Η παράδοση της οθωμανικής φρουράς μετά τη Μάχη της Ψίνθου
Το πρωί της 17ης Μαΐου 1912 καταγράφεται η παράδοση της οθωμανικής φρουράς της Ρόδου, ύστερα από την αποφασιστική σύγκρουση που είχε διεξαχθεί την προηγούμενη ημέρα στην ευρύτερη περιοχή της Ψίνθου. Με το γεγονός αυτό ολοκληρώθηκε ουσιαστικά η οργανωμένη στρατιωτική αντίσταση στο νησί.
Σύμφωνα με την ειδική ιστορική καταχώριση για την Ψίνθο στην Enciclopedia Italiana της Treccani (1935), οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν δεχθεί την επίθεση τριών ιταλικών φαλάγγων στις 16 Μαΐου. Μετά την υποχώρησή τους, κατά τη διάρκεια της νύχτας ζήτησαν να παραδοθούν.
Η ίδια πηγή αναφέρει ότι το επόμενο πρωί ο Οθωμανός διοικητής παρουσιάστηκε ως αιχμάλωτος μαζί με 33 αξιωματικούς και περίπου 950 στρατιώτες. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν στοιχεία της συγκεκριμένης ιταλικής ιστορικής αφήγησης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απολύτως αδιαμφισβήτητη καταμέτρηση.
Η τελική παράδοση δεν πρέπει να συγχέεται με την αρχική απόβαση των Ιταλών, στις 4 Μαΐου στην Καλλιθέα, ούτε με την είσοδό τους στην πόλη της Ρόδου στις 5 Μαΐου. Η μετακίνηση της οθωμανικής φρουράς στην ενδοχώρα είχε παρατείνει την εκστρατεία για σχεδόν δύο εβδομάδες.
Η μάχη της Ψίνθου ήταν αποτέλεσμα σχεδίου περικύκλωσης από διαφορετικές κατευθύνσεις, με συμμετοχή στρατευμάτων που κινήθηκαν από την πόλη της Ρόδου και από αποβατικά σημεία στα Καλαβάρδα και στη Μαλώνα. Στόχος ήταν να εμποδιστεί η παρατεταμένη αντίσταση στην ενδοχώρα.
Σε ορισμένες συνοπτικές ιστορικές αναφορές, η λήξη της αντίστασης και η παράδοση αποδίδονται στη 16η Μαΐου. Η Treccani όμως διαχωρίζει τη μάχη της 16ης από την παρουσίαση του διοικητή το πρωί της 17ης. Στην ιστορική καταχώριση διατηρούμε αυτή τη χρονολόγηση και επισημαίνουμε τη διαφορά των πηγών.
Η παράδοση έκλεισε το στρατιωτικό σκέλος της κατάληψης, όχι όμως τις πολιτικές εκκρεμότητες του νησιού. Η Ρόδος τέθηκε υπό ιταλική διοίκηση και η υπόθεση της αυτοδιάθεσης των Δωδεκανησίων παρέμεινε ανοιχτή για δεκαετίες.
Η μνήμη των γεγονότων της Ψίνθου διατηρείται ως κρίσιμη στιγμή της τοπικής ιστορίας: προσδιορίζει το πέρασμα από τις τελευταίες ημέρες της οθωμανικής στρατιωτικής παρουσίας στη νέα περίοδο της Ιταλοκρατίας.