Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 24 Απριλίου 1916 χρονολογείται το παλαιότερο φύλλο της ιταλόφωνης εφημερίδας «Il Messaggero di Rodi» («Ο Αγγελιοφόρος της Ρόδου») που περιλαμβάνει το εξειδικευμένο ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας. Ήταν μια σημαντική νέα παρουσία στον Τύπο της Ρόδου, τέσσερα χρόνια μετά τη στρατιωτική κατάληψη του νησιού από την Ιταλία και ενώ ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν σε εξέλιξη. Η ακριβής ημερομηνία προκύπτει από το αρχειακό χρονολόγιο· χωρίς φωτογραφικό έλεγχο του τεύχους δεν πρέπει να ταυτίζεται κατηγορηματικά με αποδεδειγμένο αριθμό 1 ή να θεωρείται ότι αποκλείονται τυχόν παλαιότερα μη διασωθέντα φύλλα.

Για την πρώτη καταγεγραμμένη περίοδο, από τις 24 Απριλίου έως τις 31 Δεκεμβρίου 1916, ο κατάλογος διευθυντών του ίδιου πανεπιστημιακού αρχείου κατονομάζει τον Rocco della Cananea. Η εφημερίδα τυπωνόταν στην ιταλική γλώσσα και λειτούργησε μέσα στο ιδιαίτερο πολιτικό και διοικητικό περιβάλλον της ιταλικής παρουσίας στα Δωδεκάνησα. Ο χαρακτήρας και οι θέσεις της πρέπει να ερμηνεύονται σε συνάρτηση με τις εκάστοτε αρχές και πολιτικές συνθήκες, όχι ως ουδέτερη περιγραφή όλων των γεγονότων του νησιού.

Στα πρώτα χρόνια τα φύλλα είχαν κατά κανόνα τέσσερις ιταλόγλωσσες σελίδες, με περιστασιακές ειδικές εκδόσεις διαφορετικού μεγέθους. Αργότερα η μορφή της εφημερίδας άλλαξε. Από τις 14 Φεβρουαρίου 1926 έως τις 16 Αυγούστου 1938 πολλά από τα σωζόμενα φύλλα διέθεταν τέταρτη σελίδα στη νεοελληνική, ενώ κατά περίπτωση εμφανιζόταν και τουρκόγλωσσο υλικό. Η πολύγλωσση αυτή παρουσία μαρτυρεί την ανάγκη επικοινωνίας με διαφορετικές κοινότητες της Ρόδου, χωρίς να αναιρεί το πλαίσιο της ιταλικής διοίκησης.

Η ιστορία της εφημερίδας εκτείνεται σε σημαντικές μεταβολές του 20ού αιώνα: από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στην περίοδο του Μάριο Λάγκο, στη φασιστική διοίκηση, στους φυλετικούς διωγμούς του 1938 και στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα φύλλα της αποτελούν σήμερα ουσιώδη πηγή για την κοινωνική ζωή, τις πολιτικές αποφάσεις, τις ανακοινώσεις, τη δημόσια γλώσσα και την καθημερινότητα του νησιού. Ιδίως οι αναφορές στις διώξεις των Εβραίων της Ρόδου δείχνουν γιατί τα δημοσιεύματα απαιτούν ιστορική κριτική και διασταύρωση με ανεξάρτητα τεκμήρια.

Στο ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας έχουν συγκεντρωθεί 6.280 φύλλα και 24.347 σαρώσεις υψηλής ανάλυσης. Το υλικό προέρχεται από τη Βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ρώμης, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους στη Ρόδο και το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αιγαιακών Σπουδών. Η καταγεγραμμένη συλλογή φτάνει έως τις 29 Δεκεμβρίου 1945· αυτή είναι η τελευταία ημερομηνία της συγκεκριμένης αρχειακής σειράς και δεν επιτρέπει από μόνη της συμπεράσματα για κάθε πιθανό χαμένο ή μη καταλογογραφημένο φύλλο.

Σημαντικό ιστορικό τεκμήριο είναι και η σωζόμενη πρώτη σελίδα του φύλλου της Πέμπτης 6 Ιανουαρίου 1921 (έτος VI, αριθμός 3), που φέρει τον τίτλο «Il Messaggero di Rodi» και την ενότητα «Notizie Telegrafiche». Η συγκεκριμένη φωτογραφία δεν είναι το πρώτο φύλλο του 1916, αλλά αυθεντικό δείγμα της ύλης και της τυπογραφικής εμφάνισης του εντύπου λίγα χρόνια αργότερα. Η δημοσίευση της 24ης Απριλίου 1916 σηματοδοτεί την αφετηρία της τεκμηριωμένης αρχειακής διαδρομής μιας εφημερίδας που αποτελεί σήμερα βασική πηγή για την ιστορία της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία και την πολεμική περίοδο.

Στις 19 Αυγούστου 1919 η «Νέα Ρόδος» δημοσίευσε δίστηλο άρθρο της Ζωής Πολεμικού με τίτλο «Πανηγυρική αθώωσις του κ. Γ. Κοκκίδη». Το κείμενο αφορούσε την αθώωση και την άρση της εξορίας του διευθυντή της εφημερίδας Γεωργίου Κοκκίδη, ο οποίος είχε παραμείνει στη Ζάκυνθο επί περίπου τέσσερις μήνες. Κατά την απουσία του, η Ζωή Βλαχοπούλου-Πολεμικού συνδέεται με την προσωρινή διεύθυνση της εφημερίδας και με την αντίδρασή της στην ιταλική λογοκρισία.

Στις 14 Φεβρουαρίου 1926 εμφανίστηκε στην ιταλόφωνη εφημερίδα «Il Messaggero di Rodi» η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα, γνωστή ως «Ο Αγγελιαφόρος της Ρόδου». Δεν επρόκειτο για ανεξάρτητη εφημερίδα με ξεχωριστή κυκλοφορία, αλλά για ελληνική ενότητα της ίδιας έκδοσης. Η χρονολόγηση προκύπτει από το ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, ενώ ο ελληνικός τίτλος αναφέρεται τόσο στην επιστημονική βιβλιογραφία όσο και στην καταλογογράφηση του ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ.

Η προσθήκη είχε ήδη προαναγγελθεί από την εφημερίδα στο φύλλο της 1ης Ιανουαρίου 1926. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, η νέα σελίδα θα παρουσίαζε συνοπτικά το περιεχόμενο των τριών ιταλόφωνων σελίδων, προκειμένου η έκδοση να επικοινωνεί αποτελεσματικότερα με το ελληνόφωνο κοινό της Ρόδου και των άλλων Δωδεκανήσων. Η ύπαρξη ελληνικού τίτλου δεν αναιρεί ότι η εκδοτική γραμμή διαμορφωνόταν μέσα στο πολιτικό περιβάλλον της Ιταλοκρατίας.

Η ελληνόγλωσση σελίδα είχε ιδιαίτερη σημασία σε ένα νησί όπου η ιταλική διοίκηση, οι ελληνόφωνοι κάτοικοι και οι άλλες γλωσσικές κοινότητες συνυπήρχαν σε συνθήκες άνισης πολιτικής ισχύος. Μέσα από την εφημερίδα διακινούνταν ειδήσεις και ανακοινώσεις, αλλά και η οπτική του ιταλικού διοικητικού μηχανισμού. Συνεπώς, η σελίδα αποτελεί πηγή για τη δημόσια ζωή και συγχρόνως τεκμήριο της επίσημης επικοινωνιακής πολιτικής εκείνης της εποχής.

Το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας έχει συγκροτήσει ψηφιακό αρχείο 6.280 φύλλων της «Il Messaggero di Rodi», όπου καταγράφεται η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα σε σχεδόν 3.000 φύλλα της περιόδου 1926–1938. Το εικονογραφικό υλικό που συνοδεύει τη συγκεκριμένη καταχώριση είναι κολάζ μεταγενέστερων και παλαιότερων πρωτοσέλιδων, με αναπαραγωγή και της ελληνικής σελίδας· δεν έχει ταυτοποιηθεί ως φωτογραφία του πρώτου φύλλου της 14ης Φεβρουαρίου 1926.

Το 1929, στη διάρκεια της Ιταλοκρατίας, ανεγέρθηκε στη Ρόδο κτίριο που συνδέθηκε αρχικά με τη λειτουργία του ιπποδρομίου και χρησιμοποιήθηκε ως στάβλος. Η σημερινή πολιτιστική του ταυτότητα απέχει πολύ από την πρώτη αυτή χρήση, η οποία αντανακλά μια διαφορετική εποχή στην πολεοδομική ιστορία της πόλης.

Μετά την παύση της ιπποδρομιακής δραστηριότητας, το κτίριο γνώρισε διαφορετικές χρήσεις. Η ιστορική αφήγηση για τις Δημοτικές Χορωδίες μνημονεύει μεταξύ άλλων διοικητικές και στρατιωτικές χρήσεις κατά τις επόμενες δεκαετίες. Οι ακριβείς χρονολογίες κάθε αλλαγής χρήσης απαιτούν περαιτέρω αρχειακή τεκμηρίωση.

Στη μεταπολεμική περίοδο το κτίριο συνδέθηκε με τη στέγαση των Δημοτικών Χορωδιών Ρόδου. Μαρτυρία για την ιστορία τους συσχετίζει την εξέλιξη αυτή με συζήτηση κατά την επίσκεψη του Προέδρου Κωνσταντίνου Τσάτσου στις 7 Μαρτίου 1977. Η επίσκεψη τεκμηριώνεται χωριστά στο αρχείο, αλλά δεν έχει βρεθεί ακόμη η ακριβής ημερομηνία παραχώρησης του κτιρίου.

Το 1933 ο Ρόδιος δικηγόρος Γεώργιος Θ. Γεωργιάδης εκδίδει στην Αθήνα το τεκτονικό έργο «Δημιουργία υλικού προς τεκτονικήν λάξευσιν». Η έκδοση αποτελεί τεκμήριο της πνευματικής και οργανωτικής δραστηριότητας προσώπων από τη Ρόδο στον ελληνικό τεκτονικό χώρο του Μεσοπολέμου.

Η βιβλιογραφική καταγραφή επιβεβαιώνει το έτος έκδοσης, όχι όμως συγκεκριμένη ημέρα και μήνα. Για τον λόγο αυτό το έργο παραμένει χρονολογική εγγραφή και δεν πρέπει να εμφανιστεί ως ημερήσιο γεγονός χωρίς πρόσθετη τεκμηρίωση.

Τον Σεπτέμβριο του 1934 επανεκδόθηκε στη Ρόδο η «El Boletin» («Το Δελτίο»), το μηνιαίο έντυπο της Ισραηλιτικής Κοινότητας, ένα σημαντικό μέσο ενημέρωσης και επικοινωνίας των Εβραίων του νησιού κατά την Ιταλοκρατία. Η εφημερίδα γραφόταν στη Λαδίνο, την ισπανοεβραϊκή γλώσσα των Σεφαραδιτών, με λατινικούς χαρακτήρες. Στην επικεφαλίδα του σωζόμενου τεύχους αναγράφονται η Ρόδος ως τόπος έκδοσης, ο Σεπτέμβριος 1934 και η ετήσια συνδρομή: 20 ιταλικές λίρες για τη Ρόδο και 30 για το εξωτερικό.

Πρωταγωνιστικό ρόλο στην εκδοτική προσπάθεια είχε ο Hizkia M. Franco, δημοσιογράφος και σημαντική προσωπικότητα της εβραϊκής κοινότητας με προηγούμενη δράση στη Σμύρνη. Η έκδοση συνέχιζε μια παλαιότερη προσπάθεια μηνιαίου κοινοτικού δελτίου, η οποία είχε διακοπεί. Στο εισαγωγικό άρθρο του 1934 αποδίδεται η διακοπή σε ελλιπή συνεργασία και σε προβλήματα υγείας. Η νέα προσπάθεια αποσκοπούσε στο να αποκτήσει η κοινότητα σταθερή δημόσια φωνή και να διατηρήσει τους δεσμούς της με τους Ροδίτες Εβραίους της διασποράς.

Στο κεντρικό άρθρο «Objeto de esta publicación» («Ο σκοπός αυτής της έκδοσης») τονίζεται ότι κάθε κοινότητα έχει ανάγκη να εκφράζει τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις επιδιώξεις της. Ξεχωρίζει η χαρακτηριστική φράση «Un puevlo sin lingua es un puevlo mudo» — «Ένας λαός χωρίς γλώσσα είναι ένας λαός βουβός». Η εφημερίδα υπολόγιζε ότι η εβραϊκή κοινότητα της Ρόδου αριθμούσε σχεδόν 5.000 ανθρώπους, χωρίς τους αποδήμους, και επισήμαινε την ύπαρξη κοινοτικών και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, ανάμεσά τους το Ραββινικό Κολλέγιο. Ο αριθμός αυτός αποτελεί εκτίμηση του ίδιου του εντύπου, όχι ανεξάρτητη απογραφή.

Η «El Boletin» κατέγραφε ζητήματα της κοινωνικής, θρησκευτικής, εκπαιδευτικής και οικονομικής ζωής της κοινότητας. Δημοσίευε ειδήσεις για τα σχολεία, τις συναγωγές, τις κοινοτικές αρχές, τις δωρεές και τις σχέσεις των κατοίκων με εβραϊκές παροικίες του εξωτερικού. Στο τεύχος του Σεπτεμβρίου 1934 περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, αναφορά στην οικονομική ενίσχυση του Ραββινικού Κολλεγίου από μέλη της οικογένειας Alhadeff. Τα δημοσιεύματα αυτά διασώζουν πλευρές της καθημερινότητας που σπάνια καταγράφονται στα επίσημα διοικητικά έγγραφα.

Η έκδοση συνέχισε να κυκλοφορεί τα επόμενα χρόνια και τεκμηριώνεται από σωζόμενο υλικό τουλάχιστον έως το 1936. Σήμερα τα φύλλα της αποτελούν πολύτιμη ιστορική πηγή για τη Ρόδο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς διατηρούν ονόματα, γεγονότα και στοιχεία της πολιτιστικής ζωής μιας κοινότητας που υπέστη τον εκτοπισμό και την εξόντωση μεγάλου μέρους των μελών της στο Ολοκαύτωμα του 1944. Παράλληλα, η «El Boletin» αποτελεί σημαντική μαρτυρία για τη χρήση της Λαδίνο στη Ρόδο και για τις σχέσεις της ιστορικής εβραϊκής συνοικίας με τη σεφαραδίτικη διασπορά.

Την 1η Αυγούστου 1937 καταγράφονται τα εγκαίνια του Teatro Giacomo Puccini, του επιβλητικού θεάτρου που σήμερα γνωρίζουμε ως Εθνικό Θέατρο Ρόδου. Η ημερομηνία παραδίδεται σε ιστορικές αναδρομές για το κτίριο, ενώ ως εναρκτήριο έργο αναφέρεται η όπερα «Madama Butterfly» του Giacomo Puccini. Η ανέγερση του θεάτρου εντασσόταν στα μεγάλα δημόσια οικοδομικά έργα της ιταλικής διοίκησης, η οποία επιδίωκε να διαμορφώσει τη νέα εικόνα της πόλης.

Το κτίριο σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Armando Bernabiti. Ξεχώριζε για τη μεγάλη σκηνή, την οργανωμένη πλατεία και τον εξώστη, τα θεωρεία και τους χώρους υποδοχής, στοιχεία που το καθιστούσαν κατάλληλο ακόμη και για απαιτητικές λυρικές παραγωγές. Η αρχιτεκτονική του συνδυάζει τάσεις του ευρωπαϊκού μοντερνισμού με τη δημόσια αρχιτεκτονική της εποχής. Η ιστορία του θεάτρου, ωστόσο, δεν μπορεί να αποκοπεί από το πολιτικό πλαίσιο της Ιταλοκρατίας μέσα στο οποίο οικοδομήθηκε.

Μετά την Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων, το Teatro Puccini έμεινε στην πόλη ως Εθνικό Θέατρο Ρόδου και συνδέθηκε με διαφορετικές περιόδους πολιτιστικής ζωής. Στη συνέχεια γνώρισε επεμβάσεις, φθορές και μακρά διακοπή λειτουργίας. Η προστασία του ως διατηρητέου μνημείου και οι νεότερες προσπάθειες αποκατάστασης αποτυπώνουν τη σημασία του για τη συλλογική μνήμη των Ροδιτών.

Σημείωση τεκμηρίωσης: τοπική αναδρομή δίνει ως ημερομηνία εγκαινίων την 1η Αυγούστου 1937, ενώ επίσημη παρουσίαση αναφέρει πρώτη παράσταση τον Μάιο του ίδιου έτους. Η σχέση των δύο πληροφοριών χρειάζεται έλεγχο με αυθεντικό πρόγραμμα παραστάσεων ή εφημερίδα του 1937.

Την περίοδο 1938–1939 κατασκευάζεται το Δημοτικό Θέατρο Ρόδου ως τμήμα του συγκροτήματος Casa Littoria, του σημερινού Δημαρχείου. Το έργο εντάχθηκε στη νέα διοικητική και πολιτιστική οργάνωση του κέντρου της πόλης κατά τα τελευταία χρόνια της Ιταλοκρατίας.

Το θέατρο συνέχισε να χρησιμοποιείται και μετά την Ενσωμάτωση, αποκτώντας θέση στη δημόσια και πολιτιστική ζωή της Ρόδου. Δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής ακριβής ημερομηνία ολοκλήρωσης ή πρώτης λειτουργίας.

Η 16η Αυγούστου 1938 αποτελεί το τελευταίο χρονολογικό όριο της περιόδου κατά την οποία καταγράφεται στο ψηφιακό αρχείο της «Il Messaggero di Rodi» η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα «Ο Αγγελιαφόρος της Ρόδου». Η σελίδα είχε εμφανιστεί στις 14 Φεβρουαρίου 1926, προσφέροντας ελληνικό κείμενο μέσα στην κατά βάση ιταλόφωνη εφημερίδα της Ρόδου.

Σύμφωνα με πανεπιστημιακή ιστορική μελέτη, η κατάργηση της ελληνόγλωσσης σελίδας συνδέεται με την περίοδο διοίκησης του Cesare Maria De Vecchi, όταν η πολιτική εξιταλισμού των Δωδεκανήσων εντάθηκε. Η αλλαγή στην εφημερίδα εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο περιορισμών στη δημόσια χρήση της ελληνικής γλώσσας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε ελληνόγλωσσο δημοσίευμα εξαφανίστηκε ταυτόχρονα από κάθε έντυπο.

Η ιστορική σημασία της ημερομηνίας βρίσκεται κυρίως στη μεταβολή της γλωσσικής φυσιογνωμίας ενός σημαντικού εντύπου της Ιταλοκρατίας. Η παρουσία της ελληνικής σελίδας επί περίπου δώδεκα χρόνια και η διακοπή της αποτελούν χρήσιμο δείκτη των αλλαγών στην πολιτική της ιταλικής διοίκησης απέναντι στους ελληνόφωνους κατοίκους του νησιού.

Το αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας αναφέρει ως χρονικό όριο την 16η Αυγούστου 1938. Επειδή η σωζόμενη σειρά δεν είναι απολύτως πλήρης, η ημερομηνία διατυπώνεται εδώ ως τέλος της τεκμηριωμένης περιόδου και όχι ως ανεξάρτητα αποδεδειγμένη ημέρα δημοσίευσης επίσημης απόφασης απαγόρευσης.

Στις 26 Ιουνίου 1947, το Εθνικό Θέατρο παρουσίασε στη Ρόδο το ιστορικό δράμα «Παπαφλέσσας» του Σπύρου Μελά, με πρωταγωνιστή τον Αλέξη Μινωτή και σκηνοθεσία του Δημήτρη Ροντήρη. Η παράσταση αποτελεί έναν από τους πρώτους καταγεγραμμένους σταθμούς της μεγάλης θερινής περιοδείας του κρατικού θιάσου στα Δωδεκάνησα και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ημερομηνία και ο τόπος καταγράφονται στο επίσημο ψηφιακό αρχείο του Εθνικού Θεάτρου.

Η Ρόδος βρισκόταν τότε υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση, ενώ η ένταξη των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα είχε ήδη δρομολογηθεί. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η εμφάνιση ενός σημαντικού ελληνικού θιάσου είχε πολιτιστικό και συμβολικό βάρος: οι κάτοικοι μπορούσαν να παρακολουθήσουν επί σκηνής έργα, ηθοποιούς και θεατρικές παραδόσεις με τις οποίες συνδέονταν ιστορικά και γλωσσικά.

Η περιοδεία συνεχίστηκε τις επόμενες ημέρες με διαφορετικά έργα: «Πολύ κακό για το τίποτα», «Βαβυλωνία», «Ρουί Μπλας», «Ο Βασιλικός» και «Άνθρωπος και υπεράνθρωπος». Ανάμεσα στους συντελεστές εμφανίζονταν μορφές όπως ο Δημήτρης Χορν, η Μελίνα Μερκούρη και ο Μάνος Κατράκης. Στις 11 Ιουλίου παρουσιάστηκαν οι «Πέρσαι» στο Αρχαίο Θέατρο της Ρόδου, προσθέτοντας μια ξεχωριστή στιγμή στην ιστορία της περιοδείας.

Το επίσημο αρχείο συνδέει την ίδια παραγωγή με επόμενους σταθμούς στην Κύπρο, την Αλεξάνδρεια και τη Θεσσαλονίκη. Έτσι, η εμφάνιση της 26ης Ιουνίου δεν ήταν μεμονωμένη θεατρική βραδιά, αλλά η αρχή ενός εκτεταμένου προγράμματος που ενέταξε τη Ρόδο στο πολιτιστικό δίκτυο του μεταπολεμικού ελληνισμού.

Στις 8 και 9 Ιουλίου 1947, η Ρόδος υποδέχθηκε το έργο «Άνθρωπος και υπεράνθρωπος» του Τζορτζ Μπέρναρντ Σω, στο πλαίσιο της μεγάλης περιοδείας του Εθνικού Θεάτρου. Στη διανομή της παραγωγής, την οποία σκηνοθέτησε ο Δημήτρης Ροντήρης, περιλαμβάνονταν ο Δημήτρης Χορν στον ρόλο του Τζον Τάνερ, η Μαίρη Αρώνη ως Άννα Χουάιτφηλντ και η Μελίνα Μερκούρη ως Βιολέττα Ρόμπινσον.

Η παρουσία της Μελίνας Μερκούρη στη Ρόδο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή καταγράφεται στην πρώιμη θεατρική πορεία της, πολλά χρόνια πριν από τη διεθνή κινηματογραφική φήμη και την πολιτική της δράση. Ο Χορν, ήδη ξεχωριστή μορφή της σκηνής, εμφανιζόταν δίπλα της σε μια απαιτητική παράσταση θεάτρου ιδεών, με επίκεντρο τη σύγκρουση προσωπικής ελευθερίας και κοινωνικών συμβάσεων.

Οι δύο βραδιές εντάσσονταν σε μια ευρύτερη σειρά παραστάσεων του Εθνικού Θεάτρου στη Ρόδο, την περίοδο που το νησί βρισκόταν υπό βρετανική διοίκηση και προετοιμαζόταν για την Ενσωμάτωση. Πρόκειται για πραγματική θεατρική παρουσία στο νησί και όχι για μεταγενέστερη αναφορά σε διάσημα πρόσωπα: το ψηφιακό μητρώο του Εθνικού Θεάτρου διατηρεί τόσο τις ημερομηνίες όσο και την αναλυτική διανομή.

Στις 11 Ιουλίου 1947, ο θίασος του Εθνικού Θεάτρου παρουσίασε την τραγωδία «Πέρσαι» του Αισχύλου στο Αρχαίο Θέατρο της Ρόδου. Το έργο είχε σκηνοθετήσει ο Δημήτρης Ροντήρης, με μετάφραση του Ιωάννη Γρυπάρη, σκηνικά του Κλεόβουλου Κλώνη και μουσική του Μάριου Βάρβογλη. Η παράσταση και ο συγκεκριμένος χώρος καταγράφονται ρητά στο επίσημο αρχείο του Εθνικού Θεάτρου.

Στους βασικούς ρόλους συμμετείχαν η Ελένη Ζαφειρίου ως Άτοσσα, ο Αλέξης Μινωτής ως Αγγελιοφόρος και ο Νικόλαος Ροζάν ως Δαρείος. Η παράσταση έφερε το αρχαίο ελληνικό δράμα στον δημόσιο πολιτιστικό χώρο της Ρόδου, λίγο πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική πολιτιστική ταυτότητα είχε ιδιαίτερη δημόσια βαρύτητα.

Η παρουσίαση των «Περσών» ήταν μέρος μιας ευρύτερης περιοδείας που είχε αρχίσει στις 26 Ιουνίου με τον «Παπαφλέσσα» και περιλάμβανε θεατρικά έργα από τον Σαίξπηρ μέχρι τον Μπέρναρντ Σω. Η ξεχωριστή αξία της 11ης Ιουλίου βρίσκεται στον ακριβώς καταγεγραμμένο συνδυασμό αρχαίας τραγωδίας, κρατικού θεατρικού θιάσου και αρχαίου θεατρικού χώρου στη Ρόδο.