Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 19 Ιουλίου 1823 υπογράφηκε συμφωνία μεταξύ του Jourdain και γαλλικής επιτροπής του Τάγματος των Ιωαννιτών, στο πλαίσιο σχεδίων για επανεγκατάσταση του Τάγματος στην ανατολική Μεσόγειο. Η συμφωνία προέβλεπε προσωρινή εγκατάσταση των Ιωαννιτών στη Σύρο και τη Σαπιέντζα μέχρι να καταστεί δυνατή η ανακατάληψη της Ρόδου από τους Οθωμανούς και η επιστροφή του Τάγματος στο νησί.

Η υπόθεση τεκμηριώνεται από τη μελέτη του Jean Dimakis, βασισμένη μεταξύ άλλων στο Αρχείο Παναγιώτη Κοδρικά και στην αλληλογραφία με τον συνταγματάρχη Voutier. Η σχετική διπλωματική δραστηριότητα συνεχίστηκε και το 1824.

Η συμφωνία δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως επίσημη απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης για παραχώρηση της Ρόδου. Ο Jourdain δεν διέθετε την αναγκαία εξουσιοδότηση για μια τέτοια δέσμευση και το σχέδιο τελικά δεν υλοποιήθηκε. Αποτελεί, ωστόσο, σημαντική μαρτυρία για τη γεωπολιτική θέση της Ρόδου κατά την Ελληνική Επανάσταση.

Στις 19 Ιουλίου 1944 ο λοχαγός J. F. Daniel της OSS στο Κάιρο υπέβαλε προς τη διοίκηση των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών σχέδιο για την άμεση διείσδυση στα Δωδεκάνησα. Το έγγραφο ήταν SECRET και βασιζόταν, όπως έγραφε ο ίδιος, στη γνώση και την εμπειρία που είχε αποκτήσει από πρόσφατη αποστολή στην περιοχή.

Βασικός στόχος ήταν η δημιουργία ανεξάρτητων πηγών της OSS για στρατιωτικές, πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές πληροφορίες από τα κατεχόμενα νησιά. Η επιχείρηση εξαρτιόταν από μικρά πλοιάρια και μυστικές θαλάσσιες μετακινήσεις, καθώς η Ρόδος και μεγάλο μέρος των Δωδεκανήσων παρέμεναν υπό ισχυρό γερμανικό έλεγχο.

Το έγγραφο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή δεν αποτελεί μεταγενέστερη αφήγηση αλλά επιχειρησιακό σχέδιο της ίδιας της OSS. Άλλα αποχαρακτηρισμένα αρχεία δείχνουν ότι μέσα στο 1944 λειτούργησαν τελικά δύο ομάδες Secret Intelligence στα Δωδεκάνησα και στη Ρόδο υπό τη διεύθυνση του Daniel.

Η ημερομηνία συμπίπτει δραματικά με τις ημέρες κατά τις οποίες στη Ρόδο βρισκόταν σε εξέλιξη η σύλληψη της εβραϊκής κοινότητας. Δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες —η ναζιστική καταδίωξη στο εσωτερικό του νησιού και οι μυστικές συμμαχικές επιχειρήσεις γύρω από αυτό— εξελίσσονταν ταυτόχρονα.

Στις 19 Ιουλίου 1944 κορυφώθηκε στη Ρόδο μία από τις πρώτες φάσεις της επιχείρησης που οδήγησε στον εκτοπισμό της εβραϊκής κοινότητας του νησιού. Σύμφωνα με το ιστορικό χρονολόγιο του Εβραϊκού Μουσείου Ρόδου, την προηγούμενη ημέρα οι γερμανικές στρατιωτικές αρχές είχαν διατάξει όλους τους Εβραίους άνδρες ηλικίας 16 ετών και άνω να εμφανιστούν το επόμενο πρωί στο κτίριο της Διοίκησης Αεροπορίας, προσκομίζοντας ταυτότητες και άδειες εργασίας.

Η απαίτηση να φέρουν μαζί τους επαγγελματικά έγγραφα δημιούργησε την εντύπωση ότι επρόκειτο για κλήση σχετική με εργασία ή μεταφορά. Όταν οι άνδρες συγκεντρώθηκαν, στρατιώτες τούς αφαίρεσαν τα έγγραφα, τους εκφόβισαν και τους οδήγησαν στο υπόγειο του κτιρίου, το οποίο βρισκόταν έξω από τα τείχη της Μεσαιωνικής Πόλης, κοντά στην Πύλη Αμπουάζ. Η παρουσίαση μετατράπηκε σε κράτηση, χωρίς δυνατότητα ελεύθερης επιστροφής στις οικογένειές τους.

Η απομόνωση των ανδρών ήταν καθοριστικό βήμα της επιχείρησης. Οι γερμανικές αρχές μπορούσαν έτσι να ασκήσουν πίεση στις υπόλοιπες οικογένειες. Ακολούθησε διαταγή προς τις γυναίκες και τα παιδιά να παρουσιαστούν, ενώ οι κρατούμενοι στερήθηκαν χρήματα, τιμαλφή και περιουσιακά στοιχεία. Στις ημέρες που ακολούθησαν, οι κάτοικοι της εβραϊκής συνοικίας οδηγήθηκαν από τον χώρο κράτησης προς το λιμάνι και στα πλοία του εκτοπισμού, με τελικό προορισμό το Άουσβιτς.

Η ημερομηνία της 19ης Ιουλίου βασίζεται στην αναλυτική ιστορική σελίδα του Εβραϊκού Μουσείου Ρόδου, η οποία τοποθετεί στις 18 Ιουλίου την εντολή παρουσίασης και στο επόμενο πρωί τη συγκέντρωση των ανδρών. Άλλη παλαιότερη έκδοση του ίδιου φορέα παραθέτει μετατοπισμένη κατά μία ημέρα ακολουθία. Για τον λόγο αυτό, η ακριβής ανασύνθεση των ωρών και των διαταγών παραμένει αντικείμενο προσεκτικής ιστορικής διασταύρωσης.

Η κράτηση των Εβραίων ανδρών δεν πρέπει να συγχέεται με τον μεταγενέστερο εκτοπισμό. Αποτελεί ξεχωριστό γεγονός, που δείχνει πώς η κατοχική διοίκηση προχώρησε από τις απαγορεύσεις και τις υποχρεωτικές δηλώσεις στην οργανωμένη σύλληψη μιας ολόκληρης κοινότητας. Πηγές: Εβραϊκό Μουσείο Ρόδου, ενότητα «Holocaust» και ιστορικά δελτία του ιδρύματος.

Στις 19 Ιουλίου 1948 Αμερικανοί στρατιωτικοί παρατηρητές φτάνουν στη Ρόδο για να ενισχύσουν την αποστολή του ΟΗΕ στην Παλαιστίνη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεισφέρουν προσωπικό και μέσα επικοινωνίας στη διεθνή προσπάθεια παρακολούθησης της εκεχειρίας.

Η Ρόδος λειτουργούσε ήδη ως βάση του μεσολαβητή Folke Bernadotte και ως τόπος επαφών με τις εμπλεκόμενες πλευρές. Η εγκατάσταση παρατηρητών και επικοινωνιακών υποδομών ενίσχυσε τον επιχειρησιακό ρόλο του νησιού στην πρώτη μεγάλη ειρηνευτική αποστολή των Ηνωμένων Εθνών.

Στις 19 Ιουλίου 1968 πεθαίνει ο Μιχάλης Καζούλλης. Η Ορθόδοξη Κοινότητα Ρόδου εξέδωσε ψήφισμα για τον θάνατό του, χαρακτηρίζοντάς τον μεγάλο ευεργέτη για την προσφορά του τόσο στα χρόνια της ξένης κυριαρχίας όσο και μετά την απελευθέρωση. Ανήκε στην ιστορική οικογένεια Καζούλλη, η οποία άφησε ισχυρό αποτύπωμα στην εκπαίδευση και την κοινωνική ζωή της Ρόδου.