Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 11 Φεβρουαρίου 1945, απόσπασμα 114 ανδρών του Ιερού Λόχου πραγματοποίησε καταδρομική επιχείρηση στη Νίσυρο. Η αποστολή, όπως καταγράφεται στο επίσημο ιστορικό του Γενικού Επιτελείου Στρατού, είχε ως αντικειμενικό σκοπό να οδηγήσει στην παράδοση της γερμανικής φρουράς του νησιού. Πρόκειται για μία από τις συγκεκριμένα χρονολογημένες ενέργειες της ελληνικής επίλεκτης μονάδας στα Δωδεκάνησα.

Η Νίσυρος βρισκόταν μέσα σε ένα σύμπλεγμα νησιών όπου οι δυνάμεις Κατοχής διατηρούσαν απομονωμένες θέσεις, την ώρα που η Γερμανία είχε ήδη χάσει τον έλεγχο της ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι ελληνικές ομάδες συνεργάζονταν με βρετανικά τμήματα, χρησιμοποιούσαν σκάφη για αιφνιδιαστική προσέγγιση και στόχευαν στην αδρανοποίηση των φρουρών και στη διακοπή των τοπικών επικοινωνιών.

Η καταγραφή της 11ης Φεβρουαρίου δεν πρέπει να συγχέεται με τις μεταγενέστερες επιχειρήσεις στη Ρόδο και στην Αλιμιά την 1η και 2α Μαΐου 1945. Κάθε επιχείρηση έγινε σε διαφορετικές συνθήκες, αλλά όλες εντάσσονταν στην προσπάθεια να περιοριστεί η δυνατότητα των γερμανικών δυνάμεων να διατηρούν οργανωμένη άμυνα στο Αιγαίο.

Η στρατιωτική πηγή επιβεβαιώνει τον αριθμό των 114 Ιερολοχιτών και τον σκοπό της αποστολής. Δεν προσφέρει όμως στο συγκεκριμένο χρονολόγιο αναλυτικό απολογισμό νεκρών, αιχμαλώτων ή της τελικής κατάστασης της φρουράς· γι’ αυτό δεν αποδίδονται μη επαληθευμένα αποτελέσματα στην επιχείρηση.

Στις 9 Μαΐου 1945, τμήμα του Ιερού Λόχου και βρετανικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στη Ρόδο, καθώς είχε πλέον αρχίσει η διαδικασία παράδοσης των γερμανικών φρουρών των Δωδεκανήσων. Η άφιξή τους αποτελεί ορόσημο για την πόλη, που είχε περάσει διαδοχικά από την ιταλική κυριαρχία στη γερμανική κατοχή και τώρα εισερχόταν σε νέο μεταβατικό καθεστώς.

Ο ιστορικός Νίκος Νικολούδης, στη μελέτη του για την Ελληνική Στρατιωτική Αποστολή Δωδεκανήσων, αναφέρει ότι το μεσημέρι της ημέρας εκείνης κατέφθασε στη Ρόδο μικτή βρετανική δύναμη υπό τον συνταγματάρχη Άκλαντ και μαζί ένα τμήμα του Ιερού Λόχου. Η υποδοχή υπήρξε θερμή, με συγκεντρώσεις κατοίκων και ελληνικές σημαίες. Τα γεγονότα αυτά έδωσαν δημόσια μορφή σε μια απελευθέρωση που είχε προετοιμαστεί με διαδοχικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στα γύρω νησιά.

Η γερμανική παράδοση στη Σύμη καταγράφεται στις 8 Μαΐου στην επίσημη εικονογραφημένη ιστορία του Γενικού Επιτελείου Στρατού, ενώ άλλη ιστορική μελέτη αναφέρει την 9η Μαΐου. Πρόκειται για διαφορά στις χρονολογήσεις της υπογραφής, που δεν μεταβάλλει την τεκμηρίωση για την αποβίβαση στη Ρόδο στις 9 Μαΐου. Ο διοικητής του Ιερού Λόχου Χριστόδουλος Τσιγάντες συμμετείχε στην αντιπροσωπεία της παράδοσης ως εκπρόσωπος της Ελλάδας.

Η λήξη της Κατοχής δεν σήμαινε άμεση Ένωση με την Ελλάδα. Ακολούθησε βρετανική στρατιωτική διοίκηση και, από το 1947, ελληνική διοίκηση, πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση στις 7 Μαρτίου 1948. Οι Ιερολοχίτες που πάτησαν στη Ρόδο τον Μάιο 1945 αποτελούν γι’ αυτό ένα από τα πρόσωπα της μεταβατικής περιόδου ανάμεσα στον πόλεμο και στην οριστική πολιτειακή αλλαγή των Δωδεκανήσων.

Στις 10 Μαΐου 1945, σύμφωνα με ιστορικό χρονικό της απελευθέρωσης, ο αξιωματικός Χριστόδουλος Τσιγάντες έφθασε στη Ρόδο, λίγες ημέρες μετά την παράδοση των γερμανικών δυνάμεων στα Δωδεκάνησα. Ο διοικητής του Ιερού Λόχου ήταν ήδη συνδεδεμένος με τις συμμαχικές επιχειρήσεις στα νησιά και είχε βρεθεί στη Σύμη κατά την παράδοση της 8ης Μαΐου.

Η άφιξη έγινε σε μία εξαιρετικά σύνθετη μεταβατική περίοδο. Η γερμανική κατοχή είχε τελειώσει, αλλά η πολυπόθητη ένωση με την Ελλάδα δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί. Τα Δωδεκάνησα τέθηκαν υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση και η ελληνική παρουσία περιλάμβανε στρατιωτικές αποστολές και συνεχή προσπάθεια υπεράσπισης της διεκδίκησης της Ενσωμάτωσης.

Ο Τσιγάντες, μία από τις γνωστότερες στρατιωτικές μορφές της εποχής, ανέλαβε ιδιαίτερο ρόλο στις επαφές με τις αρχές και στη μεταπολεμική ανασυγκρότηση. Η δράση του στη Ρόδο δεν περιορίστηκε στις πολεμικές επιχειρήσεις. Συνδέθηκε με διοικητικά, εκπαιδευτικά και εκκλησιαστικά ζητήματα κατά τη διάρκεια της βρετανικής διοίκησης.

Η αναφορά στην 10η Μαΐου προέρχεται από δημοσιευμένο ιστορικό χρονικό και χρειάζεται περαιτέρω αντιπαραβολή με το ημερολόγιο της στρατιωτικής αποστολής. Η καταχώρηση διαχωρίζει αυτή την άφιξη από την επίσημη μεταγενέστερη εγκατάσταση της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής Δωδεκανήσου.

Στις 15 Μαΐου 1945, στις 9.10 το πρωί, το θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» εισήλθε στο λιμάνι της Ρόδου και αγκυροβόλησε απέναντι από τον Πύργο του Αγίου Νικολάου. Στο πλοίο επέβαινε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Αντιβασιλέας Δαμασκηνός, συνοδευόμενος από αξιωματικούς και ευζώνους της βασιλικής φρουράς. Η ακριβής ώρα και η θέση αγκυροβολίας καταγράφονται σε ιστορική αφήγηση που δημοσίευσε η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου.

Η άφιξη πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά τη λήξη της γερμανικής κατοχής στα Δωδεκάνησα. Οι κάτοικοι του νησιού είχαν βιώσει χρόνια πολέμου, βομβαρδισμών, περιορισμών και στερήσεων. Η εμφάνιση ενός εμβληματικού πολεμικού πλοίου υπό ελληνική σημαία και η επίσκεψη του Αντιβασιλέα είχαν εξαιρετικό συμβολισμό, παρότι τα νησιά βρίσκονταν τότε υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση και η επίσημη ενσωμάτωση στην Ελλάδα δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί.

Στο λιμάνι και στους δρόμους της πόλης εκδηλώθηκε θερμή υποδοχή. Η παρουσία του Δαμασκηνού εξέφραζε δημόσια τους δεσμούς των Δωδεκανησίων με την Ελλάδα και ενίσχυε τις ελπίδες ότι ο πόλεμος θα ακολουθούνταν από οριστική πολιτική λύση. Η ιστορική αυτή στιγμή καταγράφεται συχνά δίπλα στην παράδοση των γερμανικών δυνάμεων και στην έναρξη της βρετανικής διοίκησης, όμως πρόκειται για διακριτό γεγονός με δική του ημερομηνία.

Η αποβίβαση του Δαμασκηνού δεν ισοδυναμούσε με νομική μεταβολή κυριαρχίας. Η διπλωματική απόφαση των μεγάλων δυνάμεων ήρθε τον Ιούνιο του 1946, η Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία υπογράφηκε τον Φεβρουάριο του 1947 και η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948.

Η 15η Μαΐου 1945 παραμένει έτσι μια ιδιαίτερη μέρα στη συλλογική μνήμη του νησιού: η Ρόδος υποδέχθηκε το «Αβέρωφ» σε μια εποχή που η ελευθερία είχε αρχίσει να επιστρέφει, αλλά η τύχη των Δωδεκανήσων δεν είχε ακόμη οριστικοποιηθεί.

Η υποδοχή του αντιβασιλέα και αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με το «Γεώργιος Αβέρωφ» αποτέλεσε ισχυρό σύμβολο της προσδοκώμενης ένωσης των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα. Το γεγονός σημειώθηκε μετά την παράδοση των γερμανικών δυνάμεων, ενώ η βρετανική στρατιωτική διοίκηση εξακολουθούσε να υφίσταται.

Ο Δαμασκηνός έγινε δεκτός από τον Μητροπολίτη Απόστολο, τοπικούς εκπροσώπους και πλήθος κατοίκων. Ακολούθησε μετάβαση στον μητροπολιτικό ναό και δοξολογία. Σε εκκλησιαστική ιστορική αναφορά καταγράφεται ως ώρα άφιξης η 09:10, στοιχείο που χρειάζεται παραβολή με το επίσημο ημερολόγιο του πλοίου.

Στις 11 Ιουνίου 1945 ο Βρετανός ταξίαρχος James Moffat ανέλαβε τη διοίκηση των Δωδεκανήσων, λίγο περισσότερο από έναν μήνα μετά την παράδοση των γερμανικών φρουρών. Η Ρόδος, ως διοικητικό κέντρο του νησιωτικού συμπλέγματος, βρέθηκε στην καρδιά της νέας μεταβατικής περιόδου της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης.

Η βρετανική παρουσία θα διαρκούσε έως τις 31 Μαρτίου 1947. Στο διάστημα αυτό οργανώθηκαν νέες τοπικές αρχές και υπηρεσίες, ενώ παράλληλα εντεινόταν το αίτημα των κατοίκων για ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα.

Στις 6 Οκτωβρίου 1945 το Εθνικό Δωδεκανησιακό Συμβούλιο στις Ηνωμένες Πολιτείες εξέδωσε το ειδικό φύλλο διαμαρτυρίας «We Protest», το οποίο διανεμήθηκε μαζί με τους New York Times.

Η ενέργεια εντασσόταν στη διεθνή κινητοποίηση της δωδεκανησιακής διασποράς για το μέλλον των νησιών μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο ίδιο αρχειακό σύνολο σώζεται και το «Apollon», επίσημο όργανο του Pan-Rhodian Society of America, τεκμηριώνοντας την ενεργό συμμετοχή των Ροδίων της Αμερικής στον αγώνα της εποχής.

Το 1946, σύμφωνα με δημοσιευμένες ιστορικές αναφορές στη «Ροδιακή», ο Χριστόδουλος Τσιγάντες ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης Ρόδου. Ο διοικητής του Ιερού Λόχου συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις απελευθέρωσης των Δωδεκανήσων και με την παρουσία της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής κατά τη μεταβατική περίοδο της βρετανικής διοίκησης.

Η τιμητική ιδιότητα αντανακλούσε τον ιδιαίτερο δεσμό του με τα νησιά, τα οποία είχαν απαλλαγεί από τη γερμανική κατοχή αλλά δεν είχαν ακόμη ενσωματωθεί στην Ελλάδα. Η δράση του εκτεινόταν από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις μέχρι τις επαφές με αρχές, εκπαιδευτικούς και εκπροσώπους της τοπικής κοινωνίας.

Το 1946 αποτέλεσε κρίσιμη χρονιά για τη διεθνή αναγνώριση της ελληνικής διεκδίκησης των Δωδεκανήσων. Η τιμή προς τον Τσιγάντε εντάσσεται σε αυτό το περιβάλλον, όπου οι πολεμικές και μεταπολεμικές μορφές απέκτησαν ιδιαίτερο συμβολικό βάρος στη συλλογική μνήμη.

Αν και το έτος αναφέρεται σαφώς σε δημοσιεύματα, δεν έχει εντοπιστεί το ακριβές πρακτικό του Δημοτικού Συμβουλίου. Γι’ αυτό η καταχώρηση διατηρείται ως γεγονός του 1946 χωρίς ημερολογιακή ημέρα και δεν εμφανίζεται αυθαίρετα σε ημερήσια επέτειο.

Στις 21 Απριλίου 1946, σύμφωνα με τη χρονολόγηση που διατηρείται στο ιστορικό αρχείο του Ακταίον, το παλαιό Circolo d’Italia στο Μανδράκι απέκτησε τη σημερινή του ονομασία. Το κτίριο είχε ανεγερθεί κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο και είχε αρχικά χρησιμοποιηθεί ως λέσχη Οθωμανών αξιωματικών.

Μετά το 1912 χρησιμοποιήθηκε από την ιταλική διοίκηση, αρχικά ως στρατιωτική λέσχη και έπειτα, μετά από σημαντικές επεμβάσεις κατά τη δεκαετία του 1920, ως Circolo Italia. Στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της μεταπολεμικής διοίκησης άλλαξε ξανά χρήση.

Η ονομασία «Ακταίον» συνδέθηκε με την απόδοση του χώρου στη δημόσια κοινωνική ζωή της Ρόδου. Το ιστορικό του καταστήματος αναφέρει ότι στις 31 Μαρτίου 1947 φυτεύτηκε στον αύλειο χώρο δέντρο ως σύμβολο της αλλαγής εποχής. Η ακριβής ημερομηνία μετονομασίας της 21ης Απριλίου 1946 προέρχεται από προϋπάρχον τεκμήριο του αρχείου και πρέπει να διατηρείται διακριτή από τη γενική χρονολογία 1946 που αναφέρει η ιστοσελίδα του χώρου.

Στις 17 Μαΐου 1946 ο Χριστόδουλος Τσιγάντες, επικεφαλής της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής Δωδεκανήσου, κάλεσε ιερείς της Ρόδου στα γραφεία της αποστολής, σε μία περίοδο έντονων εκκλησιαστικών και διοικητικών διεργασιών. Η συνάντηση καταγράφεται σε ιστορική έρευνα για τη δράση του και αποτελεί χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της πολύπλευρης ελληνικής παρουσίας στο νησί πριν από την Ενσωμάτωση.

Το 1946 τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση. Η μετάβαση από την ιταλική και τη γερμανική κυριαρχία σε μία νέα πολιτική πραγματικότητα είχε αφήσει ανοικτά ζητήματα διοίκησης, εκπαίδευσης, θρησκευτικών θεσμών και κοινωνικής οργάνωσης. Οι εκκλησιαστικές εξελίξεις συνδέονταν με ευρύτερες συζητήσεις για το μέλλον και τη διοικητική αυτονομία των νησιών.

Ο Τσιγάντες είναι κυρίως γνωστός ως στρατιωτικός και διοικητής του Ιερού Λόχου. Ωστόσο η δράση του εκείνη την περίοδο περιλάμβανε επαφές με τοπικούς φορείς και προσπάθειες παρέμβασης σε θέματα που ξεπερνούσαν τα αυστηρά στρατιωτικά καθήκοντα.

Η ιστορική αξία της ημερομηνίας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την όψη της μεταπολεμικής Ρόδου: στη συνύπαρξη της βρετανικής διοίκησης, της ελληνικής στρατιωτικής παρουσίας και των τοπικών θεσμών, πριν από την επίσημη ανάληψη της διοίκησης από την Ελλάδα το 1947.

Στις 2 Ιουνίου 1946 διεξήχθησαν δημοτικές εκλογές στα Δωδεκάνησα υπό τη βρετανική διοίκηση. Το Ίδρυμα της Βουλής καταγράφει τον Γαβριήλ Χαρίτο ως πρώτο δήμαρχο της Ρόδου που προέκυψε από τη διαδικασία αυτή, σε μια περίοδο κατά την οποία η τοπική κοινωνία ανακτούσε σταδιακά πολιτική εκπροσώπηση μετά την Κατοχή.

Η εκλογική διαδικασία αποτελεί ξεχωριστό σταθμό από την κατοπινή συγκρότηση και ανάληψη της δημοτικής αρχής. Για τον λόγο αυτό διατηρείται χωριστά από την υπάρχουσα εγγραφή της 6ης Αυγούστου 1946 για την εκλογή του Γαβριήλ Χαρίτου ως δημάρχου της ελεύθερης Ρόδου.

Στις 8 Ιουνίου 1946 ο Μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος Τρύφωνος παραιτείται από τον μητροπολιτικό θρόνο. Η μακρά ποιμαντορία του είχε συμπέσει με την Ιταλοκρατία, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις μεγάλες πιέσεις που δέχθηκε η ορθόδοξη κοινότητα του νησιού.

Ο Απόστολος υπήρξε κεντρική εκκλησιαστική μορφή της περιόδου και συνδέθηκε στενά με την ελληνική εθνική ταυτότητα των Δωδεκανησίων. Μετά την παραίτησή του παρέμεινε στη Ρόδο, όπου πέθανε το 1957.

Στις 27 Ιουνίου 1946 σημειώθηκε καθοριστική διπλωματική εξέλιξη για τα Δωδεκάνησα στη διάσκεψη των υπουργών Εξωτερικών των μεγάλων δυνάμεων στο Παρίσι. Η Σοβιετική Ένωση απέσυρε τις επιφυλάξεις της για την παραχώρηση των νησιών στην Ελλάδα και άνοιξε ο δρόμος για κοινά αποδεκτή λύση στο εδαφικό ζήτημα που είχε μείνει ανοικτό μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Για τους κατοίκους της Ρόδου και των υπόλοιπων νησιών, η εξέλιξη αυτή ήταν αποτέλεσμα μακρόχρονων διεκδικήσεων. Η Ρόδος είχε τεθεί υπό ιταλική κυριαρχία μετά το 1912, είχε υποστεί τη γερμανική κατοχή και από τον Μάιο του 1945 διοικούνταν από τους Βρετανούς. Η οριστική διευθέτηση της κυριαρχίας δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί, παρά τη λήξη των εχθροπραξιών.

Η 27η Ιουνίου δεν είναι η ημέρα της επίσημης ενσωμάτωσης ούτε της υπογραφής της ειρηνευτικής συνθήκης. Είναι, όμως, σημαντικός διπλωματικός σταθμός: η άρση των επιφυλάξεων στο τραπέζι των νικητριών δυνάμεων επέτρεψε να διαμορφωθεί η συμφωνία για την απόδοση των νησιών στην Ελλάδα.

Ακολούθησε η Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων, που υπογράφηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1947, και η ανάληψη της διοίκησης από τις ελληνικές αρχές την άνοιξη του ίδιου έτους. Ο επίσημος πανηγυρικός εορτασμός της Ενσωμάτωσης πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948.

Η αλληλουχία αυτή εξηγεί γιατί στην ιστορική μνήμη της Ρόδου συνυπάρχουν περισσότερες από μία «ημερομηνίες απελευθέρωσης». Καθεμία αντιστοιχεί σε διαφορετικό πολιτικό, νομικό ή συμβολικό στάδιο. Η απόφαση του Ιουνίου 1946 υπήρξε το αναγκαίο διπλωματικό βήμα προς την τελική αλλαγή κυριαρχίας.