Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 7 Μαρτίου 1977, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για την επέτειο της Ενσωμάτωσης, ο Δήμος Ρόδου τίμησε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τσάτσο με το Χρυσό Μετάλλιο της πόλης. Η παρουσία του ανώτατου πολιτειακού άρχοντα προσέδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στον εορτασμό.

Η απονομή εντάχθηκε στην παράδοση επίσημων επισκέψεων που συνοδεύουν τις επετείους της 7ης Μαρτίου. Η Ρόδος χρησιμοποιεί διαχρονικά την επέτειο όχι μόνο ως τοπική γιορτή αλλά και ως ευκαιρία ανάδειξης της ιστορικής σημασίας της Ενσωμάτωσης στο πανελλήνιο.

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1915 κυκλοφορεί για πρώτη φορά η «Ροδιακή», εφημερίδα που θα εξελιχθεί σε μία από τις μακροβιότερες δημοσιογραφικές παρουσίες στα Δωδεκάνησα. Η πρώτη της εμφάνιση γίνεται μέσα στην περίοδο της Ιταλοκρατίας, όταν η ελληνόφωνη ενημέρωση λειτουργούσε σε ιδιαίτερα σύνθετο πολιτικό περιβάλλον.

Η πορεία της εφημερίδας συνδέθηκε με μεγάλες αλλαγές στην ιστορία του νησιού, από την ιταλική κυριαρχία και τον πόλεμο έως την Ενσωμάτωση και τη μεταπολεμική ανάπτυξη. Η επανέκδοσή της μετά το 1948 αποτελεί ξεχωριστό σταθμό αυτής της διαδρομής.

Στις 6 Αυγούστου 1924 τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη της Λωζάννης, αφού ολοκληρώθηκε η κατάθεση των απαιτούμενων επικυρώσεων. Με το άρθρο 15 της Συνθήκης η Τουρκία είχε παραιτηθεί υπέρ της Ιταλίας από τα δικαιώματά της στη Ρόδο και στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, μετατρέποντας την ιταλική κατοχή που είχε αρχίσει το 1912 σε παγιωμένο διεθνές καθεστώς.

Η εξέλιξη αυτή σηματοδότησε μια νέα φάση της Ιταλοκρατίας. Τα νησιά αντιμετωπίζονταν πλέον ως «Ιταλικά Νησιά του Αιγαίου», με ιδιαίτερο διοικητικό καθεστώς και κυβερνήτη με έδρα τη Ρόδο, ενώ εντάθηκαν οι πολιτικές διοικητικής, εκπαιδευτικής και πολιτισμικής ενσωμάτωσης στην Ιταλία.

Στις 3 Αυγούστου 1926 εγκαινιάστηκε το Ospedale Regio di Rodi, το νέο οργανωμένο νοσοκομείο της Ρόδου. Το έργο είχε θεμελιωθεί το 1924 και αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες δημόσιες υγειονομικές υποδομές που κατασκευάστηκαν στο νησί κατά την ιταλική περίοδο.

Το νοσοκομείο διέθετε για τα δεδομένα της εποχής σύγχρονους χώρους και οργανωμένες υπηρεσίες και εξυπηρέτησε τον πληθυσμό για πολλές δεκαετίες. Μετά την Ενσωμάτωση συνέχισε να αποτελεί τον βασικό νοσοκομειακό πυρήνα της Ρόδου μέχρι τη μεταφορά στο νέο Γενικό Νοσοκομείο το 2000.

Την 1η Αυγούστου 1937 καταγράφονται τα εγκαίνια του Teatro Giacomo Puccini, του επιβλητικού θεάτρου που σήμερα γνωρίζουμε ως Εθνικό Θέατρο Ρόδου. Η ημερομηνία παραδίδεται σε ιστορικές αναδρομές για το κτίριο, ενώ ως εναρκτήριο έργο αναφέρεται η όπερα «Madama Butterfly» του Giacomo Puccini. Η ανέγερση του θεάτρου εντασσόταν στα μεγάλα δημόσια οικοδομικά έργα της ιταλικής διοίκησης, η οποία επιδίωκε να διαμορφώσει τη νέα εικόνα της πόλης.

Το κτίριο σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Armando Bernabiti. Ξεχώριζε για τη μεγάλη σκηνή, την οργανωμένη πλατεία και τον εξώστη, τα θεωρεία και τους χώρους υποδοχής, στοιχεία που το καθιστούσαν κατάλληλο ακόμη και για απαιτητικές λυρικές παραγωγές. Η αρχιτεκτονική του συνδυάζει τάσεις του ευρωπαϊκού μοντερνισμού με τη δημόσια αρχιτεκτονική της εποχής. Η ιστορία του θεάτρου, ωστόσο, δεν μπορεί να αποκοπεί από το πολιτικό πλαίσιο της Ιταλοκρατίας μέσα στο οποίο οικοδομήθηκε.

Μετά την Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων, το Teatro Puccini έμεινε στην πόλη ως Εθνικό Θέατρο Ρόδου και συνδέθηκε με διαφορετικές περιόδους πολιτιστικής ζωής. Στη συνέχεια γνώρισε επεμβάσεις, φθορές και μακρά διακοπή λειτουργίας. Η προστασία του ως διατηρητέου μνημείου και οι νεότερες προσπάθειες αποκατάστασης αποτυπώνουν τη σημασία του για τη συλλογική μνήμη των Ροδιτών.

Σημείωση τεκμηρίωσης: τοπική αναδρομή δίνει ως ημερομηνία εγκαινίων την 1η Αυγούστου 1937, ενώ επίσημη παρουσίαση αναφέρει πρώτη παράσταση τον Μάιο του ίδιου έτους. Η σχέση των δύο πληροφοριών χρειάζεται έλεγχο με αυθεντικό πρόγραμμα παραστάσεων ή εφημερίδα του 1937.

Στις 9 Μαΐου 1945, τμήμα του Ιερού Λόχου και βρετανικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στη Ρόδο, καθώς είχε πλέον αρχίσει η διαδικασία παράδοσης των γερμανικών φρουρών των Δωδεκανήσων. Η άφιξή τους αποτελεί ορόσημο για την πόλη, που είχε περάσει διαδοχικά από την ιταλική κυριαρχία στη γερμανική κατοχή και τώρα εισερχόταν σε νέο μεταβατικό καθεστώς.

Ο ιστορικός Νίκος Νικολούδης, στη μελέτη του για την Ελληνική Στρατιωτική Αποστολή Δωδεκανήσων, αναφέρει ότι το μεσημέρι της ημέρας εκείνης κατέφθασε στη Ρόδο μικτή βρετανική δύναμη υπό τον συνταγματάρχη Άκλαντ και μαζί ένα τμήμα του Ιερού Λόχου. Η υποδοχή υπήρξε θερμή, με συγκεντρώσεις κατοίκων και ελληνικές σημαίες. Τα γεγονότα αυτά έδωσαν δημόσια μορφή σε μια απελευθέρωση που είχε προετοιμαστεί με διαδοχικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στα γύρω νησιά.

Η γερμανική παράδοση στη Σύμη καταγράφεται στις 8 Μαΐου στην επίσημη εικονογραφημένη ιστορία του Γενικού Επιτελείου Στρατού, ενώ άλλη ιστορική μελέτη αναφέρει την 9η Μαΐου. Πρόκειται για διαφορά στις χρονολογήσεις της υπογραφής, που δεν μεταβάλλει την τεκμηρίωση για την αποβίβαση στη Ρόδο στις 9 Μαΐου. Ο διοικητής του Ιερού Λόχου Χριστόδουλος Τσιγάντες συμμετείχε στην αντιπροσωπεία της παράδοσης ως εκπρόσωπος της Ελλάδας.

Η λήξη της Κατοχής δεν σήμαινε άμεση Ένωση με την Ελλάδα. Ακολούθησε βρετανική στρατιωτική διοίκηση και, από το 1947, ελληνική διοίκηση, πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση στις 7 Μαρτίου 1948. Οι Ιερολοχίτες που πάτησαν στη Ρόδο τον Μάιο 1945 αποτελούν γι’ αυτό ένα από τα πρόσωπα της μεταβατικής περιόδου ανάμεσα στον πόλεμο και στην οριστική πολιτειακή αλλαγή των Δωδεκανήσων.

Στις 15 Μαΐου 1945, στις 9.10 το πρωί, το θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» εισήλθε στο λιμάνι της Ρόδου και αγκυροβόλησε απέναντι από τον Πύργο του Αγίου Νικολάου. Στο πλοίο επέβαινε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Αντιβασιλέας Δαμασκηνός, συνοδευόμενος από αξιωματικούς και ευζώνους της βασιλικής φρουράς. Η ακριβής ώρα και η θέση αγκυροβολίας καταγράφονται σε ιστορική αφήγηση που δημοσίευσε η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου.

Η άφιξη πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά τη λήξη της γερμανικής κατοχής στα Δωδεκάνησα. Οι κάτοικοι του νησιού είχαν βιώσει χρόνια πολέμου, βομβαρδισμών, περιορισμών και στερήσεων. Η εμφάνιση ενός εμβληματικού πολεμικού πλοίου υπό ελληνική σημαία και η επίσκεψη του Αντιβασιλέα είχαν εξαιρετικό συμβολισμό, παρότι τα νησιά βρίσκονταν τότε υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση και η επίσημη ενσωμάτωση στην Ελλάδα δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί.

Στο λιμάνι και στους δρόμους της πόλης εκδηλώθηκε θερμή υποδοχή. Η παρουσία του Δαμασκηνού εξέφραζε δημόσια τους δεσμούς των Δωδεκανησίων με την Ελλάδα και ενίσχυε τις ελπίδες ότι ο πόλεμος θα ακολουθούνταν από οριστική πολιτική λύση. Η ιστορική αυτή στιγμή καταγράφεται συχνά δίπλα στην παράδοση των γερμανικών δυνάμεων και στην έναρξη της βρετανικής διοίκησης, όμως πρόκειται για διακριτό γεγονός με δική του ημερομηνία.

Η αποβίβαση του Δαμασκηνού δεν ισοδυναμούσε με νομική μεταβολή κυριαρχίας. Η διπλωματική απόφαση των μεγάλων δυνάμεων ήρθε τον Ιούνιο του 1946, η Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία υπογράφηκε τον Φεβρουάριο του 1947 και η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948.

Η 15η Μαΐου 1945 παραμένει έτσι μια ιδιαίτερη μέρα στη συλλογική μνήμη του νησιού: η Ρόδος υποδέχθηκε το «Αβέρωφ» σε μια εποχή που η ελευθερία είχε αρχίσει να επιστρέφει, αλλά η τύχη των Δωδεκανήσων δεν είχε ακόμη οριστικοποιηθεί.

Η υποδοχή του αντιβασιλέα και αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με το «Γεώργιος Αβέρωφ» αποτέλεσε ισχυρό σύμβολο της προσδοκώμενης ένωσης των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα. Το γεγονός σημειώθηκε μετά την παράδοση των γερμανικών δυνάμεων, ενώ η βρετανική στρατιωτική διοίκηση εξακολουθούσε να υφίσταται.

Ο Δαμασκηνός έγινε δεκτός από τον Μητροπολίτη Απόστολο, τοπικούς εκπροσώπους και πλήθος κατοίκων. Ακολούθησε μετάβαση στον μητροπολιτικό ναό και δοξολογία. Σε εκκλησιαστική ιστορική αναφορά καταγράφεται ως ώρα άφιξης η 09:10, στοιχείο που χρειάζεται παραβολή με το επίσημο ημερολόγιο του πλοίου.

Στις 27 Ιουνίου 1946 σημειώθηκε καθοριστική διπλωματική εξέλιξη για τα Δωδεκάνησα στη διάσκεψη των υπουργών Εξωτερικών των μεγάλων δυνάμεων στο Παρίσι. Η Σοβιετική Ένωση απέσυρε τις επιφυλάξεις της για την παραχώρηση των νησιών στην Ελλάδα και άνοιξε ο δρόμος για κοινά αποδεκτή λύση στο εδαφικό ζήτημα που είχε μείνει ανοικτό μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Για τους κατοίκους της Ρόδου και των υπόλοιπων νησιών, η εξέλιξη αυτή ήταν αποτέλεσμα μακρόχρονων διεκδικήσεων. Η Ρόδος είχε τεθεί υπό ιταλική κυριαρχία μετά το 1912, είχε υποστεί τη γερμανική κατοχή και από τον Μάιο του 1945 διοικούνταν από τους Βρετανούς. Η οριστική διευθέτηση της κυριαρχίας δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί, παρά τη λήξη των εχθροπραξιών.

Η 27η Ιουνίου δεν είναι η ημέρα της επίσημης ενσωμάτωσης ούτε της υπογραφής της ειρηνευτικής συνθήκης. Είναι, όμως, σημαντικός διπλωματικός σταθμός: η άρση των επιφυλάξεων στο τραπέζι των νικητριών δυνάμεων επέτρεψε να διαμορφωθεί η συμφωνία για την απόδοση των νησιών στην Ελλάδα.

Ακολούθησε η Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων, που υπογράφηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1947, και η ανάληψη της διοίκησης από τις ελληνικές αρχές την άνοιξη του ίδιου έτους. Ο επίσημος πανηγυρικός εορτασμός της Ενσωμάτωσης πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948.

Η αλληλουχία αυτή εξηγεί γιατί στην ιστορική μνήμη της Ρόδου συνυπάρχουν περισσότερες από μία «ημερομηνίες απελευθέρωσης». Καθεμία αντιστοιχεί σε διαφορετικό πολιτικό, νομικό ή συμβολικό στάδιο. Η απόφαση του Ιουνίου 1946 υπήρξε το αναγκαίο διπλωματικό βήμα προς την τελική αλλαγή κυριαρχίας.

Στις 29 Μαρτίου 1947 έφτασε στη Ρόδο ο αντιναύαρχος Περικλής Ιωαννίδης, ο οποίος είχε οριστεί Στρατιωτικός Διοικητής Δωδεκανήσου. Η άφιξή του προηγήθηκε κατά δύο ημέρες της επίσημης μεταβίβασης της διοίκησης από τη Μεγάλη Βρετανία στην Ελλάδα.

Ο Ιωαννίδης ανέλαβε να οργανώσει το μεταβατικό ελληνικό διοικητικό καθεστώς στα νησιά μέχρι την πλήρη ενσωμάτωσή τους. Στην περίοδο της διοίκησής του ιδρύθηκαν ή οργανώθηκαν σημαντικοί θεσμοί στη Ρόδο, μεταξύ των οποίων η Δημόσια Βιβλιοθήκη, η Παιδαγωγική Ακαδημία και το Ιστορικό Αρχείο Δωδεκανήσου.

Στις 31 Μαρτίου 1947 η ελληνική σημαία υψώθηκε επίσημα στη Ρόδο, καθώς η βρετανική στρατιωτική διοίκηση παρέδωσε τη διοίκηση των Δωδεκανήσων στις ελληνικές αρχές. Η υποδοχή συνοδεύτηκε από συγκίνηση και πανηγυρισμούς, έπειτα από δεκαετίες ιταλικής κυριαρχίας και τις δοκιμασίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Πρώτος Έλληνας στρατιωτικός διοικητής ανέλαβε ο αντιναύαρχος Περικλής Ιωαννίδης, με έδρα τη Ρόδο. Στο επιτελείο του συμμετείχε και ο νομικός Μιχαήλ Στασινόπουλος, ο οποίος αργότερα διετέλεσε προσωρινός Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η νέα διοίκηση είχε να αντιμετωπίσει επείγουσες ανάγκες: επισιτισμό, αποκατάσταση υποδομών, λειτουργία σχολείων και υγειονομικών υπηρεσιών.

Η ημέρα σήμανε την ανάληψη της διοίκησης, όχι ακόμη την ολοκλήρωση όλων των νομικών διαδικασιών της Ένωσης. Η επίσημη τελετή Ενσωμάτωσης ακολούθησε στις 7 Μαρτίου 1948, ημερομηνία που καθιερώθηκε ως η μεγάλη επέτειος των Δωδεκανήσων.

Στις 22 Οκτωβρίου 1947 η Ελλάδα επικύρωσε τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων, η οποία είχε υπογραφεί στις 10 Φεβρουαρίου και προέβλεπε την εκχώρηση των Δωδεκανήσων από την Ιταλία στην Ελλάδα. Η επικύρωση αποτέλεσε απαραίτητο νομικό και διπλωματικό βήμα για την ολοκλήρωση της μεταβολής κυριαρχίας.

Για τη Ρόδο η ημερομηνία ανήκει στην αλυσίδα των γεγονότων που οδήγησαν από τη βρετανική κατοχή και την Ελληνική Στρατιωτική Διοίκηση στην πλήρη ένταξη στο ελληνικό κράτος. Ακολούθησε ο Νόμος 518 και, στις 7 Μαρτίου 1948, ο επίσημος εορτασμός της Ενσωμάτωσης.

Στις 10 Φεβρουαρίου 1947 υπογράφηκε στο Παρίσι η Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία, η οποία προέβλεπε την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Η Ιταλία παραιτήθηκε από την κυριαρχία της στα νησιά και η διεθνής συμφωνία άνοιξε οριστικά τον δρόμο για την ένταξή τους στο ελληνικό κράτος.

Η Συνθήκη των Παρισίων αποτελεί τον καθοριστικό διεθνή νομικό σταθμό πριν από την Ενσωμάτωση. Ακολούθησε η παράδοση της διοίκησης από τους Βρετανούς στην Ελλάδα τον Μάρτιο του 1947 και, έναν χρόνο αργότερα, η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων στις 7 Μαρτίου 1948.