Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 28 Φεβρουαρίου 1935 αναχώρησε από την κοιλάδα Val di Fiemme, στην περιοχή του Τρεντίνο της βόρειας Ιταλίας, μια ομάδα επτά έμπειρων υλοτόμων με προορισμό τη Ρόδο. Το ταξίδι εντασσόταν στο σχέδιο της ιταλικής διοίκησης για την αξιοποίηση των δασών του νησιού και την εγκατάσταση εργατικών οικογενειών σε έναν οργανωμένο οικισμό, που αργότερα ονομάστηκε Campochiaro και σήμερα είναι γνωστός ως Ελεούσα.

Οι πρώτοι επτά δασεργάτες καταγράφονται ως Leone Degiampietro, Basilio Tavernar, Silvio Tavernar, Ernesto Selle, Giulio Bonelli, Valentino Vinante και Giacinto Boschetto. Είχαν εμπειρία στη διαχείριση της ξυλείας, στην κοπή δέντρων και στις εργασίες που απαιτούσε μια οργανωμένη δασική εκμετάλλευση. Η παρουσία τους προηγήθηκε της μαζικότερης άφιξης των οικογενειών, που πραγματοποιήθηκε αργότερα μέσα στο 1935.

Η πρωτοβουλία συνδεόταν με την προσπάθεια του κυβερνήτη Mario Lago να αναπτύξει την οικονομική εκμετάλλευση των δασών της Ρόδου και με την παράλληλη πολιτική ιταλικού εποικισμού. Ο οικισμός που δημιουργήθηκε στα δάση του κεντρικού νησιού απέκτησε κατοικίες και κοινωφελείς εγκαταστάσεις, ενώ η ιστορία του αποτυπώνει τόσο την εργασία των δασεργατών όσο και τις πολιτικές επιδιώξεις της Ιταλοκρατίας.

Η 28η Φεβρουαρίου τεκμηριώνει την αναχώρηση από την Ιταλία. Δεν είναι γνωστή η ακριβής ημέρα κατά την οποία οι επτά άνδρες αποβιβάστηκαν στη Ρόδο.

Την 1η Νοεμβρίου 1935, οικογένειες δασεργατών από την κοιλάδα Fiemme της βόρειας Ιταλίας επιβιβάστηκαν σε πλοίο στο Μπρίντιζι με προορισμό τη Ρόδο. Η μετακίνησή τους αποτέλεσε σημαντική φάση της εγκατάστασης Ιταλών εποίκων στον δασικό οικισμό Campochiaro, που αργότερα μετονομάστηκε σε Ελεούσα.

Οι νέοι κάτοικοι ακολουθούσαν τους πρώτους ειδικευμένους υλοτόμους που είχαν αναχωρήσει για τη Ρόδο νωρίτερα την ίδια χρονιά. Η εγκατάσταση δεν περιοριζόταν σε μια προσωρινή δασική αποστολή: αφορούσε οικογένειες που θα ζούσαν και θα εργάζονταν κοντά στα δάση, σε κατοικίες και υποδομές που οργανώθηκαν από την ιταλική διοίκηση.

Το Campochiaro συνδέθηκε με τη συστηματική υλοτομία, τις εργασίες επεξεργασίας ξυλείας και τη διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος στο εσωτερικό της Ρόδου. Η δημιουργία του εντασσόταν ταυτόχρονα στην οικονομική στρατηγική και στην εποικιστική πολιτική της Ιταλοκρατίας.

Η ημερομηνία της 1ης Νοεμβρίου αφορά την επιβίβαση στο Μπρίντιζι. Η ακριβής ημέρα αποβίβασης των οικογενειών στη Ρόδο δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί.

Η 16η Αυγούστου 1938 αποτελεί το τελευταίο χρονολογικό όριο της περιόδου κατά την οποία καταγράφεται στο ψηφιακό αρχείο της «Il Messaggero di Rodi» η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα «Ο Αγγελιαφόρος της Ρόδου». Η σελίδα είχε εμφανιστεί στις 14 Φεβρουαρίου 1926, προσφέροντας ελληνικό κείμενο μέσα στην κατά βάση ιταλόφωνη εφημερίδα της Ρόδου.

Σύμφωνα με πανεπιστημιακή ιστορική μελέτη, η κατάργηση της ελληνόγλωσσης σελίδας συνδέεται με την περίοδο διοίκησης του Cesare Maria De Vecchi, όταν η πολιτική εξιταλισμού των Δωδεκανήσων εντάθηκε. Η αλλαγή στην εφημερίδα εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο περιορισμών στη δημόσια χρήση της ελληνικής γλώσσας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε ελληνόγλωσσο δημοσίευμα εξαφανίστηκε ταυτόχρονα από κάθε έντυπο.

Η ιστορική σημασία της ημερομηνίας βρίσκεται κυρίως στη μεταβολή της γλωσσικής φυσιογνωμίας ενός σημαντικού εντύπου της Ιταλοκρατίας. Η παρουσία της ελληνικής σελίδας επί περίπου δώδεκα χρόνια και η διακοπή της αποτελούν χρήσιμο δείκτη των αλλαγών στην πολιτική της ιταλικής διοίκησης απέναντι στους ελληνόφωνους κατοίκους του νησιού.

Το αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας αναφέρει ως χρονικό όριο την 16η Αυγούστου 1938. Επειδή η σωζόμενη σειρά δεν είναι απολύτως πλήρης, η ημερομηνία διατυπώνεται εδώ ως τέλος της τεκμηριωμένης περιόδου και όχι ως ανεξάρτητα αποδεδειγμένη ημέρα δημοσίευσης επίσημης απόφασης απαγόρευσης.

Την περίοδο 1938–1939 κατασκευάζεται το Δημοτικό Θέατρο Ρόδου ως τμήμα του συγκροτήματος Casa Littoria, του σημερινού Δημαρχείου. Το έργο εντάχθηκε στη νέα διοικητική και πολιτιστική οργάνωση του κέντρου της πόλης κατά τα τελευταία χρόνια της Ιταλοκρατίας.

Το θέατρο συνέχισε να χρησιμοποιείται και μετά την Ενσωμάτωση, αποκτώντας θέση στη δημόσια και πολιτιστική ζωή της Ρόδου. Δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής ακριβής ημερομηνία ολοκλήρωσης ή πρώτης λειτουργίας.

Το 1947 καταγράφεται στη Ρόδο η λειτουργία της Μακαρονοποιίας ROSOL, μίας από τις παραγωγικές μονάδες τροφίμων της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Η δραστηριότητά της εντάσσεται στη μετάβαση της τοπικής οικονομίας από τις βιομηχανικές δομές της Ιταλοκρατίας στο νέο οικονομικό περιβάλλον μετά τον πόλεμο.

Η μονάδα αποτελεί τεκμήριο της προσπάθειας να καλυφθούν τοπικές ανάγκες με οργανωμένη παραγωγή τροφίμων σε μια δύσκολη εποχή ανασυγκρότησης. Η καταγραφή της στα αρχεία βιομηχανικής κληρονομιάς διασώζει ένα μικρό αλλά χαρακτηριστικό κεφάλαιο της οικονομικής ιστορίας της Ρόδου.

Στις 13 Ιουνίου 2023 υπογράφεται η εργολαβική σύμβαση για την αποκατάσταση του Εθνικού Θεάτρου Ρόδου, μετατρέποντας την προηγούμενη προγραμματική συμφωνία σε συγκεκριμένη ανάθεση έργου. Η υπογραφή πραγματοποιήθηκε παρουσία εκπροσώπων της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου και του Δήμου Ρόδου, με ανάδοχο την εταιρεία P. & C. Development. Η συμβατική δαπάνη ανακοινώθηκε στα 17.191.422,74 ευρώ.

Στο αντικείμενο της σύμβασης περιλαμβάνονταν εργασίες αποκατάστασης του ιστορικού κτιρίου, η λειτουργική και αισθητική αναβάθμισή του, οι εγκαταστάσεις της σκηνής, ο θεατρικός φωτισμός, τα οπτικοακουστικά συστήματα και υποδομές ασφαλείας. Στόχος ήταν να καταστεί δυνατή η επιστροφή της θεατρικής και μουσικής δραστηριότητας σε έναν χώρο που δημιουργήθηκε επί Ιταλοκρατίας και συνδέθηκε με πολλές διαφορετικές φάσεις της πολιτιστικής ιστορίας της πόλης.

Η σύμβαση είχε προβλεπόμενη διάρκεια 24 μηνών και συνδέθηκε με χρηματοδότηση κυρίως από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η ημερομηνία καταγράφει την ανάθεση των εργασιών — δεν αποτελεί ημερομηνία ολοκλήρωσης ή επαναλειτουργίας. Για το ιστορικό χρονολόγιο της Ρόδου η 13η Ιουνίου 2023 σηματοδοτεί ένα σαφές βήμα στην πολυετή προσπάθεια αποκατάστασης του μνημείου, μετά τη θεσμική κατοχύρωση της προστασίας του και την προγραμματική συμφωνία του 2022.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1922, ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, μια ομάδα Μεσαναγρενών μεταναστών στην Αμερική αποφάσισε να οργανώσει τη βοήθειά της προς τη γενέτειρα, ιδρύοντας την Αδελφότητα «Ο Ταξιάρχης». Την ιδρυτική συγκέντρωση, σύμφωνα με την αφήγηση του Ιωάννη Κακαλή που διασώθηκε σε λεύκωμα του συλλόγου, συγκάλεσε με πρωτοβουλία του ο Κ. Πιλληρής. Η συνάντηση έγινε στο σπίτι του Κ. Δημητρά, ο οποίος καταγόταν από τη Λαχανιά.

Η Αδελφότητα δεν δημιουργήθηκε απλώς ως χώρος συνάντησης των ξενιτεμένων. Οι άνθρωποί της επιδίωξαν να συγκεντρώνουν χρήματα, να συντονίζουν κοινωφελείς παρεμβάσεις και να βοηθούν τις οικογένειες και τις υποδομές του Μεσαναγρού. Η ίδρυσή της εντασσόταν στο ευρύτερο κίνημα των δωδεκανησιακών αδελφοτήτων της Αμερικής, που διατηρούσαν ισχυρούς δεσμούς με τα χωριά τους κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Ανάμεσα στις σημαντικότερες πρώιμες παρεμβάσεις που απαριθμεί ο Κακαλής ήταν η συμβολή στη μεταφορά του νεκροταφείου και στην κατασκευή της Αγίας Σοφίας, καθώς και η ενίσχυση εκπαιδευτικών αναγκών. Η ιστορική μαρτυρία αναφέρει ακόμη οικονομική βοήθεια για την αγορά σιταριού, για την αντιμετώπιση δυσκολιών της περιόδου και για την προμήθεια αλωνιστικής μηχανής. Οι δωρεές αυτές μαρτυρούν πόσο ουσιαστική ήταν η στήριξη των μεταναστών προς ένα απομακρυσμένο χωριό της νότιας Ρόδου.

Στην ιστορία της Αδελφότητας ξεχωρίζουν ο Κ. Πιλληρής ως πρωτεργάτης της ιδρυτικής συγκέντρωσης και ο Βασίλειος Ηλιάδης, ο οποίος σε ξεχωριστή αφήγηση αναφέρεται ως πρώτος πρόεδρός της. Η αναδρομή του Κακαλή αποκαλεί τον Πιλληρή πρόεδρο κατά τον χρόνο συγγραφής της, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κατείχε το αξίωμα το 1922. Η Αδελφότητα αποτέλεσε έναν από τους σημαντικούς τρόπους με τους οποίους οι Ρόδιοι της διασποράς βοήθησαν έμπρακτα τον τόπο καταγωγής τους.

Το κτήριο του Ταχυδρομείου της Ρόδου ολοκληρώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920, στο πλαίσιο της μεγάλης αναμόρφωσης του Μανδρακίου από την ιταλική διοίκηση. Το μνημειακό οικοδόμημα εντάχθηκε στη σειρά των νέων δημόσιων κτηρίων που συγκρότησαν το διοικητικό και εμπορικό μέτωπο της πόλης προς το λιμάνι.

Η θέση και η μορφολογία του το κατέστησαν ένα από τα χαρακτηριστικά τοπόσημα της νέας πόλης. Η ταχυδρομική του χρήση συνδέθηκε με τον εκσυγχρονισμό των επικοινωνιών στη Ρόδο, ενώ το ίδιο το κτήριο αποτελεί σήμερα σημαντικό δείγμα της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ιταλοκρατίας.

Στις 14 Οκτωβρίου 1928 εγκαινιάστηκε στη Ρόδο ειδικό μαιευτικό περίπτερο του Ospedale Regio. Σύμφωνα με τη σύγχρονη ιταλική εγκυκλοπαιδική καταγραφή, η μονάδα διέθετε 20 κλίνες και στεγαζόταν σε ιδιαίτερο κτίριο του νοσοκομειακού συγκροτήματος.

Το Ospedale Regio είχε εγκαινιαστεί στις 3 Αυγούστου 1926 με δυναμικότητα περίπου 100 κλινών. Η δημιουργία ξεχωριστού μαιευτηρίου δύο χρόνια αργότερα εντάσσεται στην επέκταση των υγειονομικών υποδομών της Ρόδου κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Το γεγονός αποτελεί χρήσιμο ορόσημο για την ιστορία της δημόσιας υγείας στο νησί και συμπληρώνει την ήδη καταγεγραμμένη ημερομηνία των εγκαινίων του Ospedale Regio.

Το 1929 οργανώθηκε στην περιοχή της Καλαμώνας το γεωργικό κέντρο Peveragno Rodio, στο πλαίσιο της ιταλικής πολιτικής αγροτικού εποικισμού και εκμετάλλευσης γης στη Ρόδο. Για τον οικισμό παραχωρήθηκε μεγάλη έκταση, περίπου 3.500 εκταρίων, η οποία προοριζόταν για συστηματικές καλλιέργειες και οργανωμένη αγροτική παραγωγή.

Στην περιοχή αναπτύχθηκαν μεταξύ άλλων ελαιώνες, αμπέλια, οπωροφόρα και άλλες καλλιέργειες. Το όνομα Peveragno παραπέμπει στον τόπο καταγωγής του Ιταλού διοικητή Mario Lago και το εγχείρημα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των οργανωμένων αγροτικών εγκαταστάσεων της Ιταλοκρατίας.

Το 1929, στη διάρκεια της Ιταλοκρατίας, ανεγέρθηκε στη Ρόδο κτίριο που συνδέθηκε αρχικά με τη λειτουργία του ιπποδρομίου και χρησιμοποιήθηκε ως στάβλος. Η σημερινή πολιτιστική του ταυτότητα απέχει πολύ από την πρώτη αυτή χρήση, η οποία αντανακλά μια διαφορετική εποχή στην πολεοδομική ιστορία της πόλης.

Μετά την παύση της ιπποδρομιακής δραστηριότητας, το κτίριο γνώρισε διαφορετικές χρήσεις. Η ιστορική αφήγηση για τις Δημοτικές Χορωδίες μνημονεύει μεταξύ άλλων διοικητικές και στρατιωτικές χρήσεις κατά τις επόμενες δεκαετίες. Οι ακριβείς χρονολογίες κάθε αλλαγής χρήσης απαιτούν περαιτέρω αρχειακή τεκμηρίωση.

Στη μεταπολεμική περίοδο το κτίριο συνδέθηκε με τη στέγαση των Δημοτικών Χορωδιών Ρόδου. Μαρτυρία για την ιστορία τους συσχετίζει την εξέλιξη αυτή με συζήτηση κατά την επίσκεψη του Προέδρου Κωνσταντίνου Τσάτσου στις 7 Μαρτίου 1977. Η επίσκεψη τεκμηριώνεται χωριστά στο αρχείο, αλλά δεν έχει βρεθεί ακόμη η ακριβής ημερομηνία παραχώρησης του κτιρίου.

Το 1929 κατασκευάστηκε στον Προφήτη Ηλία το Albergo del Cervo, το σημερινό ξενοδοχείο Έλαφος. Το κτήριο δημιουργήθηκε σε ορεινό περιβάλλον με πυκνή βλάστηση, ως μέρος της ανάπτυξης της περιοχής για αναψυχή και τουρισμό κατά την ιταλική διοίκηση.

Η αρχιτεκτονική του παραπέμπει σε ορεινά θέρετρα της βόρειας Ιταλίας και διαφοροποιείται έντονα από το μεσογειακό τοπίο της Ρόδου. Το συγκρότημα του Προφήτη Ηλία, μαζί με την κατοπινή Ελαφίνα, έγινε ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα της τουριστικής αρχιτεκτονικής της Ιταλοκρατίας.