Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 15 Μαΐου 1819 ο Φίλιππος Τζανέτογλους, Ρόδιος ηλικίας 40 ετών που βρισκόταν στην Αλεξάνδρεια, καταγράφεται ότι μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Κυριάκο Τασσήκα. Η ημερομηνία εντάσσεται σε καταγεγραμμένη σειρά μυήσεων που πραγματοποίησε ο Τασσήκας στην Αλεξάνδρεια την ίδια χρονιά.

Η παρουσία Ροδίου στη Φιλική Εταιρεία ήδη από τον Μάιο του 1819 δείχνει ότι η σύνδεση της Ρόδου με την προετοιμασία της Επανάστασης είχε αρχίσει πριν από τη συγκρότηση του τοπικού δικτύου γύρω από τον Μητροπολίτη Αγάπιο το 1820.

Η πληροφορία προέρχεται από καταγραφή που παραπέμπει στον κατάλογο του Βαλέριου Μέξα, ο οποίος βασίστηκε στο Αρχείο Παναγιώτη Σέκερη. Η πρωτογενής εικόνα της συγκεκριμένης εγγραφής παραμένει αντικείμενο της αρχειακής έρευνας.

Στις 15 Μαΐου 1945, στις 9.10 το πρωί, το θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» εισήλθε στο λιμάνι της Ρόδου και αγκυροβόλησε απέναντι από τον Πύργο του Αγίου Νικολάου. Στο πλοίο επέβαινε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Αντιβασιλέας Δαμασκηνός, συνοδευόμενος από αξιωματικούς και ευζώνους της βασιλικής φρουράς. Η ακριβής ώρα και η θέση αγκυροβολίας καταγράφονται σε ιστορική αφήγηση που δημοσίευσε η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου.

Η άφιξη πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά τη λήξη της γερμανικής κατοχής στα Δωδεκάνησα. Οι κάτοικοι του νησιού είχαν βιώσει χρόνια πολέμου, βομβαρδισμών, περιορισμών και στερήσεων. Η εμφάνιση ενός εμβληματικού πολεμικού πλοίου υπό ελληνική σημαία και η επίσκεψη του Αντιβασιλέα είχαν εξαιρετικό συμβολισμό, παρότι τα νησιά βρίσκονταν τότε υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση και η επίσημη ενσωμάτωση στην Ελλάδα δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί.

Στο λιμάνι και στους δρόμους της πόλης εκδηλώθηκε θερμή υποδοχή. Η παρουσία του Δαμασκηνού εξέφραζε δημόσια τους δεσμούς των Δωδεκανησίων με την Ελλάδα και ενίσχυε τις ελπίδες ότι ο πόλεμος θα ακολουθούνταν από οριστική πολιτική λύση. Η ιστορική αυτή στιγμή καταγράφεται συχνά δίπλα στην παράδοση των γερμανικών δυνάμεων και στην έναρξη της βρετανικής διοίκησης, όμως πρόκειται για διακριτό γεγονός με δική του ημερομηνία.

Η αποβίβαση του Δαμασκηνού δεν ισοδυναμούσε με νομική μεταβολή κυριαρχίας. Η διπλωματική απόφαση των μεγάλων δυνάμεων ήρθε τον Ιούνιο του 1946, η Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία υπογράφηκε τον Φεβρουάριο του 1947 και η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948.

Η 15η Μαΐου 1945 παραμένει έτσι μια ιδιαίτερη μέρα στη συλλογική μνήμη του νησιού: η Ρόδος υποδέχθηκε το «Αβέρωφ» σε μια εποχή που η ελευθερία είχε αρχίσει να επιστρέφει, αλλά η τύχη των Δωδεκανήσων δεν είχε ακόμη οριστικοποιηθεί.

Η υποδοχή του αντιβασιλέα και αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με το «Γεώργιος Αβέρωφ» αποτέλεσε ισχυρό σύμβολο της προσδοκώμενης ένωσης των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα. Το γεγονός σημειώθηκε μετά την παράδοση των γερμανικών δυνάμεων, ενώ η βρετανική στρατιωτική διοίκηση εξακολουθούσε να υφίσταται.

Ο Δαμασκηνός έγινε δεκτός από τον Μητροπολίτη Απόστολο, τοπικούς εκπροσώπους και πλήθος κατοίκων. Ακολούθησε μετάβαση στον μητροπολιτικό ναό και δοξολογία. Σε εκκλησιαστική ιστορική αναφορά καταγράφεται ως ώρα άφιξης η 09:10, στοιχείο που χρειάζεται παραβολή με το επίσημο ημερολόγιο του πλοίου.

Στις 15 Μαΐου 1948 άρχισε να λειτουργεί η Γενική Διοίκηση Δωδεκανήσου, με πρώτο Γενικό Διοικητή τον Κασιώτη γιατρό και πολιτικό Νικόλαο Μαυρή. Το νέο πολιτικό διοικητικό σχήμα διαδέχθηκε τη Στρατιωτική Διοίκηση και είχε έδρα τη Ρόδο.

Η Γενική Διοίκηση ανέλαβε κρίσιμο έργο στην αποκατάσταση και την ομαλή ενσωμάτωση των νησιών στο ελληνικό κράτος. Στα χρόνια που ακολούθησαν δόθηκε βάρος σε υποδομές, γεωργική αποκατάσταση, κοινωνική πρόνοια, νοσοκομεία, στέγαση και τουριστική ανάπτυξη, μέχρι την ίδρυση της Νομαρχίας Δωδεκανήσου το 1955.

Η μετάβαση από τη στρατιωτική στην πολιτική διοίκηση δεν περιορίστηκε σε αλλαγή προσώπων. Η νέα διοίκηση κλήθηκε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες του πολέμου, να στηρίξει την αγροτική παραγωγή και να οργανώσει υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής μέριμνας. Παράλληλα, η ανασυγκρότηση των υποδομών και η ανάπτυξη του τουρισμού αποτέλεσαν βασικές προτεραιότητες για τη Ρόδο και τα υπόλοιπα νησιά.

Η διαδικασία διοικητικής εξομοίωσης με την υπόλοιπη Ελλάδα συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια. Η Γενική Διοίκηση καταργήθηκε το 1955, όταν ιδρύθηκε ο Νομός Δωδεκανήσου, σηματοδοτώντας το τέλος αυτής της ιδιαίτερης μεταβατικής φάσης.