Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Τα ξημερώματα της 4ης Μαΐου 1912, οι ιταλικές δυνάμεις άρχισαν την απόβασή τους στον κόλπο της Καλλιθέας, στην ανατολική ακτή της Ρόδου. Ήταν η πρώτη φάση μιας οργανωμένης στρατιωτικής επιχείρησης που θα άλλαζε τη διοίκηση του νησιού ύστερα από σχεδόν τέσσερις αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας.

Ο Ιταλοτουρκικός Πόλεμος είχε ξεκινήσει το 1911, με κύριο πεδίο τις οθωμανικές επαρχίες της Βόρειας Αφρικής. Η μεταφορά στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Αιγαίο αποτελούσε μέσο πίεσης προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία και επέφερε ριζική αλλαγή στο καθεστώς της Ρόδου.

Την επιχείρηση διηύθυνε ο στρατηγός Τζοβάνι Μπατίστα Αμέλιο (Giovanni Battista Ameglio), με τη συμμετοχή δυνάμεων του ιταλικού στρατού και την υποστήριξη του πολεμικού ναυτικού. Η επιλογή της Καλλιθέας επέτρεψε στα αποβατικά τμήματα να κινηθούν από την ακτή προς το διοικητικό κέντρο του νησιού.

Σύμφωνα με ναυτική ιστορική καταγραφή που δημοσιεύθηκε ήδη τον Δεκέμβριο του 1912 στο περιοδικό Proceedings του αμερικανικού Ναυτικού Ινστιτούτου, οι ιταλικές δυνάμεις προχώρησαν προς την πόλη, ενώ το πολεμικό ναυτικό απηύθυνε απαίτηση παράδοσης προς την οθωμανική διοίκηση. Οι ενέργειες εκείνης της ημέρας δεν ισοδυναμούσαν με παράδοση ολόκληρης της Ρόδου.

Η οθωμανική φρουρά δεν επέλεξε να υπερασπιστεί μέχρι τέλους την πόλη. Αποσύρθηκε προς το εσωτερικό του νησιού, στην ευρύτερη περιοχή της Ψίνθου, όπου επρόκειτο να οργανωθεί η τελική στρατιωτική αντιπαράθεση. Έτσι, η 4η Μαΐου συνδέεται με την απόβαση, ενώ η είσοδος των Ιταλών στην πόλη χρονολογείται την επομένη.

Οι στρατιωτικές εξελίξεις προκάλεσαν προσδοκίες και ανησυχίες στην τοπική κοινωνία. Σε τμήμα του ελληνικού πληθυσμού δημιουργήθηκε η ελπίδα ότι η αποχώρηση της οθωμανικής εξουσίας θα άνοιγε τον δρόμο προς την ένωση με την Ελλάδα. Η προσδοκία αυτή δεν επιβεβαιώθηκε τότε: η Ρόδος πέρασε σε ιταλική στρατιωτική κατοχή.

Η εκστρατεία συνεχίστηκε για περίπου δύο εβδομάδες. Στις 5 Μαΐου καταλήφθηκε η πόλη και στις 16–17 Μαΐου ολοκληρώθηκαν οι επιχειρήσεις στην Ψίνθο και η παράδοση της οθωμανικής φρουράς, σύμφωνα με την αναλυτική χρονολόγηση της ιταλικής εγκυκλοπαίδειας Treccani.

Η 4η Μαΐου 1912 σηματοδοτεί επομένως την αρχή της Ιταλοκρατίας ως στρατιωτικής παρουσίας στη Ρόδο, όχι την ίδια την τελική παράδοση του νησιού. Η ιταλική διοίκηση θα παραμείνει έως το 1943· θα ακολουθήσουν η γερμανική και βρετανική περίοδος, προτού τα Δωδεκάνησα ενσωματωθούν επίσημα στην Ελλάδα το 1948.

Στις 5 Μαΐου 1912 η πόλη της Ρόδου πέρασε υπό τον έλεγχο των ιταλικών δυνάμεων. Η εξέλιξη ήρθε μία ημέρα μετά την απόβαση στον κόλπο της Καλλιθέας και σήμανε την απώλεια του κυριότερου διοικητικού κέντρου του νησιού από τις οθωμανικές αρχές.

Η αναλυτική περιγραφή του πολέμου που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 1912 στα Proceedings του U.S. Naval Institute αναφέρει ότι ο Ιταλός ναύαρχος απαίτησε την παράδοση της πόλης και ότι, ύστερα από νέο τελεσίγραφο, οι ιταλικές στρατιωτικές και ναυτικές δυνάμεις την κατέλαβαν περίπου στις 10 το πρωί.

Η είσοδος των Ιταλών δεν σήμαινε ότι είχε τερματιστεί η σύγκρουση σε ολόκληρη τη Ρόδο. Τμήματα της οθωμανικής φρουράς είχαν αποχωρήσει από την πόλη στη διάρκεια της νύχτας και συγκεντρώνονταν στην ενδοχώρα, όπου θα ακολουθούσε η τελική επιχείρηση.

Η πόλη βρέθηκε αντιμέτωπη με αλλαγή διοίκησης, στρατιωτική παρουσία και αβεβαιότητα για το πολιτικό μέλλον του νησιού. Οι ελπίδες που είχαν δημιουργηθεί μεταξύ πολλών Ελλήνων κατοίκων για μελλοντική ένωση με την Ελλάδα συνυπήρχαν με την πραγματικότητα της νέας ιταλικής κατοχής.

Η Ιταλία είχε μεταφέρει τον πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο Αιγαίο προκειμένου να αυξήσει την πίεσή της για την έκβαση της σύγκρουσης στη Βόρεια Αφρική. Η Ρόδος, λόγω της γεωγραφικής και διοικητικής της θέσης, αποτέλεσε βασικό στόχο αυτής της επιχείρησης.

Η οθωμανική αντίσταση έμελλε να ολοκληρωθεί στην περιοχή της Ψίνθου. Σύμφωνα με τη λεπτομερή ιστορική αφήγηση της Treccani, η κύρια μάχη έγινε στις 16 Μαΐου και η παράδοση του διοικητή με τους άνδρες του καταγράφεται το επόμενο πρωί.

Η κατάληψη της πόλης στις 5 Μαΐου πρέπει συνεπώς να διακρίνεται από την απόβαση της 4ης Μαΐου και από την τελική παράδοση της οθωμανικής φρουράς. Αυτές οι τρεις στιγμές συναποτελούν τα κύρια στάδια της ιταλικής κατάληψης της Ρόδου.

Στην Κόκκινη Πόρτα ή Πύλη του Αγίου Ιωάννη είχε τοποθετηθεί αναμνηστική ιταλική πλάκα που μνημόνευε την 5η Μαΐου 1912, τον Giovanni Ameglio και την 6η Ειδική Μεραρχία. Η επιγραφή μαρτυρεί τον τρόπο με τον οποίο η ιταλική διοίκηση απαθανάτισε την είσοδο στην πόλη.

Η ημερομηνία της πλάκας αφορά τη μνημονευόμενη διέλευση και όχι κατ’ ανάγκην την ημέρα εντοιχισμού της. Η πλήρης στρατιωτική επικράτηση στο νησί ακολούθησε μετά την κατάληψη της πόλης.

Στις 16 Μαΐου 1912 η περιοχή της Ψίνθου έγινε το επίκεντρο της τελευταίας μεγάλης στρατιωτικής αναμέτρησης ανάμεσα στις ιταλικές δυνάμεις και την οθωμανική φρουρά της Ρόδου. Η μάχη ακολούθησε την απόβαση στην Καλλιθέα στις 4 Μαΐου και την κατάληψη της πόλης την επομένη.

Μετά την υποχώρηση από την πόλη, περίπου χίλιοι Οθωμανοί στρατιώτες, σύμφωνα με την ιταλική εγκυκλοπαίδεια Treccani, είχαν συγκεντρωθεί στην ενδοχώρα, κοντά στην Ψίνθο, επιχειρώντας να διατηρήσουν τη δυνατότητα οργανωμένης αντίστασης.

Ο Ιταλός διοικητής, στρατηγός Τζοβάνι Μπατίστα Αμέλιο, αποφάσισε να περικυκλώσει τις οθωμανικές δυνάμεις για να αποτρέψει τη διαφυγή τους και τη συνέχιση του πολέμου με διάσπαρτες ομάδες στο εσωτερικό του νησιού.

Το βράδυ της 15ης Μαΐου κινήθηκαν τρεις ιταλικές φάλαγγες προς την Ψίνθο. Η κύρια δύναμη προήλθε από την περιοχή της πόλης, ενώ άλλες δυνάμεις αποβιβάστηκαν στον κόλπο των Καλαβαρδών και στον όρμο Μαλώνας, προχωρώντας από διαφορετικές κατευθύνσεις.

Η λεπτομερής αφήγηση της Treccani τοποθετεί περίπου στις 9 το πρωί της 16ης Μαΐου την έναρξη της συνδυασμένης επίθεσης. Οι οθωμανικές δυνάμεις προσπάθησαν επανειλημμένα να διασπάσουν τον κλοιό προς τις δυτικές ακτές, αλλά απωθήθηκαν.

Ακολούθησε σφοδρή σύγκρουση, μετά την οποία οι οθωμανικές δυνάμεις υποχώρησαν προς την περιοχή των Μαριτσών. Κατά την ίδια πηγή, ζήτησαν να παραδοθούν μέσα στη νύχτα, ενώ ο διοικητής τους παρουσιάστηκε ως αιχμάλωτος το επόμενο πρωί, 17 Μαΐου.

Η 16η Μαΐου καταγράφεται εδώ ως ημέρα της μάχης και όχι ως οριστική ημερομηνία παράδοσης. Ορισμένες άλλες ιστορικές συνόψεις συμπτύσσουν τα γεγονότα της μάχης και της παράδοσης στην ίδια ημέρα· η διάκριση που υιοθετείται ακολουθεί την ειδική πραγματεία για την Ψίνθο στην Treccani του 1935.

Η εξέλιξη αυτή έκλεισε την οργανωμένη στρατιωτική αντίσταση κατά την ιταλική κατάληψη της Ρόδου. Οι ιστορικές συνέπειες υπήρξαν μακροχρόνιες, καθώς η αρχικά στρατιωτική κατοχή οδήγησε σε δεκαετίες ιταλικής διοίκησης.

Το πρωί της 17ης Μαΐου 1912 καταγράφεται η παράδοση της οθωμανικής φρουράς της Ρόδου, ύστερα από την αποφασιστική σύγκρουση που είχε διεξαχθεί την προηγούμενη ημέρα στην ευρύτερη περιοχή της Ψίνθου. Με το γεγονός αυτό ολοκληρώθηκε ουσιαστικά η οργανωμένη στρατιωτική αντίσταση στο νησί.

Σύμφωνα με την ειδική ιστορική καταχώριση για την Ψίνθο στην Enciclopedia Italiana της Treccani (1935), οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν δεχθεί την επίθεση τριών ιταλικών φαλάγγων στις 16 Μαΐου. Μετά την υποχώρησή τους, κατά τη διάρκεια της νύχτας ζήτησαν να παραδοθούν.

Η ίδια πηγή αναφέρει ότι το επόμενο πρωί ο Οθωμανός διοικητής παρουσιάστηκε ως αιχμάλωτος μαζί με 33 αξιωματικούς και περίπου 950 στρατιώτες. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν στοιχεία της συγκεκριμένης ιταλικής ιστορικής αφήγησης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απολύτως αδιαμφισβήτητη καταμέτρηση.

Η τελική παράδοση δεν πρέπει να συγχέεται με την αρχική απόβαση των Ιταλών, στις 4 Μαΐου στην Καλλιθέα, ούτε με την είσοδό τους στην πόλη της Ρόδου στις 5 Μαΐου. Η μετακίνηση της οθωμανικής φρουράς στην ενδοχώρα είχε παρατείνει την εκστρατεία για σχεδόν δύο εβδομάδες.

Η μάχη της Ψίνθου ήταν αποτέλεσμα σχεδίου περικύκλωσης από διαφορετικές κατευθύνσεις, με συμμετοχή στρατευμάτων που κινήθηκαν από την πόλη της Ρόδου και από αποβατικά σημεία στα Καλαβάρδα και στη Μαλώνα. Στόχος ήταν να εμποδιστεί η παρατεταμένη αντίσταση στην ενδοχώρα.

Σε ορισμένες συνοπτικές ιστορικές αναφορές, η λήξη της αντίστασης και η παράδοση αποδίδονται στη 16η Μαΐου. Η Treccani όμως διαχωρίζει τη μάχη της 16ης από την παρουσίαση του διοικητή το πρωί της 17ης. Στην ιστορική καταχώριση διατηρούμε αυτή τη χρονολόγηση και επισημαίνουμε τη διαφορά των πηγών.

Η παράδοση έκλεισε το στρατιωτικό σκέλος της κατάληψης, όχι όμως τις πολιτικές εκκρεμότητες του νησιού. Η Ρόδος τέθηκε υπό ιταλική διοίκηση και η υπόθεση της αυτοδιάθεσης των Δωδεκανησίων παρέμεινε ανοιχτή για δεκαετίες.

Η μνήμη των γεγονότων της Ψίνθου διατηρείται ως κρίσιμη στιγμή της τοπικής ιστορίας: προσδιορίζει το πέρασμα από τις τελευταίες ημέρες της οθωμανικής στρατιωτικής παρουσίας στη νέα περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Στις 24 Ιουλίου 1923 υπογράφηκε η Συνθήκη της Λωζάννης, με την οποία η Τουρκία παραιτήθηκε οριστικά από κάθε δικαίωμα και τίτλο επί των Δωδεκανήσων υπέρ της Ιταλίας. Η συμφωνία έδωσε διεθνή νομική βάση στην ιταλική κυριαρχία που είχε αρχίσει de facto με την κατάληψη των νησιών το 1912.

Για τη Ρόδο και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα η Συνθήκη σήμαινε ότι η προσωρινή κατοχή μετατρεπόταν σε αναγνωρισμένη κυριαρχία της Ιταλίας. Η εξέλιξη καθόρισε το πολιτικό καθεστώς των νησιών μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την τελική παραχώρησή τους στην Ελλάδα με τη Συνθήκη των Παρισίων το 1947.

Στις 6 Αυγούστου 1924 τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη της Λωζάννης, αφού ολοκληρώθηκε η κατάθεση των απαιτούμενων επικυρώσεων. Με το άρθρο 15 της Συνθήκης η Τουρκία είχε παραιτηθεί υπέρ της Ιταλίας από τα δικαιώματά της στη Ρόδο και στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, μετατρέποντας την ιταλική κατοχή που είχε αρχίσει το 1912 σε παγιωμένο διεθνές καθεστώς.

Η εξέλιξη αυτή σηματοδότησε μια νέα φάση της Ιταλοκρατίας. Τα νησιά αντιμετωπίζονταν πλέον ως «Ιταλικά Νησιά του Αιγαίου», με ιδιαίτερο διοικητικό καθεστώς και κυβερνήτη με έδρα τη Ρόδο, ενώ εντάθηκαν οι πολιτικές διοικητικής, εκπαιδευτικής και πολιτισμικής ενσωμάτωσης στην Ιταλία.

Στις 4 Ιανουαρίου 1932 η Ιταλία, που διοικούσε τότε τα Δωδεκάνησα, και η Τουρκία υπέγραψαν στην Άγκυρα συμφωνία για ζητήματα κυριαρχίας σε νησίδες και για την οριοθέτηση των χωρικών υδάτων στην περιοχή του Καστελλόριζου. Η συμφωνία εντάσσεται στη διαδικασία καθορισμού του θαλάσσιου ορίου ανάμεσα στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα και τις μικρασιατικές ακτές.

Η ημερομηνία παραμένει σημαντική για τη νεότερη ιστορία του δωδεκανησιακού χώρου, επειδή οι ρυθμίσεις του 1932 εξακολουθούν να αναφέρονται στη σύγχρονη συζήτηση για τα θαλάσσια σύνορα. Μετά την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα το 1947, η Ελλάδα διαδέχθηκε την Ιταλία στις σχετικές ρυθμίσεις, σύμφωνα με την επίσημη ελληνική θέση.

Στις 28 Δεκεμβρίου 1932 υπογράφηκε συμπληρωματικό ιταλοτουρκικό πρωτόκολλο για την οριοθέτηση του θαλάσσιου ορίου μεταξύ των τότε ιταλοκρατούμενων Δωδεκανήσων και των τουρκικών ακτών. Το κείμενο συμπλήρωνε τη συμφωνία της 4ης Ιανουαρίου του ίδιου έτους και προσδιόριζε σημεία αναφοράς για τη χάραξη της μέσης γραμμής.

Το πρωτόκολλο έχει ιδιαίτερη ιστορική και διπλωματική σημασία για το δωδεκανησιακό σύμπλεγμα. Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών το εντάσσει μαζί με τη συμφωνία του Ιανουαρίου στο συμβατικό πλαίσιο των θαλάσσιων ορίων μεταξύ Δωδεκανήσων και Τουρκίας, μετά τη διαδοχή της Ιταλίας από την Ελλάδα το 1947.

Στις 3 Φεβρουαρίου 1935 πραγματοποιείται στη Νέα Υόρκη μεγάλο συλλαλητήριο της δωδεκανησιακής διασποράς, με χιλιάδες συμμετέχοντες. Η κινητοποίηση στρέφεται κατά της ιταλικής φασιστικής πολιτικής στα Δωδεκάνησα και ζητά την ελευθερία των νησιών.

Ψήφισμα της συγκέντρωσης διαβιβάζεται σε αμερικανικούς και διεθνείς θεσμούς, δείχνοντας τον ενεργό ρόλο της ομογένειας στον δωδεκανησιακό αγώνα.

Στις 9 Νοεμβρίου 1940 τοποθετείται σε ιστορικά χρονολόγια η ίδρυση Συντάγματος Εθελοντών Δωδεκανησίων, σε μια περίοδο κατά την οποία τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό ιταλική κυριαρχία και ο ελληνοϊταλικός πόλεμος είχε ήδη αρχίσει.

Η αναφορά αφορά τη συμμετοχή Δωδεκανησίων που επιδίωξαν να συμβάλουν στον ελληνικό πολεμικό αγώνα. Επειδή η ακριβής διοικητική συγκρότηση και η ονομασία του σώματος δεν τεκμηριώνονται με την ίδια σαφήνεια σε όλες τις διαθέσιμες πηγές, η εγγραφή πρέπει να διαβάζεται ως ιστορική καταγραφή της εθελοντικής κινητοποίησης και όχι ως πλήρης στρατιωτική αποτύπωση του σχηματισμού.

Ιστορικό χρονολόγιο τοποθετεί την 1η Νοεμβρίου 1940 συγκέντρωση άρρενων Ελλήνων Δωδεκανησίων από τις ιταλικές αρχές στην τάφρο του φρουρίου της Ρόδου. Το περιστατικό εντάσσεται στο κλίμα καχυποψίας και καταστολής που ακολούθησε την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου.

Η αναφορά είναι σημαντική για την κοινωνική ιστορία της περιόδου, όμως η ακριβής ημερομηνία πρέπει να διασταυρωθεί με πρωτογενές αρχειακό τεκμήριο πριν χρησιμοποιηθεί ως πλήρως επιβεβαιωμένο ημερήσιο γεγονός.

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, οι ιταλικές αρχές στη Ρόδο προχωρούν σε συλλήψεις Δωδεκανησίων που είχαν ελληνική υπηκοότητα. Μέσα σε λίγες ημέρες περισσότεροι από 300 άνδρες, ηλικίας περίπου 18 έως 60 ετών, οδηγούνται σε υπαίθριο χώρο κράτησης μέσα στην Τάφρο της Μεσαιωνικής Πόλης. Το στρατόπεδο έμεινε γνωστό ως «Concentramento».

Οι κρατούμενοι έζησαν σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, με ανεπαρκή σίτιση, υγρασία και κακουχίες. Η ιστορία του στρατοπέδου καταγράφηκε αναλυτικά από τον Βάσο Χατζήπαπα στην εφημερίδα «Πρόοδος» το 1950, μέσα από μαρτυρίες πρώην εγκλείστων. Η καταγραφή δεν αποδίδει συγκεκριμένο αριθμό θανάτων χωρίς πρωτογενή ονομαστική τεκμηρίωση.