Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 8 Απριλίου 1944, πρώτη ημέρα του εβραϊκού Πέσαχ, βαρύς συμμαχικός βομβαρδισμός πλήττει τη Juderia της Ρόδου. Το Rhodes Jewish Museum καταγράφει 25 νεκρούς από την εβραϊκή κοινότητα.

Οι καταστροφές και ο φόβος των νέων επιδρομών οδήγησαν πολλές οικογένειες να εγκαταλείψουν προσωρινά τη συνοικία και να αναζητήσουν καταφύγιο σε περιοχές έξω από την πόλη.

Τη νύχτα της 25ης προς την 26η Απριλίου 1944, σύμφωνα με τις δημοσιευμένες ιστορικές αφηγήσεις, νέα συμμαχική αποστολή έφτασε στις νοτιοδυτικές ακτές της Ρόδου, στην περιοχή του Μονολίθου. Ήταν η επιχείρηση ERRATIC II, με στόχο να ενισχύσει και να αναδιοργανώσει το δίκτυο πληροφοριών που λειτουργούσε από τον Αύγουστο του 1943. Η αποβίβαση πραγματοποιήθηκε στον όρμο Αρμενιστή με συμμαχικό σκάφος που αναφέρεται ως «Armadillo», ενώ οι γερμανικές κατοχικές αρχές αναζητούσαν τους συνεργάτες των Συμμάχων.

Επικεφαλής της αποστολής ήταν ο Σπύρος Κατέχης, με καταγωγή από την Κέρκυρα, ο οποίος είχε ενταχθεί στον μηχανισμό μυστικών επιχειρήσεων των Συμμάχων στη Μέση Ανατολή. Μαζί του επέστρεψε στη Ρόδο ο Βασίλης Κλημέντος από τη Χάλκη, που είχε συμμετάσχει και στην πρώτη αποστολή του 1943. Καθήκοντα ασυρματιστή συνέχισε να ασκεί ο Αντώνης Νεσγός, ενώ ο Πανορμίτης Κουμιανός, επικεφαλής του προηγούμενου κλιμακίου, αποχώρησε.

Η βάση της επιχείρησης παρέμεινε το «Λημέρι των Κατασκόπων», η δυσπρόσιτη σπηλιά στον Ακραμύτη, όπου λειτουργούσε ο ασύρματος που συνέδεε τους πράκτορες με το συμμαχικό αρχηγείο. Ο Κατέχης αξιοποίησε το δίκτυο του Μονολίθου και της πόλης της Ρόδου, αναπτύσσοντας νέες επαφές και επιδιώκοντας συστηματικότερη συλλογή πληροφοριών για τις γερμανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις, τα αεροδρόμια, τις παράκτιες οχυρώσεις και τις μετακινήσεις προσωπικού και υλικού.

Η ERRATIC II αποτέλεσε σημαντική φάση της μυστικής δράσης των Συμμάχων στη Ρόδο. Η αποτελεσματικότητά της στηρίχθηκε στους άνδρες της αποστολής, στους κατοίκους του Μονολίθου και στους συνεργάτες του δικτύου σε ολόκληρο το νησί. Η επιχείρηση συνδέθηκε αργότερα με τη δράση του Γιώργου Κωσταρίδη και του Μιχάλη Βρούχου, δύο Ροδιτών αντιστασιακών που εκτελέστηκαν από τις γερμανικές αρχές τον Σεπτέμβριο του 1944. Η ακριβής ημέρα της αποβίβασης αναφέρεται άλλοτε ως 25η και άλλοτε ως 26η Απριλίου.

Στις 26 Απριλίου 1944 ξεκινά νέα συμμαχική κατασκοπευτική αποστολή με την κωδική ονομασία ERRATIC II και κέντρο δράσης τη Μονόλιθο. Το κλιμάκιο χρησιμοποιεί κρυφό ασύρματο για να μεταδίδει πληροφορίες σχετικά με τις κινήσεις και τις εγκαταστάσεις των δυνάμεων κατοχής στη Ρόδο.

Η περιοχή της Μονολίθου συνδέθηκε με διαδοχικές μυστικές αποστολές των Συμμάχων στη διάρκεια του πολέμου. Η δράση τους αποτελεί σημαντική πτυχή της τοπικής Αντίστασης και της συλλογής πληροφοριών στο νοτιοανατολικό Αιγαίο.

Στις 20 Μαΐου 1944, σύμφωνα με δημοσιευμένη ιστορική αφήγηση για τη δράση της ERRATIC II, ο Σπύρος Κατέχης μετέφερε το κύριο πεδίο των επιχειρήσεών του στην πόλη της Ρόδου, επιχειρώντας να ενισχύσει τη συλλογή πληροφοριών από το κέντρο της γερμανικής κατοχικής διοίκησης. Είχε φτάσει στο νησί λίγες εβδομάδες νωρίτερα και είχε διαπιστώσει τη σημασία της παρουσίας στην πόλη, όπου βρίσκονταν στρατιωτικές υπηρεσίες, εγκαταστάσεις και συγκοινωνιακοί κόμβοι.

Ο Κατέχης εγκαταστάθηκε αρχικά στο σπίτι της οικογένειας Βασιλείου, που αποτέλεσε σημείο υποστήριξης της μυστικής δραστηριότητας. Από εκεί συντόνιζε συνεργάτες και επαφές που συγκέντρωναν πληροφορίες για τις γερμανικές δυνάμεις. Το δίκτυο αξιοποιούσε κατοίκους της Ρόδου με διαφορετικές επαγγελματικές ιδιότητες και δυνατότητες πρόσβασης σε πληροφορίες. Η καθημερινή τους δράση απαιτούσε μεγάλη προσοχή, καθώς οι γερμανικές αρχές πραγματοποιούσαν ελέγχους και αναζητούσαν συνεργάτες των Συμμάχων.

Παρά τη μεταφορά της δραστηριότητάς του στην πόλη, ο Κατέχης διατήρησε ως βασικό σημείο επικοινωνίας τον ασύρματο του «Λημεριού των Κατασκόπων» στον Μονόλιθο. Οι πληροφορίες μεταφέρονταν με μυστικότητα στο κρησφύγετο του Ακραμύτη και από εκεί διαβιβάζονταν στο συμμαχικό αρχηγείο στη Μέση Ανατολή. Ο ίδιος χρησιμοποιούσε κατά διαστήματα τη σπηλιά ως εναλλακτικό καταφύγιο, διατηρώντας τη σύνδεση ανάμεσα στο δίκτυο της πόλης και στους κατοίκους του Μονολίθου.

Η επέκταση της ERRATIC II στην πόλη αύξησε τις δυνατότητες συλλογής πληροφοριών αλλά και τους κινδύνους για όσους συμμετείχαν. Σημαντική θέση στο δίκτυο κατείχαν ο Γιώργος Κωσταρίδης και ο Μιχάλης Βρούχος, οι οποίοι συνέβαλαν στη λειτουργία και την υποστήριξη των συμμαχικών αποστολών. Η δράση τους είχε τραγική κατάληξη λίγους μήνες αργότερα, όταν συνελήφθησαν, καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν από τις γερμανικές κατοχικές αρχές.

Στις 13 και 14 Ιουλίου 1944, μικτό ελληνοβρετανικό συγκρότημα πραγματοποίησε μεγάλη καταδρομική επιχείρηση στη Σύμη. Στον ελληνικό πυρήνα της επιχείρησης συμμετείχαν άνδρες του Ιερού Λόχου, της επίλεκτης μονάδας που είχε συγκροτηθεί στη Μέση Ανατολή κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και διοικούνταν από τον Χριστόδουλο Τσιγάντε. Στόχος ήταν η ισχυρή κατοχική φρουρά του νησιού, οι υποδομές και τα θαλάσσια μέσα που εξυπηρετούσαν τις γερμανικές δυνάμεις.

Η Σύμη είχε ξεχωριστή στρατηγική σημασία στις μικρασιατικές ακτές, κοντά στη Ρόδο. Οι συμμαχικές καταδρομές σε μικρότερα νησιά του συμπλέγματος επέτρεπαν την πίεση στις φρουρές χωρίς να απαιτείται μεγάλης κλίμακας απόβαση. Η δράση αυτή στηριζόταν στη νυχτερινή προσέγγιση, στον αιφνιδιασμό και στην άμεση αποχώρηση, προτού κινηθούν ενισχύσεις από τα μεγαλύτερα νησιά.

Η επίσημη ιστορία του Γενικού Επιτελείου Στρατού κατατάσσει τη συγκεκριμένη επιχείρηση στις σημαντικότερες καταδρομές του Ιερού Λόχου στο Αιγαίο. Η επιχείρηση στη Σύμη προηγήθηκε των μεταγενέστερων επιχειρήσεων στη Νίσυρο, τη Ρόδο και την Αλιμιά και φωτίζει τη διαδρομή προς την τελική απομόνωση των γερμανικών δυνάμεων στα Δωδεκάνησα.

Χρειάζεται να διακρίνεται αυτή η πολεμική επιχείρηση του Ιουλίου 1944 από την υπογραφή της γερμανικής παράδοσης στη Σύμη τον Μάιο 1945. Πρόκειται για δύο διαφορετικά γεγονότα, που απέχουν σχεδόν δέκα μήνες και συνδέονται από τη δράση του Ιερού Λόχου στην περιοχή.

Στις 16 Ιουλίου 1944, λίγο πριν από τον εκτοπισμό της εβραϊκής κοινότητας της Ρόδου, η εφημερίδα «Il Messaggero di Rodi» δημοσίευσε τη διαταγή αριθ. 29 της κατοχικής διοίκησης. Το φύλλο της εφημερίδας έχει διασωθεί και παρουσιάζεται στο αρχείο του Εβραϊκού Μουσείου Ρόδου. Πρόκειται για ένα από τα σαφέστερα σωζόμενα τεκμήρια των διοικητικών μέτρων που προετοίμασαν τις διώξεις εκείνου του Ιουλίου.

Με τη διαταγή οριζόταν ότι όλοι οι Εβραίοι, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας, απαγορευόταν να εγκαταλείψουν τις περιοχές της πόλης της Ρόδου, των Τριαντών, της Κρεμαστής και της Βιλλανόβας. Παράλληλα, επιβαλλόταν η παρουσίασή τους στις δημοτικές υπηρεσίες έως το μεσημέρι της 17ης Ιουλίου για τη διαδικασία που η κατοχική διοίκηση αποκαλούσε μεταφορά. Στο ίδιο δημοσίευμα περιλαμβανόταν και πρόβλεψη για την καταγραφή κατοίκων που είχαν εγκαταλείψει τη Ρόδο εξαιτίας των πρόσφατων βομβαρδισμών.

Οι φαινομενικά διοικητικές αυτές ρυθμίσεις είχαν πολύ σοβαρές συνέπειες. Περιόριζαν τις μετακινήσεις μιας κοινότητας με ιστορία πολλών αιώνων στο νησί και εντάσσονταν στη διαδικασία απομόνωσης και συγκέντρωσης των ανθρώπων που ακολούθησε. Λίγες ημέρες αργότερα οι γερμανικές αρχές διέταξαν την παρουσίαση των Εβραίων ανδρών, κράτησαν οικογένειες στο κτίριο της Διοίκησης Αεροπορίας και οδήγησαν την κοινότητα στον εκτοπισμό.

Η εβραϊκή παρουσία είχε αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στη γλώσσα, στο εμπόριο, στις γειτονιές και στην πολιτιστική ζωή της Ρόδου. Η διαταγή της 16ης Ιουλίου δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη περιορισμό της κατοχικής περιόδου: αποτυπώνει τη μετατροπή της συστηματικής διάκρισης σε άμεσα εφαρμόσιμη επιχείρηση καταδίωξης.

Η ακριβής ημερομηνία τεκμηριώνει τη δημοσίευση της διαταγής και δεν πρέπει να συγχέεται με την ημέρα σύλληψης των ανδρών ή με την ημερομηνία αναχώρησης των πλοίων. Πηγή: Εβραϊκό Μουσείο Ρόδου, αρχείο «Il Messaggero di Rodi», 16 Ιουλίου 1944.

Στις 18 Ιουλίου 1944 η παγίδα γύρω από την εβραϊκή κοινότητα της Ρόδου έκλεινε. Γερμανός αξιωματικός ενημέρωσε την ηγεσία της κοινότητας ότι οι Εβραίοι άνδρες άνω των 15 ετών έπρεπε να παρουσιαστούν την επόμενη ημέρα στο πρώην αρχηγείο της Ιταλικής Πολεμικής Αεροπορίας, έχοντας μαζί τους ταυτότητες και άδειες εργασίας. Η διατύπωση μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι επρόκειτο για καταγραφή ή καταναγκαστική εργασία.

Είχε προηγηθεί η Ordinance No.29 της 13ης Ιουλίου, η οποία δημοσιεύθηκε στο «Il Messaggero di Rodi» στις 16 Ιουλίου. Με αυτήν οι Εβραίοι κάθε ηλικίας και φύλου απαγορευόταν να εγκαταλείψουν συγκεκριμένους δήμους της Ρόδου και υποχρεώνονταν να δηλώσουν τη διαμονή τους. Το μέτρο επέτρεψε στις αρχές κατοχής να περιορίσουν και να ελέγξουν τις κινήσεις της κοινότητας πριν από τις συλλήψεις.

Μετά τους άνδρες ακολούθησε διαταγή για τις γυναίκες και τα παιδιά. Όσοι παρουσιάστηκαν κρατήθηκαν, ενώ τους ζητήθηκε να παραδώσουν προσωπικά αντικείμενα και τιμαλφή. Μόνο μια μικρή ομάδα Εβραίων με τουρκική υπηκοότητα κατόρθωσε να σωθεί έπειτα από παρέμβαση του τουρκικού προξενείου.

Η 18η Ιουλίου αποτελεί την αρχή της τελικής φάσης μιας διαδικασίας που μέσα σε λίγες ημέρες θα εξαφάνιζε από τη Ρόδο μια σεφαραδίτικη κοινότητα αιώνων. Στις 23 Ιουλίου οι κρατούμενοι οδηγήθηκαν στο λιμάνι για την αναχώρηση προς την ηπειρωτική Ελλάδα και, τελικά, το Άουσβιτς-Μπίρκεναου.

Στις 19 Ιουλίου 1944 ο λοχαγός J. F. Daniel της OSS στο Κάιρο υπέβαλε προς τη διοίκηση των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών σχέδιο για την άμεση διείσδυση στα Δωδεκάνησα. Το έγγραφο ήταν SECRET και βασιζόταν, όπως έγραφε ο ίδιος, στη γνώση και την εμπειρία που είχε αποκτήσει από πρόσφατη αποστολή στην περιοχή.

Βασικός στόχος ήταν η δημιουργία ανεξάρτητων πηγών της OSS για στρατιωτικές, πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές πληροφορίες από τα κατεχόμενα νησιά. Η επιχείρηση εξαρτιόταν από μικρά πλοιάρια και μυστικές θαλάσσιες μετακινήσεις, καθώς η Ρόδος και μεγάλο μέρος των Δωδεκανήσων παρέμεναν υπό ισχυρό γερμανικό έλεγχο.

Το έγγραφο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή δεν αποτελεί μεταγενέστερη αφήγηση αλλά επιχειρησιακό σχέδιο της ίδιας της OSS. Άλλα αποχαρακτηρισμένα αρχεία δείχνουν ότι μέσα στο 1944 λειτούργησαν τελικά δύο ομάδες Secret Intelligence στα Δωδεκάνησα και στη Ρόδο υπό τη διεύθυνση του Daniel.

Η ημερομηνία συμπίπτει δραματικά με τις ημέρες κατά τις οποίες στη Ρόδο βρισκόταν σε εξέλιξη η σύλληψη της εβραϊκής κοινότητας. Δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες —η ναζιστική καταδίωξη στο εσωτερικό του νησιού και οι μυστικές συμμαχικές επιχειρήσεις γύρω από αυτό— εξελίσσονταν ταυτόχρονα.

Στις 19 Ιουλίου 1944 κορυφώθηκε στη Ρόδο μία από τις πρώτες φάσεις της επιχείρησης που οδήγησε στον εκτοπισμό της εβραϊκής κοινότητας του νησιού. Σύμφωνα με το ιστορικό χρονολόγιο του Εβραϊκού Μουσείου Ρόδου, την προηγούμενη ημέρα οι γερμανικές στρατιωτικές αρχές είχαν διατάξει όλους τους Εβραίους άνδρες ηλικίας 16 ετών και άνω να εμφανιστούν το επόμενο πρωί στο κτίριο της Διοίκησης Αεροπορίας, προσκομίζοντας ταυτότητες και άδειες εργασίας.

Η απαίτηση να φέρουν μαζί τους επαγγελματικά έγγραφα δημιούργησε την εντύπωση ότι επρόκειτο για κλήση σχετική με εργασία ή μεταφορά. Όταν οι άνδρες συγκεντρώθηκαν, στρατιώτες τούς αφαίρεσαν τα έγγραφα, τους εκφόβισαν και τους οδήγησαν στο υπόγειο του κτιρίου, το οποίο βρισκόταν έξω από τα τείχη της Μεσαιωνικής Πόλης, κοντά στην Πύλη Αμπουάζ. Η παρουσίαση μετατράπηκε σε κράτηση, χωρίς δυνατότητα ελεύθερης επιστροφής στις οικογένειές τους.

Η απομόνωση των ανδρών ήταν καθοριστικό βήμα της επιχείρησης. Οι γερμανικές αρχές μπορούσαν έτσι να ασκήσουν πίεση στις υπόλοιπες οικογένειες. Ακολούθησε διαταγή προς τις γυναίκες και τα παιδιά να παρουσιαστούν, ενώ οι κρατούμενοι στερήθηκαν χρήματα, τιμαλφή και περιουσιακά στοιχεία. Στις ημέρες που ακολούθησαν, οι κάτοικοι της εβραϊκής συνοικίας οδηγήθηκαν από τον χώρο κράτησης προς το λιμάνι και στα πλοία του εκτοπισμού, με τελικό προορισμό το Άουσβιτς.

Η ημερομηνία της 19ης Ιουλίου βασίζεται στην αναλυτική ιστορική σελίδα του Εβραϊκού Μουσείου Ρόδου, η οποία τοποθετεί στις 18 Ιουλίου την εντολή παρουσίασης και στο επόμενο πρωί τη συγκέντρωση των ανδρών. Άλλη παλαιότερη έκδοση του ίδιου φορέα παραθέτει μετατοπισμένη κατά μία ημέρα ακολουθία. Για τον λόγο αυτό, η ακριβής ανασύνθεση των ωρών και των διαταγών παραμένει αντικείμενο προσεκτικής ιστορικής διασταύρωσης.

Η κράτηση των Εβραίων ανδρών δεν πρέπει να συγχέεται με τον μεταγενέστερο εκτοπισμό. Αποτελεί ξεχωριστό γεγονός, που δείχνει πώς η κατοχική διοίκηση προχώρησε από τις απαγορεύσεις και τις υποχρεωτικές δηλώσεις στην οργανωμένη σύλληψη μιας ολόκληρης κοινότητας. Πηγές: Εβραϊκό Μουσείο Ρόδου, ενότητα «Holocaust» και ιστορικά δελτία του ιδρύματος.

Στις 23 Ιουλίου 1944 οι Εβραίοι που είχαν συγκεντρωθεί και κρατούνταν από τις γερμανικές αρχές οδηγήθηκαν πεζή προς το λιμάνι της Ρόδου. Περίπου 1.673 άνθρωποι επιβιβάστηκαν σε τρία υπερφορτωμένα πλοιάρια. Ήταν η αρχή ενός εξαντλητικού ταξιδιού που θα οδηγούσε στην καταστροφή μιας από τις αρχαιότερες σεφαραδίτικες κοινότητες της Μεσογείου.

Την ίδια ημέρα το «Il Messaggero di Rodi» δημοσίευσε το Government Decree XXII No.94, το οποίο απαγόρευε την πώληση, δωρεά ή μεταβίβαση κινητής και ακίνητης εβραϊκής περιουσίας. Οι διώξεις επομένως δεν αφορούσαν μόνο τη φυσική απομάκρυνση των ανθρώπων αλλά και τη συστηματική δέσμευση της περιουσίας που άφηναν πίσω τους.

Το ταξίδι από τη Ρόδο προς τον Πειραιά διήρκεσε ημέρες κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Στη διαδρομή προστέθηκαν και Εβραίοι από την Κω. Μετά την άφιξη στην Αθήνα οι εκτοπισμένοι κρατήθηκαν στο Χαϊδάρι και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Μόνο ένα μικρό μέρος των ανθρώπων που εκτοπίστηκαν από τη Ρόδο επέζησε.

Η 23η Ιουλίου 1944 δεν είναι απλώς μία ημερομηνία του Ολοκαυτώματος. Σηματοδοτεί το βίαιο τέλος μιας οργανωμένης κοινότητας που επί αιώνες είχε δική της γλώσσα, συναγωγές, σχολεία, επαγγέλματα, οικογένειες και ισχυρή παρουσία στην κοινωνική και οικονομική ζωή της Ρόδου.

Στις 16 Αυγούστου 1944 έφτασε στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου η τελευταία μεταγωγή Εβραίων από την κατεχόμενη Ελλάδα. Ανάμεσα στους περίπου 2.500 ανθρώπους που μεταφέρθηκαν εκεί βρίσκονταν οι εκτοπισμένοι της Ρόδου και της Κω. Οι γερμανικές αρχές είχαν συγκεντρώσει και απομακρύνει τους Εβραίους της Ρόδου τον Ιούλιο, τερματίζοντας βίαια τη μακραίωνη παρουσία μιας κοινότητας με ιδιαίτερη γλώσσα, θρησκευτική ζωή και πολιτισμό.

Μετά τον θαλάσσιο εκτοπισμό και τη μεταφορά στην ηπειρωτική Ελλάδα, οι άνθρωποι οδηγήθηκαν με τρένα προς το στρατόπεδο εξόντωσης. Στο Άουσβιτς πολλοί δολοφονήθηκαν στους θαλάμους αερίων αμέσως μετά την άφιξή τους· άλλοι υποβλήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία.

Η ημερομηνία της 16ης Αυγούστου είναι κομβική για τη μνήμη της Ρόδου: συμπληρώνει το χρονικό που ξεκίνησε με τις διαταγές και τις συλλήψεις του Ιουλίου και καταγράφει το τελικό στάδιο του εκτοπισμού. Δεν αφορά αποκλειστικά Ροδίους, καθώς η ίδια μεταγωγή περιλάμβανε και ανθρώπους από άλλες ελληνικές περιοχές. Η διάκριση αυτή έχει σημασία για την ιστορική ακρίβεια. Το Αμερικανικό Μουσείο Ολοκαυτώματος καταγράφει τη μεταγωγή ως την τελευταία από την Ελλάδα προς το Άουσβιτς.

Στις 16 Σεπτεμβρίου 1944 ο λοχαγός Διογένης Φανουράκης αποβιβάστηκε στη Χάλκη με συνεργάτες του, σε μία από τις επικίνδυνες επιχειρήσεις πληροφοριών που πραγματοποιήθηκαν στα Δωδεκάνησα τους τελευταίους μήνες της γερμανικής κατοχής. Σκοπός της αποστολής ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών για τη στρατιωτική παρουσία και τις κινήσεις των δυνάμεων κατοχής, σε μία θαλάσσια περιοχή με ιδιαίτερη σημασία για τις συμμαχικές επιχειρήσεις.

Ο Φανουράκης καταγόταν από τη Χάλκη και είχε ακολουθήσει στρατιωτική σταδιοδρομία. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε στον ελληνικό στρατό και συνδέθηκε με την προσπάθεια αντίστασης και απελευθέρωσης. Η επιστροφή στη γενέτειρά του δεν ήταν μία απλή επίσκεψη, αλλά μέρος αποστολής σε νησί όπου οι γερμανικές αρχές μπορούσαν να κινηθούν εναντίον τόσο των ενόπλων όσο και των κατοίκων.

Η διατήρηση της μυστικότητας αποτελούσε καθοριστική προϋπόθεση. Οι επικοινωνίες, οι μετακινήσεις και η προστασία συνεργατών δημιουργούσαν διαρκείς κινδύνους. Η επιχείρηση έλαβε τραγική τροπή με τον θάνατο του αξιωματικού την 1η Νοεμβρίου 1944. Η εξέλιξη εκείνη συνδέθηκε στην τοπική μνήμη με την αγωνία των κατοίκων και το βαρύ τίμημα της κατοχής.

Η ακριβής ημερομηνία της απόβασης προκύπτει από την ιστορική μελέτη που έχει αναρτήσει το Ίδρυμα Λοχαγού Φανουράκη. Το γεγονός διατηρείται ως αυτοτελής καταχώρηση, διαφορετική από την επέτειο του θανάτου του, για να αποτυπώνει την έναρξη της τελευταίας του αποστολής.