Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 4 Οκτωβρίου 1917 γεννήθηκε στην Αντίς Αμπέμπα ο Σάββας Μαμαλίγκας, από πατέρα Ρόδιο, τον Σπυρίδωνα Μαμαλίγκα, και μητέρα Αβησσυνή. Ήρθε πολύ μικρός στη Ρόδο και μεγάλωσε κοντά στη γιαγιά του, φοίτησε στο Βενετόκλειο και συνδέθηκε στενά με τον Γιώργο Κωσταρίδη, μία από τις μορφές που αργότερα εντάχθηκαν στην αντιστασιακή δράση του νησιού.

Κατά την Ιταλοκρατία αρνήθηκε να αποδεχθεί ιταλική υπηκοότητα και αγωνίστηκε να διατηρήσει την ελληνική του ιδιότητα. Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου βρέθηκε μαζί με άλλους Έλληνες υπηκόους σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Ρόδο, ενώ αργότερα αποτέλεσε πηγή πληροφοριών για τον Κωσταρίδη χωρίς να είναι επίσημα ενταγμένος στην οργάνωση. Η προσωπική του διαδρομή φωτίζει τις πιέσεις που δέχονταν οι Έλληνες υπήκοοι του νησιού και το άτυπο δίκτυο της τοπικής αντίστασης.

Το 1924 ξεκίνησαν στο Μανδράκι τα έργα για την ανέγερση της Νέας Αγοράς, στο πλαίσιο της πολεοδομικής αναμόρφωσης που προώθησε η ιταλική διοίκηση. Το συγκρότημα σχεδιάστηκε από τον Florestano Di Fausto με καταστήματα και εμπορικές λειτουργίες γύρω από στοές και εσωτερική αυλή.

Οι φωτογραφίες του 1925 τεκμηριώνουν οικοδομική δραστηριότητα, όχι αναγκαστικά συγκεκριμένη ημέρα θεμελίωσης ή ολοκλήρωσης. Το κτίριο συνδέθηκε με την αναδιοργάνωση του εμπορίου, που αναπτύχθηκε γύρω από το Μανδράκι και τις νέες δημόσιες εγκαταστάσεις της Ιταλοκρατίας.

Για την έναρξη λειτουργίας υπάρχει ήδη χωριστή ημερήσια εγγραφή στις 8 Αυγούστου 1926. Αυτή η ημερομηνία καταγράφεται από μεταγενέστερη μαρτυρία παλιού εμπόρου της αγοράς και χρειάζεται έλεγχο σε σύγχρονη εφημερίδα. Η ύπαρξη της Νέας Αγοράς το 1928 τεκμηριώνει τη λειτουργία της, αλλά δεν αποτελεί νέα ημερομηνία εγκαινίων.

Η Νέα Αγορά διατηρείται ως κεντρικό εμπορικό και αρχιτεκτονικό τοπόσημο της Ρόδου. Οι επεμβάσεις και οι διαφορετικές περίοδοι λειτουργίας της αποτελούν συνέχεια ενός έργου που ξεκίνησε το 1924.

Στις 26 Μαρτίου 1925 άρχισε στη Ρόδο η κατασκευή του Grande Albergo delle Rose, του μεγάλου ξενοδοχειακού συγκροτήματος που έμελλε να γίνει ένα από τα γνωστότερα τοπόσημα του νησιού. Η ανέγερσή του πραγματοποιήθηκε κατά τη διοίκηση του Μάριο Λάγκο, σε μια περίοδο κατά την οποία η ιταλική διοίκηση ανασχεδίαζε το παραλιακό μέτωπο και επιδίωκε να αναδείξει τη Ρόδο σε διεθνή τουριστικό προορισμό.

Το νέο ξενοδοχείο σχεδιάστηκε για να προσφέρει υπηρεσίες υψηλών προδιαγραφών και να προσελκύσει επισκέπτες από το εξωτερικό. Η αρχιτεκτονική του συνδύαζε διαφορετικές μεσογειακές και ανατολικές επιρροές, ακολουθώντας το εκλεκτικιστικό ύφος που χαρακτήρισε πολλές από τις κατασκευές της πρώτης περιόδου της Ιταλοκρατίας. Η θέση του κοντά στο Μανδράκι το ενέταξε στο νέο διοικητικό και τουριστικό κέντρο της πόλης.

Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν περίπου δύο χρόνια αργότερα. Στις 24 Μαΐου 1927 το ξενοδοχείο εγκαινιάστηκε επίσημα, παρουσία αρχών και προσκεκλημένων από την Ιταλία και την Αίγυπτο. Με τα επόμενα χρόνια να φέρνουν νέες χρήσεις και μεταβολές στην όψη του, το κτίριο παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς της τουριστικής ιστορίας της Ρόδου.

Στις 11 Ιανουαρίου 1925, ο Δωριέας Ρόδου έδωσε τον πρώτο καταγεγραμμένο ποδοσφαιρικό αγώνα της ιστορίας του, αντιμετωπίζοντας ομάδα του 9ου Τάγματος Πεζικού των ιταλικών στρατευμάτων. Η αναμέτρηση διεξήχθη λίγους μήνες μετά την ίδρυση και επίσημη αναγνώριση του συλλόγου.

Οι ποδοσφαιριστές του Δωριέα ήταν κυρίως νεαροί ηλικίας 15 έως 17 ετών. Απέναντί τους βρέθηκε μία ομάδα στρατιωτών με μεγαλύτερη ηλικία και πιθανότατα διαφορετική αγωνιστική εμπειρία. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν 5-0 υπέρ της ιταλικής ομάδας.

Παρά την ήττα, η συγκεκριμένη συνάντηση έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Αποτελεί σπάνιο, επακριβώς χρονολογημένο τεκμήριο της πρώιμης οργανωμένης ποδοσφαιρικής δραστηριότητας στη Ρόδο κατά τη διάρκεια της Ιταλοκρατίας.

Ο αγώνας αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο το ποδόσφαιρο ρίζωνε στην καθημερινότητα του νησιού, με νέους Ροδίτες να συγκροτούν ομάδες και να αναμετρώνται με τις στρατιωτικές αθλητικές αποστολές της εποχής. Για τον Δωριέα υπήρξε το ξεκίνημα μιας μακράς ποδοσφαιρικής διαδρομής.

Στις 9 Αυγούστου 1926 πραγματοποιήθηκαν τα επίσημα εγκαίνια της Νέας Αγοράς της Ρόδου, στο Μανδράκι. Η ημερομηνία επιβεβαιώνεται από το αναλυτικό ρεπορτάζ της εφημερίδας «Il Messaggero di Rodi» της 10ης Αυγούστου 1926, το οποίο περιγράφει την τελετή που πραγματοποιήθηκε το προηγούμενο πρωί. Πρόκειται για σημαντικό σταθμό της αναμόρφωσης της πόλης κατά την Ιταλοκρατία.

Το νέο δημοτικό εμπορικό συγκρότημα συγκέντρωσε χώρους πώλησης τροφίμων και εμπορικά καταστήματα γύρω από οργανωμένους κοινόχρηστους χώρους. Όπως σημείωνε η εφημερίδα, στόχος ήταν να βελτιωθούν οι συνθήκες υγιεινής, η εξυπηρέτηση των κατοίκων και η λειτουργία της τοπικής αγοράς. Το κτίριο, που σχεδίασε ο Ιταλός αρχιτέκτονας Florestano Di Fausto, εξελίχθηκε σε ένα από τα χαρακτηριστικότερα τοπόσημα της νεότερης Ρόδου.

Το δημοσίευμα αποδίδει ιδιαίτερη συμβολή στον τότε δήμαρχο Alfredo Biliotti, ο οποίος στήριξε την ανάληψη της μεγάλης δαπάνης κατασκευής από τον Δήμο, και μνημονεύει τον Ugo Sabetta ως θερμό υποστηρικτή του έργου. Στην τελετή παρευρέθηκαν ο κυβερνήτης Mario Lago και η σύζυγός του Donna Ottavia, ο γενικός γραμματέας Giorgio Ghigi και άλλοι εκπρόσωποι των αρχών.

Η ημερομηνία των επίσημων εγκαινίων είναι η 9η Αυγούστου 1926. Σε νεότερη ιστορική μαρτυρία αναφέρεται η 8η Αυγούστου ως ημερομηνία έναρξης λειτουργίας της Αγοράς· η διαφορά καταγράφεται ως εκκρεμότητα προς περαιτέρω διασταύρωση και δεν πρέπει να συγχέεται με την τεκμηριωμένη ημερομηνία της τελετής.

Στις 10 Αυγούστου 1926 κυβερνητικό διάταγμα της ιταλικής διοίκησης ρύθμισε ζητήματα που αφορούσαν την T.E.M.I. (Tabacchi Egei Manifattura Italiana). Η εταιρεία οργανώθηκε στη Ρόδο ως μεγάλη μονάδα καπνοβιομηχανίας, σε μια περίοδο έντονης προσπάθειας ανάπτυξης μεταποιητικών επιχειρήσεων στα Δωδεκάνησα.

Η T.E.M.I. εξελίχθηκε σε σημαντικό εργοδότη και παραγωγική μονάδα της Ρόδου. Η ιστορία των εγκαταστάσεών της αποτελεί σήμερα μέρος της καταγραφής της βιομηχανικής κληρονομιάς του νησιού και δείχνει την έκταση της βιομηχανικής πολιτικής της Ιταλοκρατίας.

Στις 14 Φεβρουαρίου 1926 εμφανίστηκε στην ιταλόφωνη εφημερίδα «Il Messaggero di Rodi» η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα, γνωστή ως «Ο Αγγελιαφόρος της Ρόδου». Δεν επρόκειτο για ανεξάρτητη εφημερίδα με ξεχωριστή κυκλοφορία, αλλά για ελληνική ενότητα της ίδιας έκδοσης. Η χρονολόγηση προκύπτει από το ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, ενώ ο ελληνικός τίτλος αναφέρεται τόσο στην επιστημονική βιβλιογραφία όσο και στην καταλογογράφηση του ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ.

Η προσθήκη είχε ήδη προαναγγελθεί από την εφημερίδα στο φύλλο της 1ης Ιανουαρίου 1926. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, η νέα σελίδα θα παρουσίαζε συνοπτικά το περιεχόμενο των τριών ιταλόφωνων σελίδων, προκειμένου η έκδοση να επικοινωνεί αποτελεσματικότερα με το ελληνόφωνο κοινό της Ρόδου και των άλλων Δωδεκανήσων. Η ύπαρξη ελληνικού τίτλου δεν αναιρεί ότι η εκδοτική γραμμή διαμορφωνόταν μέσα στο πολιτικό περιβάλλον της Ιταλοκρατίας.

Η ελληνόγλωσση σελίδα είχε ιδιαίτερη σημασία σε ένα νησί όπου η ιταλική διοίκηση, οι ελληνόφωνοι κάτοικοι και οι άλλες γλωσσικές κοινότητες συνυπήρχαν σε συνθήκες άνισης πολιτικής ισχύος. Μέσα από την εφημερίδα διακινούνταν ειδήσεις και ανακοινώσεις, αλλά και η οπτική του ιταλικού διοικητικού μηχανισμού. Συνεπώς, η σελίδα αποτελεί πηγή για τη δημόσια ζωή και συγχρόνως τεκμήριο της επίσημης επικοινωνιακής πολιτικής εκείνης της εποχής.

Το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας έχει συγκροτήσει ψηφιακό αρχείο 6.280 φύλλων της «Il Messaggero di Rodi», όπου καταγράφεται η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα σε σχεδόν 3.000 φύλλα της περιόδου 1926–1938. Το εικονογραφικό υλικό που συνοδεύει τη συγκεκριμένη καταχώριση είναι κολάζ μεταγενέστερων και παλαιότερων πρωτοσέλιδων, με αναπαραγωγή και της ελληνικής σελίδας· δεν έχει ταυτοποιηθεί ως φωτογραφία του πρώτου φύλλου της 14ης Φεβρουαρίου 1926.

Στις 4 Απριλίου 1927 άρχισε επίσημα να λειτουργεί στη Ρόδο υποκατάστημα της Banca d’Italia. Η παρουσία της κεντρικής τράπεζας της Ιταλίας στο νησί εντάχθηκε στην πλήρη διοικητική και οικονομική ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στο ιταλικό σύστημα κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Το υποκατάστημα εξυπηρετούσε χρηματοπιστωτικές και διοικητικές ανάγκες και αργότερα απέκτησε μνημειακό κτήριο στο νέο διοικητικό κέντρο της πόλης. Μετά την Ενσωμάτωση, το κτήριο συνδέθηκε με τη λειτουργία της Τράπεζας της Ελλάδος στη Ρόδο.

Στις 12 Μαΐου 1928, στις 9 το πρωί, πραγματοποιήθηκαν τα επίσημα εγκαίνια του Ιστορικού και Αρχαιολογικού Ινστιτούτου FERT στη Ρόδο. Η τελετή εντάχθηκε στο πρόγραμμα διεθνούς αρχαιολογικού συνεδρίου και σηματοδότησε τη δημόσια παρουσίαση ενός επιστημονικού ιδρύματος που είχε συσταθεί με κυβερνητικό διάταγμα στις 4 Νοεμβρίου 1927.

Το FERT στεγαζόταν στο αποκατεστημένο παλαιό Οπλοστάσιο των Ιωαννιτών Ιπποτών, στη σημερινή πλατεία Αργυροκάστρου, μέσα στη Μεσαιωνική Πόλη. Η τελετή έγινε στον χώρο της βιβλιοθήκης, με τη συμμετοχή επιστημόνων και εκπροσώπων των αρχών. Ο κυβερνήτης Mario Lago κήρυξε την έναρξη του συνεδρίου και εγκαινίασε το Ινστιτούτο.

Η βιβλιοθήκη και το φωτογραφικό αρχείο του ιδρύματος αποτελούσαν βασικά εργαλεία έρευνας. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 είχε αρχίσει η συγκέντρωση χιλιάδων τόμων και φωτογραφικών πλακών, ενώ το 1929 καταγράφεται βιβλιοθήκη περίπου 8.000 τόμων. Το επιστημονικό περιοδικό Clara Rhodos φιλοξένησε μελέτες για την αρχαιολογία και την ιστορία των νησιών.

Οι εργασίες του συνεδρίου συνοδεύτηκαν από επισκέψεις σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους της Ρόδου. Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονταν η Λίνδος, η Ιαλυσός και η Φιλέρημος. Ειδικότερα, για τις 14 Μαΐου 1928 προβλεπόταν επίσκεψη των συνέδρων στην Ιαλυσό και στη Φιλέρημο, ώστε να γνωρίσουν από κοντά τους αρχαιολογικούς χώρους και τις έρευνες. Η ημερομηνία τεκμηριώνεται από το πρόγραμμα της διοργάνωσης, χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα η πραγματοποίηση της συγκεκριμένης εκδρομής.

Το FERT εντάχθηκε στην οργανωμένη αρχαιολογική δραστηριότητα της Ιταλοκρατίας, η οποία παρήγαγε αξιόλογη επιστημονική τεκμηρίωση αλλά συνδεόταν επίσης με την πολιτική προβολής της ιταλικής παρουσίας στα Δωδεκάνησα. Το κτίριο του παλαιού Οπλοστασίου σώζεται μέχρι σήμερα και η ιστορία του συνδέεται με τη σημερινή αρχαιολογική βιβλιοθήκη.

Στις 24 Ιουλίου 1929, σύμφωνα με την εξειδικευμένη ιστορική έρευνα του Ceramopolis, άρχισε επίσημα η λειτουργία του εργαστηρίου της ιταλικής κεραμικής εταιρείας ICARO στη Ρόδο. Η εταιρεία είχε ιδρυθεί ήδη στις 19 Δεκεμβρίου 1928, γεγονός που πρέπει να διακρίνεται από την πραγματική έναρξη της παραγωγής.

Η οργάνωση του εργαστηρίου είχε προετοιμαστεί με τεχνικές δοκιμές στη σχολή κεραμικής της Faenza από το 1927 και με την πρόσκληση τεχνιτών που είχαν εργαστεί στην ιταλική κεραμοποιία. Πρώτος τεχνικός διευθυντής ανέλαβε ο Luigi De Lerma, με εμπειρία στο εργαστήριο Fontana Limite του Vietri. Στη συνέχεια εντάχθηκε στο εγχείρημα και ο Dario Poppi.

Βασική καλλιτεχνική αναφορά υπήρξαν τα περίφημα κεραμικά Ιζνίκ, τα οποία είχαν συνδεθεί στην αγορά τέχνης με τη Ρόδο εξαιτίας της παρουσίας τους σε αρχοντικά της Λίνδου. Το εργαστήριο δημιούργησε πιάτα, κανάτια, διακοσμητικά πλακίδια και άλλες χρηστικές ή καλλιτεχνικές μορφές, αναπτύσσοντας ιδιαίτερη παραγωγική ταυτότητα.

Το 1931 η ICARO μεταφέρθηκε σε νέο κτίριο μέσα στη Μεσαιωνική Πόλη, κοντά στην Οδό των Ιπποτών. Την ίδια χρονιά ήρθε στη Ρόδο και ο Egon Huber, ο οποίος συνδέθηκε με την περαιτέρω καλλιτεχνική εξέλιξη της επιχείρησης. Η δράση του εργοστασίου συνεχίστηκε μετά την Ιταλοκρατία υπό μεταγενέστερα εταιρικά σχήματα και με την ελληνική ονομασία ΙΚΑΡΟΣ.

Η συγκεκριμένη ημερομηνία παραδίδεται από μεταγενέστερη εξειδικευμένη παρουσίαση· δεν έχει ανακτηθεί ακόμη η πρωτότυπη ανακοίνωση της 24ης Ιουλίου 1929, γι' αυτό παραμένει ανοιχτός ο τελικός αρχειακός έλεγχος.

Το 1930 ολοκληρώνεται στο Μανδράκι το κτίριο της Banca d’Italia, που σήμερα στεγάζει υπηρεσίες της Τράπεζας της Ελλάδος. Η κατασκευή του εντάχθηκε στη δημιουργία ενός νέου διοικητικού και οικονομικού κέντρου κατά την Ιταλοκρατία.

Η μνημειακή αρχιτεκτονική του κτιρίου αντανακλά τη σημασία που απέδιδε η τότε διοίκηση στις δημόσιες και οικονομικές υποδομές της πόλης. Το έτος ολοκλήρωσης είναι επιβεβαιωμένο, όχι όμως συγκεκριμένη ημέρα εγκαινίων.

Τον Σεπτέμβριο του 1934 επανεκδόθηκε στη Ρόδο η «El Boletin» («Το Δελτίο»), το μηνιαίο έντυπο της Ισραηλιτικής Κοινότητας, ένα σημαντικό μέσο ενημέρωσης και επικοινωνίας των Εβραίων του νησιού κατά την Ιταλοκρατία. Η εφημερίδα γραφόταν στη Λαδίνο, την ισπανοεβραϊκή γλώσσα των Σεφαραδιτών, με λατινικούς χαρακτήρες. Στην επικεφαλίδα του σωζόμενου τεύχους αναγράφονται η Ρόδος ως τόπος έκδοσης, ο Σεπτέμβριος 1934 και η ετήσια συνδρομή: 20 ιταλικές λίρες για τη Ρόδο και 30 για το εξωτερικό.

Πρωταγωνιστικό ρόλο στην εκδοτική προσπάθεια είχε ο Hizkia M. Franco, δημοσιογράφος και σημαντική προσωπικότητα της εβραϊκής κοινότητας με προηγούμενη δράση στη Σμύρνη. Η έκδοση συνέχιζε μια παλαιότερη προσπάθεια μηνιαίου κοινοτικού δελτίου, η οποία είχε διακοπεί. Στο εισαγωγικό άρθρο του 1934 αποδίδεται η διακοπή σε ελλιπή συνεργασία και σε προβλήματα υγείας. Η νέα προσπάθεια αποσκοπούσε στο να αποκτήσει η κοινότητα σταθερή δημόσια φωνή και να διατηρήσει τους δεσμούς της με τους Ροδίτες Εβραίους της διασποράς.

Στο κεντρικό άρθρο «Objeto de esta publicación» («Ο σκοπός αυτής της έκδοσης») τονίζεται ότι κάθε κοινότητα έχει ανάγκη να εκφράζει τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις επιδιώξεις της. Ξεχωρίζει η χαρακτηριστική φράση «Un puevlo sin lingua es un puevlo mudo» — «Ένας λαός χωρίς γλώσσα είναι ένας λαός βουβός». Η εφημερίδα υπολόγιζε ότι η εβραϊκή κοινότητα της Ρόδου αριθμούσε σχεδόν 5.000 ανθρώπους, χωρίς τους αποδήμους, και επισήμαινε την ύπαρξη κοινοτικών και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, ανάμεσά τους το Ραββινικό Κολλέγιο. Ο αριθμός αυτός αποτελεί εκτίμηση του ίδιου του εντύπου, όχι ανεξάρτητη απογραφή.

Η «El Boletin» κατέγραφε ζητήματα της κοινωνικής, θρησκευτικής, εκπαιδευτικής και οικονομικής ζωής της κοινότητας. Δημοσίευε ειδήσεις για τα σχολεία, τις συναγωγές, τις κοινοτικές αρχές, τις δωρεές και τις σχέσεις των κατοίκων με εβραϊκές παροικίες του εξωτερικού. Στο τεύχος του Σεπτεμβρίου 1934 περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, αναφορά στην οικονομική ενίσχυση του Ραββινικού Κολλεγίου από μέλη της οικογένειας Alhadeff. Τα δημοσιεύματα αυτά διασώζουν πλευρές της καθημερινότητας που σπάνια καταγράφονται στα επίσημα διοικητικά έγγραφα.

Η έκδοση συνέχισε να κυκλοφορεί τα επόμενα χρόνια και τεκμηριώνεται από σωζόμενο υλικό τουλάχιστον έως το 1936. Σήμερα τα φύλλα της αποτελούν πολύτιμη ιστορική πηγή για τη Ρόδο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς διατηρούν ονόματα, γεγονότα και στοιχεία της πολιτιστικής ζωής μιας κοινότητας που υπέστη τον εκτοπισμό και την εξόντωση μεγάλου μέρους των μελών της στο Ολοκαύτωμα του 1944. Παράλληλα, η «El Boletin» αποτελεί σημαντική μαρτυρία για τη χρήση της Λαδίνο στη Ρόδο και για τις σχέσεις της ιστορικής εβραϊκής συνοικίας με τη σεφαραδίτικη διασπορά.