χαρακτήρα που ξεπερνούσε την αποκλειστική εκπροσώπηση μιας θρησκευτικής κοινότητας.

Η «Selam» δημιουργήθηκε επειδή αρκετοί μουσουλμάνοι κάτοικοι δυσκολεύονταν να ενημερωθούν για τις αποφάσεις της ιταλικής διοίκησης, ιδιαίτερα όταν αυτές δημοσιεύονταν σε γλώσσα που δεν γνώριζαν. Σκοπός της ήταν να μεταφέρει κοινοτικές και διοικητικές ειδήσεις, να παρουσιάζει τις εξελίξεις στην Τουρκία και να ενισχύει την επικοινωνία ανάμεσα στους κατοίκους. Παράλληλα, στα κείμενά της εμφανίζονταν ζητήματα της εβραϊκής κοινότητας, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής πρόνοιας.

Το πρώτο φύλλο περιλάμβανε κείμενα που εξηγούσαν τους στόχους της έκδοσης, αλλά και θέματα της τοπικής ζωής: σχολικά ζητήματα, ανάγκες συντήρησης τεμένους, καθώς και αναφορές σε έρευνες για ιστορικό τάφο στην περιοχή Μουράτ Ρέις. Αργότερα η εφημερίδα φιλοξένησε ειδήσεις για χωριά, θρησκευτικά ιδρύματα, διορισμούς, κοινωνικά προβλήματα και ανθρώπους που συνέβαλαν στην ιστορία του νησιού. Η έκδοσή της ήταν εβδομαδιαία, αρχικά τη Δευτέρα και από τον Φεβρουάριο του 1931 την Παρασκευή.

Η «Selam» δεν ήταν η πρώτη τουρκόφωνη εφημερίδα που είχε γνωρίσει η Ρόδος, ήταν όμως μία από τις σημαντικότερες μακρόβιες εκδόσεις της Ιταλοκρατίας. Τα σωζόμενα φύλλα της αποτελούν σήμερα εξαιρετική πηγή για τη ζωή των μουσουλμάνων και Εβραίων Ροδίων του Μεσοπολέμου. Η πρώτη κυκλοφορία της στις 24 Μαΐου 1926 τεκμηριώνεται από τη μελέτη της ιστορικού Meryem Orakçı, η οποία αξιοποίησε το φύλλο αριθμός 1.

Την περίοδο 1925–1927 ολοκληρώνεται το Palazzo del Governatore, το σημερινό Διοικητήριο της Ρόδου, σε σχέδια του Florestano Di Fausto. Το κτίριο σχεδιάστηκε ως κέντρο της ιταλικής διοίκησης και αποτέλεσε βασικό στοιχείο της νέας μνημειακής εικόνας του Μανδρακίου.

Μετά την Ενσωμάτωση συνέχισε να χρησιμοποιείται για δημόσιες και διοικητικές λειτουργίες. Η χρονολόγηση της ολοκλήρωσης τοποθετείται στο 1927, χωρίς να έχει ακόμη τεκμηριωθεί συγκεκριμένη ημερομηνία εγκαινίων.

Το 1934 διανοίγεται βασικό τμήμα της σημερινής οδού Λίνδου, από την περιοχή των 7 Βαγιών έως το Ροδίνι. Το έργο εντάσσεται στις εκτεταμένες πολεοδομικές και οδικές παρεμβάσεις της Ιταλοκρατίας, οι οποίες άλλαξαν σημαντικά τη σύνδεση της πόλης με την ανατολική πλευρά του νησιού.

Ο άξονας εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες οδικές αρτηρίες της Ρόδου. Για την κατασκευή έχει τεκμηριωθεί το έτος, αλλά όχι συγκεκριμένη ημερομηνία έναρξης ή παράδοσης.

Γύρω στο 1940 ολοκληρώθηκε η μεγάλης κλίμακας ιταλική αναστήλωση του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου. Το μεσαιωνικό οικοδόμημα, που είχε υποστεί σοβαρές καταστροφές στους προηγούμενους αιώνες, απέκτησε κατά τη δεκαετία του 1930 τη βασική μορφή με την οποία είναι γνωστό σήμερα.

Οι επεμβάσεις δεν περιορίστηκαν σε απλή συντήρηση αλλά αναδιαμόρφωσαν εκτεταμένα το εσωτερικό και τους χώρους του Παλατιού. Στις αίθουσες τοποθετήθηκαν, μεταξύ άλλων, ψηφιδωτά δάπεδα που μεταφέρθηκαν κυρίως από την Κω, ενώ το κτήριο προορίστηκε και για διοικητική και αντιπροσωπευτική χρήση της ιταλικής διοίκησης.

Στις 8 Ιουνίου 1946 ο Μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος Τρύφωνος παραιτείται από τον μητροπολιτικό θρόνο. Η μακρά ποιμαντορία του είχε συμπέσει με την Ιταλοκρατία, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις μεγάλες πιέσεις που δέχθηκε η ορθόδοξη κοινότητα του νησιού.

Ο Απόστολος υπήρξε κεντρική εκκλησιαστική μορφή της περιόδου και συνδέθηκε στενά με την ελληνική εθνική ταυτότητα των Δωδεκανησίων. Μετά την παραίτησή του παρέμεινε στη Ρόδο, όπου πέθανε το 1957.

Στις 29 Νοεμβρίου 1957 πέθανε στη Ρόδο ο πρώην Μητροπολίτης Απόστολος Τρύφωνος, μία από τις σημαντικότερες μορφές της τοπικής Εκκλησίας κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Η ποιμαντορία του συνέπεσε με τη μακρά περίοδο της Ιταλοκρατίας και με τις αναταράξεις που προκάλεσε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στα Δωδεκάνησα.

Ο Απόστολος είχε εκλεγεί Μητροπολίτης Ρόδου το 1913 και συνδέθηκε με τη θρησκευτική και κοινωνική ζωή του νησιού σε εποχή έντονων πιέσεων προς τον ελληνικό πληθυσμό και τους θεσμούς του. Οι αντιπαραθέσεις γύρω από την εκκλησιαστική αυτονομία και την εκπαιδευτική πολιτική της ιταλικής διοίκησης σφράγισαν μεγάλο μέρος της θητείας του.

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής το πρόσωπό του συνδέθηκε με προσπάθειες προστασίας κατοίκων σε συνθήκες πολεμικής ανασφάλειας. Η ιστορία της Μητρόπολης καταγράφει παρεμβάσεις για την αποτροπή εκτελέσεων και για την προστασία σημαντικών σημείων της πόλης από καταστροφές, μεταξύ των οποίων και η Νέα Αγορά.

Το 1946 παραιτήθηκε από τη Μητρόπολη Ρόδου, έχοντας διακονήσει επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες σε μια ιδιαίτερα δύσκολη ιστορική συγκυρία. Ο θάνατός του το 1957 έκλεισε μία πορεία που συνδέθηκε με τις δοκιμασίες και τη μετάβαση της Ρόδου από την ξένη διοίκηση στην ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος.

Στα πρώτα χρόνια της Ιταλοκρατίας δημιουργήθηκε στη Ρόδο το στρατιωτικό συγκρότημα Caserma Regina Elena, που αποτέλεσε οργανωμένη εγκατάσταση για τις ανάγκες των δυνάμεων κατοχής. Φωτογραφία με χρονολόγηση 1924 το παρουσιάζει κατά τη διάρκεια των οικοδομικών εργασιών.

Ο σχεδιασμός των κτιρίων συνδέεται με τον Ιταλό αρχιτέκτονα Florestano Di Fausto, ο οποίος εργάστηκε σε σημαντικές δημόσιες υποδομές των Δωδεκανήσων. Η συγκεκριμένη εικόνα δεν αποδεικνύει ότι ολόκληρο το συγκρότημα ολοκληρώθηκε μέσα στο 1924 ούτε δίνει ημέρα εγκαινίων.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη μεταβολή της διοίκησης, τμήματα του πρώην στρατώνα χρησιμοποιήθηκαν για ελληνικές υπηρεσίες και εκπαίδευση σωμάτων ασφαλείας. Οι διαδοχικές αυτές χρήσεις μεταμόρφωσαν το στρατιωτικό συγκρότημα σε μέρος της μεταπολεμικής αστικής ζωής.

Σήμερα ιστορικά κτίρια του συγκροτήματος στεγάζουν εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Αιγαίου, μεταξύ των οποίων κτίρια γνωστά ως Κλεόβουλος, 7ης Μαρτίου και Υπατία. Η χρονολόγηση των επιμέρους οικοδομικών φάσεων χρειάζεται μελέτη των αρχικών σχεδίων.