Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Την 1η Μαΐου 1942 γεννήθηκε στη Χάλκη ο Δημήτρης Κρεμαστινός, ο οποίος εξελίχθηκε σε διακεκριμένο καθηγητή καρδιολογίας και σε μία από τις σημαντικότερες πολιτικές προσωπικότητες της Δωδεκανήσου. Η επιστημονική του πορεία συνδέθηκε με την πανεπιστημιακή ιατρική και την καρδιολογία.

Παράλληλα ανέπτυξε μακρά πολιτική δραστηριότητα, διετέλεσε υπουργός Υγείας και εκλέχθηκε επανειλημμένα βουλευτής Δωδεκανήσου. Συνδέθηκε ιδιαίτερα με μεγάλα έργα υγείας στο νησί, μεταξύ των οποίων και το νέο Γενικό Νοσοκομείο Ρόδου, που θεμελιώθηκε κατά τη θητεία του στο υπουργείο.

Στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, μετά την ανακοίνωση της ιταλικής ανακωχής με τους Συμμάχους, το προσωπικό του στρατιωτικού «Autocentro» στη Ρόδο εγκατέλειψε την πόλη. Ανάμεσα στους μηχανικούς της 50ής Μικτής Μονάδας Αυτοκινήτων βρισκόταν ο Ferruccio Lamborghini, ο οποίος είχε σταλεί στο νησί κατά τον πόλεμο και είχε εξελιχθεί σε υπεύθυνο του συνεργείου, αποκτώντας πολύτιμη εμπειρία στην επισκευή ιταλικών και ξένων στρατιωτικών οχημάτων.

Η επίσημη ιστορία του Μουσείου Ferruccio Lamborghini αναφέρει ότι ο Lamborghini επέστρεψε αργότερα στη Ρόδο με πολιτικά και συνέχισε να εργάζεται ως μηχανικός, ανοίγοντας μικρό συνεργείο. Η Lamborghini ως αυτοκινητοβιομηχανία δεν ιδρύθηκε στη Ρόδο, όμως η πολυετής παραμονή του στο νησί θεωρείται καθοριστική για τη μηχανική εμπειρία που αξιοποίησε μετά την επιστροφή του στην Ιταλία, αρχικά στα τρακτέρ και αργότερα στα διάσημα αυτοκίνητα.

Η ίδια ημέρα επηρέασε δραματικά και το Campochiaro, τη σημερινή Ελεούσα, όπου είχαν οργανωθεί εγκαταστάσεις ιταλικών στρατιωτικών δυνάμεων. Η επακόλουθη γερμανική επέμβαση οδήγησε σε συγκρούσεις γύρω από τον οικισμό και στη σταδιακή αλλαγή της ζωής των Ιταλών εποίκων. Τα στρατιωτικά γεγονότα στον οικισμό δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως γεγονότα που ολοκληρώθηκαν όλα στις 8 Σεπτεμβρίου, καθώς η αντιπαράθεση συνεχίστηκε τις επόμενες ημέρες.

Στις 18 Ιουλίου 1944 η παγίδα γύρω από την εβραϊκή κοινότητα της Ρόδου έκλεινε. Γερμανός αξιωματικός ενημέρωσε την ηγεσία της κοινότητας ότι οι Εβραίοι άνδρες άνω των 15 ετών έπρεπε να παρουσιαστούν την επόμενη ημέρα στο πρώην αρχηγείο της Ιταλικής Πολεμικής Αεροπορίας, έχοντας μαζί τους ταυτότητες και άδειες εργασίας. Η διατύπωση μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι επρόκειτο για καταγραφή ή καταναγκαστική εργασία.

Είχε προηγηθεί η Ordinance No.29 της 13ης Ιουλίου, η οποία δημοσιεύθηκε στο «Il Messaggero di Rodi» στις 16 Ιουλίου. Με αυτήν οι Εβραίοι κάθε ηλικίας και φύλου απαγορευόταν να εγκαταλείψουν συγκεκριμένους δήμους της Ρόδου και υποχρεώνονταν να δηλώσουν τη διαμονή τους. Το μέτρο επέτρεψε στις αρχές κατοχής να περιορίσουν και να ελέγξουν τις κινήσεις της κοινότητας πριν από τις συλλήψεις.

Μετά τους άνδρες ακολούθησε διαταγή για τις γυναίκες και τα παιδιά. Όσοι παρουσιάστηκαν κρατήθηκαν, ενώ τους ζητήθηκε να παραδώσουν προσωπικά αντικείμενα και τιμαλφή. Μόνο μια μικρή ομάδα Εβραίων με τουρκική υπηκοότητα κατόρθωσε να σωθεί έπειτα από παρέμβαση του τουρκικού προξενείου.

Η 18η Ιουλίου αποτελεί την αρχή της τελικής φάσης μιας διαδικασίας που μέσα σε λίγες ημέρες θα εξαφάνιζε από τη Ρόδο μια σεφαραδίτικη κοινότητα αιώνων. Στις 23 Ιουλίου οι κρατούμενοι οδηγήθηκαν στο λιμάνι για την αναχώρηση προς την ηπειρωτική Ελλάδα και, τελικά, το Άουσβιτς-Μπίρκεναου.

Στις 23 Ιουλίου 1944 οι Εβραίοι που είχαν συγκεντρωθεί και κρατούνταν από τις γερμανικές αρχές οδηγήθηκαν πεζή προς το λιμάνι της Ρόδου. Περίπου 1.673 άνθρωποι επιβιβάστηκαν σε τρία υπερφορτωμένα πλοιάρια. Ήταν η αρχή ενός εξαντλητικού ταξιδιού που θα οδηγούσε στην καταστροφή μιας από τις αρχαιότερες σεφαραδίτικες κοινότητες της Μεσογείου.

Την ίδια ημέρα το «Il Messaggero di Rodi» δημοσίευσε το Government Decree XXII No.94, το οποίο απαγόρευε την πώληση, δωρεά ή μεταβίβαση κινητής και ακίνητης εβραϊκής περιουσίας. Οι διώξεις επομένως δεν αφορούσαν μόνο τη φυσική απομάκρυνση των ανθρώπων αλλά και τη συστηματική δέσμευση της περιουσίας που άφηναν πίσω τους.

Το ταξίδι από τη Ρόδο προς τον Πειραιά διήρκεσε ημέρες κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Στη διαδρομή προστέθηκαν και Εβραίοι από την Κω. Μετά την άφιξη στην Αθήνα οι εκτοπισμένοι κρατήθηκαν στο Χαϊδάρι και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Μόνο ένα μικρό μέρος των ανθρώπων που εκτοπίστηκαν από τη Ρόδο επέζησε.

Η 23η Ιουλίου 1944 δεν είναι απλώς μία ημερομηνία του Ολοκαυτώματος. Σηματοδοτεί το βίαιο τέλος μιας οργανωμένης κοινότητας που επί αιώνες είχε δική της γλώσσα, συναγωγές, σχολεία, επαγγέλματα, οικογένειες και ισχυρή παρουσία στην κοινωνική και οικονομική ζωή της Ρόδου.

Στις 7 Νοεμβρίου 1944 τοποθετείται, σύμφωνα με τη στατιστική αποτύπωση που έχει δημοσιευθεί για τη Ρόδο, η έναρξη της περιόδου του μεγάλου λιμού που θα διαρκέσει έως τις 25 Μαΐου 1945. Η γερμανική κατοχή, ο αποκλεισμός, η κατάρρευση των εφοδιαστικών γραμμών και οι δραματικές ελλείψεις τροφίμων έφεραν μεγάλο μέρος του πληθυσμού αντιμέτωπο με την πείνα.

Ο λιμός σημάδεψε τους τελευταίους μήνες της γερμανικής κυριαρχίας και τις πρώτες εβδομάδες μετά την απελευθέρωση. Οι μαρτυρίες της εποχής καταγράφουν θανάτους, εξάντληση, μαύρη αγορά και αγωνιώδεις προσπάθειες εξεύρεσης τροφής, μέχρι την άφιξη και διανομή διεθνούς ανθρωπιστικής βοήθειας.

Στις 11 Ιανουαρίου 1945 οι ίδιες οι γερμανικές στρατιωτικές αρχές της Ρόδου κατέγραφαν πλέον επίσημα την έκταση της ανθρωπιστικής καταστροφής στο νησί. Σε έκθεση κατάστασης, τη γνωστή Lagebericht της ημερομηνίας αυτής, η κατάσταση επισιτισμού του άμαχου πληθυσμού χαρακτηριζόταν καταστροφική.

Σύμφωνα με την έκθεση, ο άμαχος πληθυσμός λάμβανε μέσα σε μία ολόκληρη εβδομάδα ποσότητα τροφής αντίστοιχη περίπου με εκείνη που διανεμόταν καθημερινά σε έναν Γερμανό στρατιώτη. Για την πόλη της Ρόδου αποφασίστηκε διανομή μόλις 200 γραμμαρίων ψωμιού ανά άτομο την εβδομάδα και, όταν ήταν δυνατόν, μαζικό συσσίτιο με σούπα λαχανικών.

Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο της αναφοράς είναι η εκτίμηση της θνησιμότητας. Από τις αρχές Ιανουαρίου, αναφέρεται, πέθαιναν περίπου 20 άνθρωποι την ημέρα από πείνα και οι γερμανικές αρχές φοβούνταν ότι ο αριθμός θα μπορούσε να ξεπεράσει τους 30. Η έλλειψη τροφίμων επηρέαζε πλέον ακόμη και τις ίδιες τις δυνάμεις κατοχής.

Η έκθεση της 11ης Ιανουαρίου αποτελεί κρίσιμο τεκμήριο για τον λιμό της Ρόδου. Έναν μήνα αργότερα, στις 18 Φεβρουαρίου, θα έφταναν στο νησί τα καΐκια του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, αντικρίζοντας έναν πληθυσμό εξαντλημένο από την πείνα, τις επιτάξεις και τους συνεχείς βομβαρδισμούς.

Στις 18 Φεβρουαρίου 1945, ενώ η Ρόδος παρέμενε υπό γερμανική κατοχή, τρία καΐκια με το έμβλημα του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού έφτασαν στο νησί μεταφέροντας σωτήρια ανθρωπιστική βοήθεια. Η επίσημη έκθεση του ICRC αναφέρει ότι τα πλοιάρια είχαν αποπλεύσει στις 17 Φεβρουαρίου και, έπειτα από δύσκολο ταξίδι με ισχυρό άνεμο και ταραγμένη θάλασσα, έφτασαν στη Ρόδο την επόμενη ημέρα. Στο λιμάνι τα υποδέχθηκαν πλήθη κατοίκων και οι καμπάνες των εκκλησιών της πόλης χτυπούσαν κατά την αποβίβαση της αποστολής.

Η εικόνα που κατέγραψε ο επικεφαλής της αποστολής Raymond Courvoisier ήταν δραματική. Η ενεργειακή αξία της ημερήσιας διατροφής του πληθυσμού υπολογιζόταν μόλις σε περίπου 400 θερμίδες. Από τον Νοέμβριο του 1944 πολλοί κάτοικοι επιβίωναν με χόρτα και φλούδες φρούτων, ενώ σύμφωνα με την έκθεση είχαν επιταχθεί περίπου το 70% της σοδειάς και ολόκληρο το ζωικό κεφάλαιο. Η πείνα είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο ώστε η αποστολή σημείωνε πως δεν είχαν απομείνει στο νησί ούτε ζώα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως τροφή.

Η πόλη έφερε παράλληλα τα σημάδια εκατοντάδων αεροπορικών και ναυτικών βομβαρδισμών. Καταστήματα ήταν κλειστά, σπίτια —ιδιαίτερα στην εβραϊκή συνοικία— είχαν καταστραφεί και οι δρόμοι παρέμεναν γεμάτοι κρατήρες. Ο Courvoisier περιέγραψε υποσιτισμένους ανθρώπους να καταρρέουν στους δρόμους και ασθενείς να πεθαίνουν στα σπίτια, ενώ νοσοκομείο και ορφανοτροφείο ήταν γεμάτα χωρίς επαρκή τρόφιμα και φάρμακα.

Η άφιξη του Ερυθρού Σταυρού δεν ήταν ένα απλό επεισόδιο διανομής τροφίμων αλλά κρίσιμη ανθρωπιστική παρέμβαση στις τελευταίες εβδομάδες της Κατοχής. Είχε προηγηθεί συμφωνία στην Άγκυρα στις 3 Φεβρουαρίου 1945 μεταξύ των εμπλεκόμενων πλευρών, ώστε ουδέτερα καΐκια υπό τον έλεγχο Ελβετών εκπροσώπων του ICRC να μπορέσουν να περάσουν μέσα από μια θαλάσσια περιοχή γεμάτη ναρκοπέδια και στρατιωτικούς περιορισμούς.

Στις 29 Απριλίου 1949 αρχίζει βασιλική περιοδεία στη Ρόδο και στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα με τη συμμετοχή του βασιλιά Παύλου, της βασίλισσας Φρειδερίκης και του τότε διαδόχου Κωνσταντίνου. Η περιοδεία πραγματοποιείται λίγο περισσότερο από έναν χρόνο μετά την επίσημη Ενσωμάτωση των νησιών στην Ελλάδα.

Οι επισκέψεις σε πόλεις, χωριά και συμβολικούς χώρους είχαν έντονο πολιτικό και τελετουργικό χαρακτήρα, καθώς το νέο διοικητικό και εθνικό καθεστώς των Δωδεκανήσων βρισκόταν ακόμη στα πρώτα του χρόνια.

Την 1η Μαΐου 1949, κατά τη βασιλική περιοδεία στα Δωδεκάνησα, η βασιλική οικογένεια μεταβαίνει στη Φιλέρημο της Ρόδου για τον εορτασμό της Πρωτομαγιάς. Η παρουσία του Παύλου, της Φρειδερίκης και του τότε διαδόχου Κωνσταντίνου εντάσσεται στην πολυήμερη επίσημη επίσκεψη στο νησί.

Η Φιλέρημος, με το ιδιαίτερο ιστορικό και θρησκευτικό της βάρος, χρησιμοποιήθηκε ως ένας από τους συμβολικούς σταθμούς της περιοδείας σε μια περίοδο κατά την οποία η Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα ήταν ακόμη πολύ πρόσφατη.

Στις 11 Ιουλίου 1952 αρχίζει στη Ρόδο μεγάλη Ναυτική Εβδομάδα με παρουσία της βασιλικής οικογένειας. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει αθλητικούς αγώνες, ναυτικές επιδείξεις, παρελάσεις και εορταστικές εκδηλώσεις, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί προσπαθούσε να προβάλει τη νέα μεταπολεμική του εικόνα.

Αρχειακό κινηματογραφικό υλικό της ΕΡΤ καλύπτει τις εκδηλώσεις από τις 11 έως τις 13 Ιουλίου. Η Ναυτική Εβδομάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των μεγάλων δημόσιων τελετών της πρώτης περιόδου μετά την Ενσωμάτωση.

Στις 18 Απριλίου 1957 ο βασιλιάς Παύλος και η βασίλισσα Φρειδερίκη βρίσκονται στη Ρόδο στο πλαίσιο εκδηλώσεων που συνδέονται με τη δέκατη επέτειο από την Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων. Η βασιλική παρουσία εντάσσεται στις επίσημες τελετές μνήμης για τη μετάβαση των νησιών στην ελληνική κυριαρχία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η επίσκεψη αποτελεί χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της μεταπολεμικής δημόσιας ζωής της Ρόδου, όταν οι επετειακές εκδηλώσεις της Ενσωμάτωσης είχαν ιδιαίτερη πολιτική και συμβολική βαρύτητα.

Το καλοκαίρι του 1959 ο Αριστοτέλης Ωνάσης και ο Ουίνστον Τσώρτσιλ επισκέπτονται τη Ρόδο, όπως τεκμηριώνεται από σπάνιο φωτογραφικό υλικό. Σε μία από τις γνωστές εικόνες εμφανίζονται να περιηγούνται με αυτοκίνητο στην Οδό των Ιπποτών μαζί με τις συζύγους τους.

Η επίσκεψη αποτυπώνει τη θέση της μεταπολεμικής Ρόδου ως προορισμού υψηλού διεθνούς ενδιαφέροντος. Έχει επιβεβαιωθεί η περίοδος του καλοκαιριού του 1959, αλλά δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής συγκεκριμένη ημέρα.