Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στην ίδια ενότητα της Ιλιάδας, αμέσως μετά τη ροδιακή συμμετοχή, αναφέρεται ο Νιρέας από τη Σύμη ως αρχηγός τριών πλοίων. Ο ποιητής τον περιγράφει ως ιδιαίτερα όμορφο πολεμιστή και τον τοποθετεί μέσα στον συνασπισμό των Αχαιών.

Η παρουσία του Νιρέα συμπληρώνει την επική γεωγραφία των Δωδεκανήσων. Δίπλα στη Ρόδο εμφανίζονται και άλλες νησιωτικές κοινότητες, στοιχείο σημαντικό για την ιστορία της λογοτεχνικής πρόσληψης της περιοχής.

Δεν αποτελεί τεκμήριο ακριβούς αριθμού πλοίων σε ιστορική ναυτική επιχείρηση. Πρόκειται για ομηρική αφήγηση χωρίς επιβεβαιωμένη χρονολογία.

Το 408 π.Χ. οι Ιαλυσός, Κάμειρος και Λίνδος ενώνονται πολιτικά και ιδρύουν τη νέα πόλη της Ρόδου στο βόρειο άκρο του νησιού. Ο συνοικισμός αυτός αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς στην αρχαία ιστορία της Ρόδου και δημιούργησε το μεγάλο αστικό και πολιτικό κέντρο που κυριάρχησε στους επόμενους αιώνες.

Οι τρεις μεγάλες αρχαίες πόλεις του νησιού ενώνονται πολιτικά και δημιουργούν τη νέα πόλη της Ρόδου στο βόρειο άκρο του νησιού.

Περί το 292 π.Χ. αρχίζει η κατασκευή του Κολοσσού της Ρόδου, με τον Χάρη τον Λίνδιο να συνδέεται ως ο γλύπτης του γιγαντιαίου χάλκινου αγάλματος του θεού Ήλιου. Το έργο θεωρείται ότι χρηματοδοτήθηκε από τα λάφυρα μετά την αποτυχημένη πολιορκία του Δημητρίου Πολιορκητή.

Η κατασκευή διήρκεσε περίπου δώδεκα χρόνια και η ολοκλήρωσή της τοποθετείται γύρω στο 280 π.Χ. Ο Κολοσσός έγινε ένα από τα Επτά Θαύματα του αρχαίου κόσμου και το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της αρχαίας Ρόδου, παρότι καταστράφηκε από σεισμό λίγες δεκαετίες αργότερα.

Στις 6 Νοεμβρίου 1856 μια καταστροφική έκρηξη πυρίτιδας συγκλόνισε τη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου. Η έκρηξη συνδέεται με την πυριτιδαποθήκη που βρισκόταν στον χώρο του παλιού ναού του Αγίου Ιωάννη, κοντά στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου, και άφησε εκτεταμένα ερείπια στο ιστορικό κέντρο.

Οι ιστορικές αφηγήσεις τοποθετούν το συμβάν κατά τη διάρκεια καταιγίδας και περιγράφουν την ανάφλεξη από κεραυνό. Ο ναός και σημαντικά τμήματα του γειτονικού παλατιανού συγκροτήματος καταστράφηκαν, ενώ επλήγησαν και οικήματα της περιοχής. Η συμφορά ήρθε λίγες ημέρες μετά τον μεγάλο σεισμό της 2ας Νοεμβρίου 1856· τα δύο γεγονότα πρέπει να ξεχωρίζονται χρονολογικά.

Το Παλάτι είχε ήδη χάσει την αρχική του χρήση ως διοικητικό κέντρο των Ιωαννιτών μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1522. Κατά την Οθωμανική περίοδο χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές εποχές και ως χώρος κράτησης. Η ονομασία «Ζιντάνι» αποδίδεται στη λέξη zindan, δηλαδή φυλακή ή σκοτεινό δεσμωτήριο, αλλά η ακριβής εποχή κατά την οποία χρησιμοποιήθηκε για τη συγκεκριμένη είσοδο δεν έχει βεβαιωθεί.

Φωτογραφίες από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα παρουσιάζουν μια προανακατασκευασμένη όψη του Παλατιού, πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Η μεγάλη αποκατάσταση που πραγματοποιήθηκε κατά την Ιταλοκρατία, κυρίως την περίοδο 1937–1940, αναδιαμόρφωσε το μνημείο και καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τη σύγχρονη εικόνα του.

Το γεγονός αποτυπώθηκε και σε ευρωπαϊκές δημοσιεύσεις της εποχής. Χαρακτικό που σχετίζεται με τις καταστροφές διατηρείται στη συλλογή του Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης Ρόδου. Ο αριθμός των θυμάτων στις διάφορες ιστορικές διηγήσεις πρέπει να ελεγχθεί με πρωτότυπες αναφορές και δεν παρατίθεται εδώ ως βέβαιος.

Το 1889 εγκαταστάθηκαν στη Ρόδο οι Αδελφοί των Χριστιανικών Σχολών, γνωστοί ως Frères, και ίδρυσαν το σχολείο Saint-Jean-Baptiste στο Νεοχώρι. Το γεγονός τεκμηριώνεται από την ιστορική παρουσίαση του ίδιου του εκπαιδευτικού τάγματος La Salle και από σχολικό ιστορικό της Ρόδου.

Η ίδρυση έγινε ύστερα από πρωτοβουλία του Γάλλου προξένου και με σημαντική οικονομική υποστήριξη του εμπόρου Henry Ducci. Σχολική ιστορική πηγή αναφέρει επίσης δωρεές που συνδέονται με τις οικογένειες Masse και Ducci. Το ίδρυμα λειτούργησε ως σχολείο με οικοτροφείο για μαθητές διαφορετικών κοινοτήτων της Ρόδου.

Σύμφωνα με το αρχείο La Salle, γύρω στο 1892 το σχολείο είχε περίπου εκατό μαθητές, ανάμεσά τους ορθοδόξους, καθολικούς, μουσουλμάνους και Εβραίους. Οι κοινωνικές και θρησκευτικές πιέσεις της εποχής επηρέασαν τη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού.

Ένα πρόσθετο, σημαντικό εύρημα είναι ότι το 1891 οι Αδελφοί οργάνωσαν σε παραθαλάσσια ιδιοκτησία στην Ακαντιά εκπαιδευτική εγκατάσταση για την προετοιμασία δασκάλων με εκμάθηση γλωσσών της Ανατολής. Το 1921 Ιταλοί Αδελφοί από το Τορίνο ανέλαβαν το έργο της σχολής Saint-Jean-Baptiste. Η φωτογραφία του 1928 τεκμηριώνει μεταγενέστερη φάση του θεσμού.

Στο νοτιότερο άκρο της Ρόδου κατασκευάστηκε το 1890 ο φάρος του Πρασονησίου από τη Γαλλική Εταιρεία Οθωμανικών Φάρων. Η στρατηγική θέση του βοήθησε τα πλοία να αναγνωρίζουν τη χερσόνησο και να πλέουν ασφαλέστερα στις δύσκολες θαλάσσιες συνθήκες της περιοχής.

Το φαρικό συγκρότημα συνδυάζει πέτρινο πύργο και χώρους διαμονής και εξυπηρέτησης του φαροφύλακα. Η λειτουργία του προϋπέθετε μόνιμη παρουσία ανθρώπων, προμήθειες και συχνή συντήρηση, καθώς το Πρασονήσι απείχε πολύ από την πόλη και τους περισσότερους οικισμούς.

Στο φωτογραφικό υλικό του Δανού αρχαιολόγου Karl Frederik Kinch παρουσιάζεται ο φαροφύλακας Halil. Στις 11 Μαΐου 1914, ο Kinch καταγράφει στον χώρο την οικογένεια του Μεχμέτ Αλή. Δεν αποδεικνύεται ότι τα δύο πρόσωπα κατείχαν διαδοχικά την ίδια θέση.

Μετά τις μεταβολές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο φάρος εντάχθηκε στο ελληνικό φαρικό σύστημα. Αναφέρεται επαναλειτουργία το 1948 και μεταγενέστερες τεχνικές αναβαθμίσεις, μέχρι την αυτοματοποίηση το 1986. Είναι μνημείο της ναυτικής ιστορίας του νησιού.

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Δανός αρχαιολόγος Karl Frederik Kinch οργάνωσε συστηματικές ανασκαφές στη Βρουλιά, κοντά στο Πρασονήσι, στη νότια Ρόδο. Η κύρια ανασκαφική δραστηριότητα αναπτύχθηκε τα έτη 1907 και 1908 και έφερε στο φως έναν σημαντικό αρχαϊκό οικισμό.

Οι εργασίες αποκάλυψαν κατάλοιπα κατοικιών, οχυρώσεων, χώρων λατρείας και τάφων. Η αρχαιολογική έρευνα συνέβαλε ουσιαστικά στη μελέτη της πρώιμης οργάνωσης των οικισμών της Ρόδου και των σχέσεών τους με τη ναυσιπλοΐα και το εμπόριο του Αιγαίου.

Ο Kinch έζησε κατά τη διάρκεια της αποστολής κοντά στον φάρο του Πρασονησίου με τη σύζυγό του Helvig, ζωγράφο και σημαντική συνεργάτιδα στην αποτύπωση των ευρημάτων, και την κόρη τους Gunild. Φωτογραφία της οικογένειας μπροστά στο σπίτι σώζεται στο Εθνικό Μουσείο της Δανίας, με χρονολόγηση 1907–1909.

Οι πολιτικές μεταβολές και οι διαμαρτυρίες κατοίκων επηρέασαν τη συνέχιση των ερευνών. Το 1909 ο Kinch ενημερώθηκε για προβλήματα σχετικά με την άδεια ανασκαφών. Οι εργασίες παρουσιάστηκαν στη σημαντική δημοσίευση Vroulia του 1914.

Στην παραλιακή περιοχή που σήμερα συνδέεται με τον Ναυτικό Όμιλο Ρόδου λειτουργούσε έως το 1912 οθωμανικός Υγειονομικός Σταθμός και Λοιμοκαθαρτήριο, γνωστός ως καραντίνα ή λαζαρέτο. Η σχετική χωροθέτηση περιγράφεται σε ιστορική παρουσίαση του Ναυτικού Ομίλου.

Η εγκατάσταση εξυπηρετούσε τον υγειονομικό έλεγχο της θαλάσσιας κυκλοφορίας, ιδιαίτερα σε περιόδους ανησυχίας για μεταδοτικές ασθένειες. Οι καραντίνες ήταν βασικό μέσο προστασίας των λιμανιών κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η Ρόδος είχε πυκνή επαφή με τα παράλια της Ανατολικής Μεσογείου.

Μετά την ιταλική κατάληψη η περιοχή χρησιμοποιήθηκε ως λιμενική εγκατάσταση κατά την περίοδο 1912–1929. Στη συνέχεια συνδέθηκε με τη ναυταθλητική δραστηριότητα του Marechiaro και το σκοπευτήριο Tiro a Volo, με αναφερόμενη χρήση κατά την περίοδο 1931–1947.

Από το 1947 ο ίδιος παραθαλάσσιος χώρος συνδέεται με την ιστορία του Ναυτικού Ομίλου Ρόδου. Δεν έχει αποδειχθεί ότι το σημερινό κτίριο του Ομίλου αποτελεί αυτούσιο το κτίριο του οθωμανικού Υγειονομείου· η εγγραφή αφορά πρωτίστως τη διαδοχή χρήσεων της θέσης.

Το 1923 καταγράφεται ως έτος ίδρυσης ιστορικής ποτοποιίας που συνδέεται με την οικογένεια Τριανταφύλλου στη Ρόδο. Η αρχική επιχειρηματική πρωτοβουλία συνδέεται, σύμφωνα με οικογενειακή μαρτυρία, με τον γιατρό Νικόλαο Τριανταφύλλου και τους αδελφούς του Δημήτριο και Αριστείδη.

Ο Νικόλαος είχε εγκατασταθεί στη Ρόδο το 1915, προερχόμενος από την Αλικαρνασσό. Η οικογένεια ανέπτυξε παραγωγή ούζου και άλλων οινοπνευματωδών ποτών σε εγκαταστάσεις που συνδέθηκαν με την οδό Αυστραλίας και τη μετέπειτα ποτοποιία ΕΡΟΠ / ΕΜΕΡΥ.

Παλιές διαφημίσεις διασώζουν επωνυμίες όπως «Γ. Ν. Τριανταφύλλου & Σία» και «Ν. Γ. Τριανταφύλλου & Σία», μαζί με προϊόντα όπως Ούζο Ροδίνι, Μαρασκίνο και διάφορα λικέρ. Η διαφορετική σειρά των αρχικών στις διαφημίσεις χρειάζεται νομική και χρονολογική ταυτοποίηση.

Οικογενειακές αναφορές τοποθετούν νέα επιχειρηματική δραστηριότητα το 1958 και αλλαγές επωνυμίας γύρω στο 1961, ενώ η οινοπαραγωγή απέκτησε ιδιαίτερη θέση στη μεταπολεμική ιστορία της οικογένειας. Η ακριβής ημέρα ίδρυσης δεν είναι γνωστή.

Στα πρώτα χρόνια της Ιταλοκρατίας δημιουργήθηκε στη Ρόδο το στρατιωτικό συγκρότημα Caserma Regina Elena, που αποτέλεσε οργανωμένη εγκατάσταση για τις ανάγκες των δυνάμεων κατοχής. Φωτογραφία με χρονολόγηση 1924 το παρουσιάζει κατά τη διάρκεια των οικοδομικών εργασιών.

Ο σχεδιασμός των κτιρίων συνδέεται με τον Ιταλό αρχιτέκτονα Florestano Di Fausto, ο οποίος εργάστηκε σε σημαντικές δημόσιες υποδομές των Δωδεκανήσων. Η συγκεκριμένη εικόνα δεν αποδεικνύει ότι ολόκληρο το συγκρότημα ολοκληρώθηκε μέσα στο 1924 ούτε δίνει ημέρα εγκαινίων.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη μεταβολή της διοίκησης, τμήματα του πρώην στρατώνα χρησιμοποιήθηκαν για ελληνικές υπηρεσίες και εκπαίδευση σωμάτων ασφαλείας. Οι διαδοχικές αυτές χρήσεις μεταμόρφωσαν το στρατιωτικό συγκρότημα σε μέρος της μεταπολεμικής αστικής ζωής.

Σήμερα ιστορικά κτίρια του συγκροτήματος στεγάζουν εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Αιγαίου, μεταξύ των οποίων κτίρια γνωστά ως Κλεόβουλος, 7ης Μαρτίου και Υπατία. Η χρονολόγηση των επιμέρους οικοδομικών φάσεων χρειάζεται μελέτη των αρχικών σχεδίων.

Στις 17 Ιουλίου 1924 μεγάλη πυρκαγιά ξέσπασε στο εμπορικό κέντρο της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, σε χώρο που περιγράφεται ως γνωστό οινοπνευματοπωλείο. Η φωτιά εξαπλώθηκε στα πυκνά χτισμένα καταστήματα γύρω από την Καστελλανία και την περιοχή του Μεγάλου Σιντριβανιού, προκαλώντας μια από τις σοβαρότερες καταστροφές της αγοράς κατά την Ιταλοκρατία.

Η ιστορική μελέτη του Αντώνη Φ. Αγγελή αναφέρει ότι καταστράφηκαν ολοσχερώς περισσότερα από εξήντα καταστήματα και ότι δύο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Η απώλεια επιχειρήσεων, εμπορευμάτων και επαγγελματικών εγκαταστάσεων επηρέασε βαθιά την οικονομική ζωή της πόλης. Η ίδια πηγή ασκεί κριτική στον τρόπο με τον οποίο οι ιταλικές αρχές διαχειρίστηκαν την πυρκαγιά· η ερμηνεία αυτή πρέπει να διακρίνεται από τα περιγραφόμενα γεγονότα.

Η φωτιά άλλαξε τη μορφή της περιοχής. Μετά την καταστροφή ακολούθησαν απαλλοτριώσεις, απομάκρυνση μεταγενέστερων προσκτισμάτων και εργασίες αποκατάστασης, που συνέβαλαν στην ανάδειξη της μεσαιωνικής Καστελλανίας. Η σημερινή διαμόρφωση τμημάτων της αγοράς συνδέεται επομένως και με τις αποφάσεις που πάρθηκαν ύστερα από το 1924.

Προφορικές μαρτυρίες συνδέουν την πυρκαγιά με οινοπνευματοποιείο της οικογένειας Φώκιαλη και περιγράφουν έκρηξη. Δεν έχει όμως ελεγχθεί πρωτότυπο δημοσίευμα ή έγγραφο που να επιβεβαιώνει την ταυτότητα του καταστήματος, τον τρόπο ανάφλεξης και τα ονόματα των θυμάτων. Για τα ζητήματα αυτά υπάρχει σημαντική ερευνητική διαδρομή προς τον φάκελο «Incendio mercato di Rodi» των ιταλικών διπλωματικών αρχείων.

Η ημερομηνία 17 Ιουλίου 1924 προκύπτει από ιστορική μελέτη και είναι διαφορετική από την αναφερόμενη παλαιότερη μεγάλη πυρκαγιά της 17ης Ιουλίου 1876. Δεν πρόκειται για το ίδιο συμβάν.

Στις 24 Μαΐου 1926 κυκλοφόρησε στη Ρόδο το πρώτο φύλλο της τουρκόφωνης εφημερίδας «Selam». Το φύλλο έφερε τον αριθμό 1 και αποτέλεσε την αρχή μιας έκδοσης που συνέχισε να καταγράφει την καθημερινότητα του νησιού κατά την Ιταλοκρατία έως το 1936. Η εφημερίδα ήταν τετρασέλιδη και τυπωνόταν στην τουρκική γλώσσα με την οθωμανική, αραβογράμματη γραφή, καθώς η μεταρρύθμιση του τουρκικού αλφαβήτου δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί.

Εκδότης και υπεύθυνος διευθυντής ήταν ο εκπαιδευτικός Mehmet Kadri, ενώ βασικός αρθρογράφος και επικεφαλής της σύνταξης ήταν ο Hizkia M. Franco (Χισκιά Φράνκο), σημαντικό στέλεχος της εβραϊκής κοινότητας της Ρόδου. Ο Kadri είχε ζητήσει και είχε λάβει από την ιταλική διοίκηση άδεια για την έκδοση. Η συνεργασία των δύο ανδρών έδωσε στο έντυπο χαρακτήρα που ξεπερνούσε την αποκλειστική εκπροσώπηση μιας θρησκευτικής κοινότητας.

Η «Selam» δημιουργήθηκε επειδή αρκετοί μουσουλμάνοι κάτοικοι δυσκολεύονταν να ενημερωθούν για τις αποφάσεις της ιταλικής διοίκησης, ιδιαίτερα όταν αυτές δημοσιεύονταν σε γλώσσα που δεν γνώριζαν. Σκοπός της ήταν να μεταφέρει κοινοτικές και διοικητικές ειδήσεις, να παρουσιάζει τις εξελίξεις στην Τουρκία και να ενισχύει την επικοινωνία ανάμεσα στους κατοίκους. Παράλληλα, στα κείμενά της εμφανίζονταν ζητήματα της εβραϊκής κοινότητας, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής πρόνοιας.

Το πρώτο φύλλο περιλάμβανε κείμενα που εξηγούσαν τους στόχους της έκδοσης, αλλά και θέματα της τοπικής ζωής: σχολικά ζητήματα, ανάγκες συντήρησης τεμένους, καθώς και αναφορές σε έρευνες για ιστορικό τάφο στην περιοχή Μουράτ Ρέις. Αργότερα η εφημερίδα φιλοξένησε ειδήσεις για χωριά, θρησκευτικά ιδρύματα, διορισμούς, κοινωνικά προβλήματα και ανθρώπους που συνέβαλαν στην ιστορία του νησιού. Η έκδοσή της ήταν εβδομαδιαία, αρχικά τη Δευτέρα και από τον Φεβρουάριο του 1931 την Παρασκευή.

Η «Selam» δεν ήταν η πρώτη τουρκόφωνη εφημερίδα που είχε γνωρίσει η Ρόδος, ήταν όμως μία από τις σημαντικότερες μακρόβιες εκδόσεις της Ιταλοκρατίας. Τα σωζόμενα φύλλα της αποτελούν σήμερα εξαιρετική πηγή για τη ζωή των μουσουλμάνων και Εβραίων Ροδίων του Μεσοπολέμου. Η πρώτη κυκλοφορία της στις 24 Μαΐου 1926 τεκμηριώνεται από τη μελέτη της ιστορικού Meryem Orakçı, η οποία αξιοποίησε το φύλλο αριθμός 1.