Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 17 Μαΐου 1902, όπως καταγράφει η πλατφόρμα πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού, επισημαίνονται στο Εθνικό Μουσείο στην Αθήνα οι οδοντωτοί τροχοί και τα ιδιαίτερα τεχνικά χαρακτηριστικά χάλκινων θραυσμάτων, τα οποία είχαν ανασυρθεί από το ναυάγιο των Αντικυθήρων το 1901. Το εύρημα, που αργότερα θα γίνει γνωστό ως Μηχανισμός των Αντικυθήρων, αποδείχθηκε ότι ανήκει σε έναν εξαιρετικά σύνθετο αρχαίο ελληνικό μηχανικό αστρονομικό υπολογιστή. Για την πρώτη αναγνώριση υπάρχουν επιμέρους αποκλίσεις στις ιστορικές παρουσιάσεις ως προς τον Στάη που την πραγματοποίησε και τη χρονολόγηση.

Το αντικείμενο δεν βρέθηκε στη Ρόδο και δεν υπάρχει απόδειξη ότι κατασκευάστηκε εκεί. Η σχέση του με το νησί προέκυψε από την ιστορία της ελληνιστικής επιστήμης και από νεότερες αναγνώσεις των επιγραφών του. Η Ρόδος υπήρξε σημαντικό κέντρο αστρονομικής έρευνας. Ο Ίππαρχος έκανε παρατηρήσεις στο νησί τον 2ο αιώνα π.Χ., ενώ ο Ποσειδώνιος συνδέθηκε με τη ροδιακή σχολή κατά τον 1ο αιώνα π.Χ. Ο Κικέρων περιέγραψε μηχανικό αστρονομικό ομοίωμα που είχε κατασκευάσει ο Ποσειδώνιος, χωρίς όμως να προκύπτει ταύτιση με το εύρημα των Αντικυθήρων.

Το 2017, ο Paul A. Iversen υποστήριξε σε μελέτη στο Hesperia ότι μία από τις εορτές που αναγράφονται στον κύκλο αγώνων του μηχανισμού είναι τα Αλίεια της Ρόδου, αγώνες προς τιμή του Ήλιου. Η ερμηνεία αυτή ενισχύει τη θεωρία πιθανής ροδιακής κατασκευής, ίσως για παραγγελιοδότη από την Ήπειρο. Παράλληλα, το ημερολόγιο του μηχανισμού παρουσιάζει στοιχεία που ο ερευνητής συνέδεσε με ηπειρωτική, κορινθιακής καταγωγής ημερολογιακή παράδοση.

Η ιστορική σημασία της 17ης Μαΐου 1902 βρίσκεται στην αναγνώριση ενός μοναδικού τεχνολογικού μνημείου, του οποίου η προέλευση ακόμη ερευνάται. Η πιθανή σύνδεσή του με τη Ρόδο αποτελεί επιστημονική υπόθεση, όχι βεβαιωμένο τοπικό γεγονός. Βασικές πηγές: Υπουργείο Πολιτισμού, ερευνητικό πρόγραμμα Μηχανισμού Αντικυθήρων, Paul A. Iversen, Hesperia 86 (2017).

Το 2017 δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Hesperia, της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, η μελέτη του Paul A. Iversen με τίτλο «The Calendar on the Antikythera Mechanism and the Corinthian Family of Calendars». Η έρευνα επικεντρώθηκε στο ημερολόγιο που φέρει ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, στους μήνες του και στον μικρό δείκτη των αθλητικών αγώνων.

Ο Iversen υποστήριξε ότι η έκτη σειρά αγώνων του δείκτη είναι τα Αλίεια της Ρόδου, η σημαντική εορτή προς τιμήν του θεού Ήλιου. Η προτεινόμενη ταύτιση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή οι εορτές που χαράχθηκαν επάνω στον μηχανισμό μπορούν να προσφέρουν ενδείξεις για τον πολιτισμικό χώρο όπου σχεδιάστηκε ή χρησιμοποιήθηκε. Κατά τον ερευνητή, η παρουσία των Αλίειων αποτελεί επιχείρημα ότι η κατασκευή ενδεχομένως έγινε στη Ρόδο.

Την ίδια στιγμή, η μελέτη υποστηρίζει ότι το σεληνοηλιακό ημερολόγιο του μηχανισμού συνδέεται πιθανότερα με την Ήπειρο και την κορινθιακή οικογένεια ημερολογίων, στοιχείο που μπορεί να ερμηνευτεί ως ένδειξη κατασκευής για χρήστη ή παραγγελιοδότη άλλης περιοχής. Η συνύπαρξη αυτών των στοιχείων δείχνει ότι δεν μπορούμε να ταυτίζουμε αυτομάτως τη χρήση συγκεκριμένου ημερολογίου με τον τόπο του εργαστηρίου.

Η Ρόδος ήταν σημαντικό ελληνιστικό κέντρο επιστημονικής και τεχνικής γνώσης. Η δραστηριότητα του Ιππάρχου και του Ποσειδωνίου προσφέρει ιστορικό υπόβαθρο για τη ροδιακή θεωρία. Παρ' όλα αυτά, ούτε η μελέτη του 2017 ούτε τα μέχρι τώρα αναγνωσμένα αποσπάσματα των επιγραφών αποτελούν τελική απόδειξη προέλευσης. Επειδή η δημοσίευση τεκμηριώνεται κατά έτος, χωρίς ακριβή ημέρα, η εγγραφή παραμένει ιστορική θεματική αναφορά και όχι αυθαίρετο ημερήσιο γεγονός.

Το 78 π.Χ. ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων επισκέφθηκε τη Ρόδο, ένα από τα σημαντικά πνευματικά κέντρα της ανατολικής Μεσογείου. Στο νησί δραστηριοποιούνταν ο φιλόσοφος και πολυμαθής Ποσειδώνιος, ο οποίος συνδύαζε τη φιλοσοφία με ενδιαφέρον για την αστρονομία, τη γεωγραφία και τις φυσικές επιστήμες. Η ροδιακή αστρονομική παράδοση είχε ήδη συνδεθεί με τον Ίππαρχο, που είχε πραγματοποιήσει εκεί παρατηρήσεις κατά τον 2ο αιώνα π.Χ.

Σε μεταγενέστερο έργο του, το De Natura Deorum, ο Κικέρων μνημονεύει αστρονομικό μηχανικό ομοίωμα που είχε κατασκευάσει ο Ποσειδώνιος και μπορούσε να αναπαριστά τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων. Πρόκειται για αξιόλογη αρχαία φιλολογική μαρτυρία ότι στον πνευματικό κύκλο της Ρόδου ήταν γνωστή η μηχανική αναπαράσταση αστρονομικών φαινομένων.

Η μαρτυρία δεν αποδεικνύει ότι ο Ποσειδώνιος ήταν ο κατασκευαστής του Μηχανισμού των Αντικυθήρων, ούτε ότι το όργανο που περιγράφει ο Κικέρων ήταν το ίδιο αντικείμενο. Ωστόσο, μαζί με τις παρατηρήσεις του Ιππάρχου και τη μεταγενέστερη ερευνητική συζήτηση για τα Αλίεια στη γραπτή επιφάνεια του μηχανισμού, εξηγεί γιατί η Ρόδος εξετάζεται ως πιθανός τόπος προέλευσής του.

Δεν έχει τεκμηριωθεί ακριβής ημέρα της επίσκεψης του Κικέρωνα. Η καταχώρηση διατηρεί μόνο το ιστορικά υποστηριζόμενο έτος 78 π.Χ. και δεν εμφανίζεται ως γεγονός αυθαίρετης ημερομηνίας.