Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στα χρόνια της Ιταλοκρατίας δημιουργήθηκε στην περιοχή της σημερινής πλατείας Ακαδημίας η Casa del Balilla, κτίριο για τις οργανωμένες δραστηριότητες της φασιστικής νεολαίας. Η εγκατάσταση εντασσόταν στην προσπάθεια του ιταλικού καθεστώτος να ελέγχει την εκπαίδευση και τη σωματική αγωγή των νέων.

Η ιστορική βιβλιογραφία συνδέει το κτίριο με τον αρχιτέκτονα Armando Bernabiti και το τοποθετεί στην περίοδο 1928–1932. Η χρονολογία 1928 εμφανίζεται σε φωτογραφική λεζάντα, δεν αποδεικνύει όμως αποπεράτωση ή εγκαίνια κατά το ίδιο έτος.

Οι αντίστοιχες εγκαταστάσεις του ιταλικού κράτους φιλοξενούσαν γυμναστικές και άλλες οργανωμένες εκδηλώσεις για παιδιά και εφήβους, αποτελώντας μέρος των θεσμών της δικτατορίας. Η ιστορία τους πρέπει να παρουσιάζεται μέσα σε αυτό το πολιτικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Η μεταγενέστερη χρήση και οι οικοδομικές μεταβολές του κτιρίου πρέπει να εξακριβωθούν από αρχιτεκτονικά σχέδια και καταλόγους δημοσίων κτιρίων. Δεν είναι γνωστή συγκεκριμένη ημέρα έναρξης λειτουργίας.

Το 1934 αναφέρεται η ίδρυση της βιομηχανικής επιχείρησης Società Anonima Rodia, που δραστηριοποιήθηκε στον τομέα της επεξεργασίας ελαιολάδου, της σαπωνοποιίας και των συναφών προϊόντων. Η επιχείρηση αποτέλεσε μία από τις βιομηχανικές πρωτοβουλίες που αναπτύχθηκαν στα Δωδεκάνησα κατά την Ιταλοκρατία.

Πανεπιστημιακή μελέτη καταγράφει εγκαταστάσεις περίπου 3.000 τετραγωνικών μέτρων, εταιρικό κεφάλαιο δύο εκατομμυρίων ιταλικών λιρών και προσωπικό περίπου σαράντα εργαζομένων. Άλλη ιστορική αναφορά συνδέει την ίδρυση της εταιρείας με την οικογένεια Ricazzoli.

Η βιομηχανία επεξεργασίας λαδιού ήταν ιδιαίτερα σημαντική σε μια περιοχή με μακρά ελαιοκομική παράδοση. Η κατεργασία και ο εξευγενισμός του προϊόντος, η παρασκευή σαπουνιών και η διάθεση υποπροϊόντων συνδέονταν με την προσπάθεια αύξησης της τοπικής παραγωγής.

Μεταγενέστερη πηγή αναφέρει εξαγορά της εγκατάστασης από την Ελαιουργική το 1955. Η λεζάντα που τοποθετεί «εργοστάσιο RODIA του Τριανταφύλλου» στην Ακαντιά το 1920 δεν έχει διασταυρωθεί και δεν πρέπει να συγχέεται με την αυτοτελή ιστορία της ποτοποιίας Τριανταφύλλου.

Το 1937 άρχισε να λειτουργεί στη Ρόδο το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας, στο κτήριο που σήμερα στεγάζει το Ενυδρείο. Η εγκατάσταση δημιουργήθηκε για τη συστηματική επιστημονική μελέτη της θαλάσσιας ζωής της ανατολικής Μεσογείου και συνδύαζε ερευνητικούς χώρους με ενυδρειακές δεξαμενές.

Το Ινστιτούτο αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους επιστημονικούς θεσμούς που ιδρύθηκαν στο νησί κατά την ιταλική περίοδο. Μετά την Ενσωμάτωση οι λειτουργίες του εξελίχθηκαν και το κτήριο συνέχισε να υπηρετεί την έρευνα, την περιβαλλοντική εκπαίδευση και τη δημόσια παρουσίαση της θαλάσσιας πανίδας.

Το 1973 τοποθετείται, σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση του σημερινού 3ου Γενικού Λυκείου Ρόδου, το οριστικό κλείσιμο της καπνοβιομηχανίας που είχε αρχίσει να λειτουργεί επί Ιταλοκρατίας ως T.E.M.I. Στη μεταγενέστερη περίοδο το εργοστάσιο συνδέθηκε με την επωνυμία «Καπνοβιομηχανία Ρόδου». Δεν έχει βρεθεί η ακριβής ημέρα παύσης λειτουργίας.

Η βιομηχανία είχε ιδρυθεί, σύμφωνα με την ίδια ιστορική καταγραφή, στις 22 Ιουλίου 1926, ενώ η παραγωγή άρχισε το 1927. Για δεκαετίες το κτιριακό συγκρότημα αποτέλεσε εργασιακό σημείο αναφοράς για την πόλη, με δραστηριότητα στην επεξεργασία καπνού και στην παραγωγή καπνικών προϊόντων.

Μετά την ιταλική διοίκηση, η επιχείρηση πέρασε από διαφορετικές διοικητικές και οικονομικές φάσεις. Το τέλος της παραγωγικής δραστηριότητας το 1973 δεν σήμανε και την εξαφάνιση των εγκαταστάσεων: το συγκρότημα παρέμεινε σημαντικό κτίριο της αστικής βιομηχανικής κληρονομιάς.

Αργότερα αξιοποιήθηκε για εκπαιδευτική χρήση, στεγάζοντας σχολικές μονάδες της Ρόδου. Η αλλαγή αυτή συνδέει δύο όψεις της νεότερης ιστορίας της πόλης, από τη βιομηχανική παραγωγή και την εργατική καθημερινότητα στη δημόσια εκπαίδευση.

Το 1973 παραμένει καταχώριση χρονολογίας και όχι ημερήσια επέτειος. Για να αποδοθεί με ακρίβεια η τελική ημέρα λειτουργίας χρειάζονται εταιρική πράξη, ανακοίνωση, εργατικό αρχείο ή δημοσίευμα της εποχής.

Την 1η Ιουλίου 2007 οι ιστορικές Πηγές Καλλιθέας άνοιξαν ξανά για το κοινό, έπειτα από εργασίες αποκατάστασης που έδωσαν νέα ζωή στο γνωστό συγκρότημα της ανατολικής Ρόδου. Το μνημείο, με τους χαρακτηριστικούς θόλους, τις στοές και τα βοτσαλωτά του, είχε κατασκευαστεί την περίοδο της Ιταλοκρατίας και εγκαινιαστεί την 1η Ιουλίου 1929.

Η αποκατάσταση επέτρεψε την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας του χώρου και τη σύνδεσή του με νέες χρήσεις, πέρα από τον αρχικό λουτρικό χαρακτήρα του. Οι επισκέπτες μπορούσαν πλέον να γνωρίσουν από κοντά ένα από τα πιο ιδιαίτερα δείγματα ιστορικής αρχιτεκτονικής της Ρόδου, δίπλα στον ομώνυμο όρμο.

Με την επαναλειτουργία των εγκαταστάσεων, η Καλλιθέα επανήλθε στην πολιτιστική και τουριστική ζωή του νησιού. Ο χώρος άρχισε να φιλοξενεί εκθέσεις, εκδηλώσεις και άλλες δραστηριότητες, αποτελώντας παράλληλα προορισμό περιήγησης για κατοίκους και επισκέπτες.

Η σύμπτωση της ημερομηνίας επαναλειτουργίας με εκείνη των αρχικών εγκαινίων, 78 χρόνια νωρίτερα, ανέδειξε τη συνέχεια της ιστορίας του μνημείου και τη σημασία της προστασίας της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ρόδου.

Το 1928, στα χρόνια της Ιταλοκρατίας, άρχισε να λειτουργεί στην Ακαντιά, στην ευρύτερη περιοχή του Καρακόνερου, το Golf di Rodi. Με πρωτοβουλία της διοίκησης του Μάριο Λάγκο και σχεδιασμό που αποδίδεται στον αρχιτέκτονα Αρμάντο Μπερναμπίτι, δημιουργήθηκε ένα γήπεδο εννέα οπών στην παραλιακή ζώνη, σε απόσταση περίπου δύο μιλίων από το κέντρο της πόλης. Ήταν διαφορετική εγκατάσταση από το μεταγενέστερο γήπεδο Αφάντου, που άρχισε να λειτουργεί το 1973.

Οι διαδρομές αναπτύσσονταν σε αμμώδες, ελαφρώς κυματοειδές έδαφος, παράλληλα με την ακτογραμμή. Οι επιφάνειες των οπών ήταν από συμπιεσμένη άμμο και η μεγαλύτερη διαδρομή είχε μήκος 290 γιάρδες, περίπου 265 μέτρα. Σύμφωνα με τις ιστορικές περιγραφές, το κλίμα επέτρεπε το παιχνίδι όλο τον χρόνο, στοιχείο που ταίριαζε με τον σχεδιασμό της ιταλικής διοίκησης για την τουριστική ανάδειξη του νησιού.

Το Golf di Rodi ήταν και τόπος κοινωνικής συναναστροφής: διέθετε λέσχη, χώρους για το παιχνίδι μπότσε και γειτονική παραλία που χρησιμοποιούσαν τα μέλη και οι προσκεκλημένοι τους. Η ημερήσια συμμετοχή κόστιζε ένα σελίνι και η τρίμηνη συνδρομή δύο λίρες και δύο σελίνια. Ως πρόεδρος της λέσχης αναφέρεται ο Βρετανός πρόξενος Έντουαρντ Πέρκινς, στοιχείο ενδεικτικό των διεθνών επαφών της Ρόδου την εποχή εκείνη.

Η λειτουργία του γηπέδου διακόπηκε κατά τη δεκαετία του 1940. Φωτογραφίες, ιστορικοί χάρτες και έντυπα διασώζουν τη μνήμη αυτής της πρώιμης αθλητικής εγκατάστασης, που σήμερα είναι πολύ λιγότερο γνωστή από το γκολφ Αφάντου. Το έτος 1928 τεκμηριώνεται στην εξειδικευμένη ιστορική έρευνα, αλλά δεν έχει εντοπιστεί η ακριβής ημερομηνία εγκαινίων· επομένως η εγγραφή διατηρείται ως ιστορικό αφιέρωμα χωρίς συγκεκριμένη ημέρα.

Στο υψηλότερο δυτικό τμήμα της αρχαίας πόλης αναπτύχθηκε η ακρόπολη της Ρόδου, στον λόφο που είναι γνωστός σήμερα ως Μόντε Σμιθ ή Άγιος Στέφανος. Σε αντίθεση με πολλές οχυρωμένες αρχαίες ακροπόλεις, το συγκρότημα συνδύαζε μνημειακές αναβαθμίδες, δημόσια κτίρια, ναούς και τόπους λατρείας.

Τα σωζόμενα μνημεία συνδέονται κυρίως με την ελληνιστική και ύστερη ελληνιστική εποχή, ιδιαίτερα τον 3ο και 2ο αιώνα π.Χ. Η περιοχή περιλαμβάνει τον ναό του Πυθίου Απόλλωνα, ιερά, το αρχαίο στάδιο και μικρό ωδείο, τα οποία αποκαλύπτουν τον συνδυασμό θρησκευτικής, αθλητικής και πολιτιστικής ζωής.

Η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή πραγματοποίησε ανασκαφές κατά την ιταλοκρατία, ενώ από το 1946 η Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία συνέχισε τη διερεύνηση. Όσα βλέπει σήμερα ο επισκέπτης συνδυάζουν αρχαία κατάλοιπα και νεότερες αποκαταστάσεις· δεν πρόκειται για κτίρια που διατηρήθηκαν ανέπαφα.

Στις 6 Νοεμβρίου 1856 μια καταστροφική έκρηξη πυρίτιδας συγκλόνισε τη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου. Η έκρηξη συνδέεται με την πυριτιδαποθήκη που βρισκόταν στον χώρο του παλιού ναού του Αγίου Ιωάννη, κοντά στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου, και άφησε εκτεταμένα ερείπια στο ιστορικό κέντρο.

Οι ιστορικές αφηγήσεις τοποθετούν το συμβάν κατά τη διάρκεια καταιγίδας και περιγράφουν την ανάφλεξη από κεραυνό. Ο ναός και σημαντικά τμήματα του γειτονικού παλατιανού συγκροτήματος καταστράφηκαν, ενώ επλήγησαν και οικήματα της περιοχής. Η συμφορά ήρθε λίγες ημέρες μετά τον μεγάλο σεισμό της 2ας Νοεμβρίου 1856· τα δύο γεγονότα πρέπει να ξεχωρίζονται χρονολογικά.

Το Παλάτι είχε ήδη χάσει την αρχική του χρήση ως διοικητικό κέντρο των Ιωαννιτών μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1522. Κατά την Οθωμανική περίοδο χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές εποχές και ως χώρος κράτησης. Η ονομασία «Ζιντάνι» αποδίδεται στη λέξη zindan, δηλαδή φυλακή ή σκοτεινό δεσμωτήριο, αλλά η ακριβής εποχή κατά την οποία χρησιμοποιήθηκε για τη συγκεκριμένη είσοδο δεν έχει βεβαιωθεί.

Φωτογραφίες από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα παρουσιάζουν μια προανακατασκευασμένη όψη του Παλατιού, πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Η μεγάλη αποκατάσταση που πραγματοποιήθηκε κατά την Ιταλοκρατία, κυρίως την περίοδο 1937–1940, αναδιαμόρφωσε το μνημείο και καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τη σύγχρονη εικόνα του.

Το γεγονός αποτυπώθηκε και σε ευρωπαϊκές δημοσιεύσεις της εποχής. Χαρακτικό που σχετίζεται με τις καταστροφές διατηρείται στη συλλογή του Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης Ρόδου. Ο αριθμός των θυμάτων στις διάφορες ιστορικές διηγήσεις πρέπει να ελεγχθεί με πρωτότυπες αναφορές και δεν παρατίθεται εδώ ως βέβαιος.

Το πρωί της 17ης Μαΐου 1912 καταγράφεται η παράδοση της οθωμανικής φρουράς της Ρόδου, ύστερα από την αποφασιστική σύγκρουση που είχε διεξαχθεί την προηγούμενη ημέρα στην ευρύτερη περιοχή της Ψίνθου. Με το γεγονός αυτό ολοκληρώθηκε ουσιαστικά η οργανωμένη στρατιωτική αντίσταση στο νησί.

Σύμφωνα με την ειδική ιστορική καταχώριση για την Ψίνθο στην Enciclopedia Italiana της Treccani (1935), οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν δεχθεί την επίθεση τριών ιταλικών φαλάγγων στις 16 Μαΐου. Μετά την υποχώρησή τους, κατά τη διάρκεια της νύχτας ζήτησαν να παραδοθούν.

Η ίδια πηγή αναφέρει ότι το επόμενο πρωί ο Οθωμανός διοικητής παρουσιάστηκε ως αιχμάλωτος μαζί με 33 αξιωματικούς και περίπου 950 στρατιώτες. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν στοιχεία της συγκεκριμένης ιταλικής ιστορικής αφήγησης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απολύτως αδιαμφισβήτητη καταμέτρηση.

Η τελική παράδοση δεν πρέπει να συγχέεται με την αρχική απόβαση των Ιταλών, στις 4 Μαΐου στην Καλλιθέα, ούτε με την είσοδό τους στην πόλη της Ρόδου στις 5 Μαΐου. Η μετακίνηση της οθωμανικής φρουράς στην ενδοχώρα είχε παρατείνει την εκστρατεία για σχεδόν δύο εβδομάδες.

Η μάχη της Ψίνθου ήταν αποτέλεσμα σχεδίου περικύκλωσης από διαφορετικές κατευθύνσεις, με συμμετοχή στρατευμάτων που κινήθηκαν από την πόλη της Ρόδου και από αποβατικά σημεία στα Καλαβάρδα και στη Μαλώνα. Στόχος ήταν να εμποδιστεί η παρατεταμένη αντίσταση στην ενδοχώρα.

Σε ορισμένες συνοπτικές ιστορικές αναφορές, η λήξη της αντίστασης και η παράδοση αποδίδονται στη 16η Μαΐου. Η Treccani όμως διαχωρίζει τη μάχη της 16ης από την παρουσίαση του διοικητή το πρωί της 17ης. Στην ιστορική καταχώριση διατηρούμε αυτή τη χρονολόγηση και επισημαίνουμε τη διαφορά των πηγών.

Η παράδοση έκλεισε το στρατιωτικό σκέλος της κατάληψης, όχι όμως τις πολιτικές εκκρεμότητες του νησιού. Η Ρόδος τέθηκε υπό ιταλική διοίκηση και η υπόθεση της αυτοδιάθεσης των Δωδεκανησίων παρέμεινε ανοιχτή για δεκαετίες.

Η μνήμη των γεγονότων της Ψίνθου διατηρείται ως κρίσιμη στιγμή της τοπικής ιστορίας: προσδιορίζει το πέρασμα από τις τελευταίες ημέρες της οθωμανικής στρατιωτικής παρουσίας στη νέα περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Στις 27 Φεβρουαρίου 1913, σύμφωνα με την ιστορική μελέτη «Το Γεννάδι της Ρόδου – Ιστορία και Πολιτισμός», ο στρατηγός Giovanni Ameglio απομάκρυνε από τη δημαρχία της Ρόδου τον δικηγόρο Σάββα Παυλίδη, γνωστό ως «Σάββα Εφέντη». Η παύση καταγράφεται με το διάταγμα αριθ. 86 και σηματοδότησε το τέλος της θητείας του πρώτου εκλεγμένου Έλληνα δημάρχου της πόλης, ο οποίος είχε αναδειχθεί κατά τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας και παρέμεινε στη θέση του μετά την ιταλική κατάληψη του Μαΐου 1912.

Ο Παυλίδης καταγόταν από το Γεννάδι και είχε σπουδάσει Νομική στην Κωνσταντινούπολη. Η εκλογή του στις δημοτικές εκλογές του Μαρτίου 1911 είχε ιδιαίτερη σημασία για τη συμμετοχή της ελληνικής κοινότητας στην τοπική αυτοδιοίκηση. Η Ιταλοκρατία άλλαξε όμως γρήγορα το πλαίσιο λειτουργίας των τοπικών αρχών, περιορίζοντας τον χώρο της εκλεγμένης δημοτικής εκπροσώπησης.

Σύμφωνα με τη μελέτη, η ιταλική διοίκηση αιτιολόγησε την αποπομπή επικαλούμενη απόπειρα οργάνωσης αντίδρασης στα χωριά της Ρόδου εναντίον του νέου καθεστώτος. Στη θέση του τοποθετήθηκε ο Ιταλός κυβερνητικός επίτροπος Attilio Brizzi. Η αντικατάσταση του αιρετού δημάρχου από διορισμένο επίτροπο αποτελεί χαρακτηριστικό επεισόδιο της μετάβασης από την οθωμανική στη στρατιωτική ιταλική διοίκηση.

Η χρονολόγηση απαιτεί ειδική προσοχή. Άλλη ιστορική αφήγηση αναφέρει διαταγή του Ameglio στις 13 Φεβρουαρίου, απομάκρυνση του Παυλίδη την επόμενη και επιβίβασή του στις 15 Φεβρουαρίου 1913, ενώ η μελέτη για το Γεννάδι αναφέρει την 27η Φεβρουαρίου ως ημερομηνία καθαίρεσης με το διάταγμα 86. Η διαφορά μπορεί να σχετίζεται με παλαιό και νέο ημερολόγιο ή με διαφορετικές διοικητικές πράξεις, δεν έχει όμως λυθεί από το ίδιο το πρωτότυπο διάταγμα. Η καταχώριση ακολουθεί την ημερομηνία της εξειδικευμένης μελέτης και καταγράφει ρητά την εκκρεμότητα.

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1915 κυκλοφορεί για πρώτη φορά η «Ροδιακή», εφημερίδα που θα εξελιχθεί σε μία από τις μακροβιότερες δημοσιογραφικές παρουσίες στα Δωδεκάνησα. Η πρώτη της εμφάνιση γίνεται μέσα στην περίοδο της Ιταλοκρατίας, όταν η ελληνόφωνη ενημέρωση λειτουργούσε σε ιδιαίτερα σύνθετο πολιτικό περιβάλλον.

Η πορεία της εφημερίδας συνδέθηκε με μεγάλες αλλαγές στην ιστορία του νησιού, από την ιταλική κυριαρχία και τον πόλεμο έως την Ενσωμάτωση και τη μεταπολεμική ανάπτυξη. Η επανέκδοσή της μετά το 1948 αποτελεί ξεχωριστό σταθμό αυτής της διαδρομής.

Στις 24 Απριλίου 1916 χρονολογείται το παλαιότερο φύλλο της ιταλόφωνης εφημερίδας «Il Messaggero di Rodi» («Ο Αγγελιοφόρος της Ρόδου») που περιλαμβάνει το εξειδικευμένο ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας. Ήταν μια σημαντική νέα παρουσία στον Τύπο της Ρόδου, τέσσερα χρόνια μετά τη στρατιωτική κατάληψη του νησιού από την Ιταλία και ενώ ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν σε εξέλιξη. Η ακριβής ημερομηνία προκύπτει από το αρχειακό χρονολόγιο· χωρίς φωτογραφικό έλεγχο του τεύχους δεν πρέπει να ταυτίζεται κατηγορηματικά με αποδεδειγμένο αριθμό 1 ή να θεωρείται ότι αποκλείονται τυχόν παλαιότερα μη διασωθέντα φύλλα.

Για την πρώτη καταγεγραμμένη περίοδο, από τις 24 Απριλίου έως τις 31 Δεκεμβρίου 1916, ο κατάλογος διευθυντών του ίδιου πανεπιστημιακού αρχείου κατονομάζει τον Rocco della Cananea. Η εφημερίδα τυπωνόταν στην ιταλική γλώσσα και λειτούργησε μέσα στο ιδιαίτερο πολιτικό και διοικητικό περιβάλλον της ιταλικής παρουσίας στα Δωδεκάνησα. Ο χαρακτήρας και οι θέσεις της πρέπει να ερμηνεύονται σε συνάρτηση με τις εκάστοτε αρχές και πολιτικές συνθήκες, όχι ως ουδέτερη περιγραφή όλων των γεγονότων του νησιού.

Στα πρώτα χρόνια τα φύλλα είχαν κατά κανόνα τέσσερις ιταλόγλωσσες σελίδες, με περιστασιακές ειδικές εκδόσεις διαφορετικού μεγέθους. Αργότερα η μορφή της εφημερίδας άλλαξε. Από τις 14 Φεβρουαρίου 1926 έως τις 16 Αυγούστου 1938 πολλά από τα σωζόμενα φύλλα διέθεταν τέταρτη σελίδα στη νεοελληνική, ενώ κατά περίπτωση εμφανιζόταν και τουρκόγλωσσο υλικό. Η πολύγλωσση αυτή παρουσία μαρτυρεί την ανάγκη επικοινωνίας με διαφορετικές κοινότητες της Ρόδου, χωρίς να αναιρεί το πλαίσιο της ιταλικής διοίκησης.

Η ιστορία της εφημερίδας εκτείνεται σε σημαντικές μεταβολές του 20ού αιώνα: από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στην περίοδο του Μάριο Λάγκο, στη φασιστική διοίκηση, στους φυλετικούς διωγμούς του 1938 και στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα φύλλα της αποτελούν σήμερα ουσιώδη πηγή για την κοινωνική ζωή, τις πολιτικές αποφάσεις, τις ανακοινώσεις, τη δημόσια γλώσσα και την καθημερινότητα του νησιού. Ιδίως οι αναφορές στις διώξεις των Εβραίων της Ρόδου δείχνουν γιατί τα δημοσιεύματα απαιτούν ιστορική κριτική και διασταύρωση με ανεξάρτητα τεκμήρια.

Στο ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας έχουν συγκεντρωθεί 6.280 φύλλα και 24.347 σαρώσεις υψηλής ανάλυσης. Το υλικό προέρχεται από τη Βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ρώμης, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους στη Ρόδο και το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αιγαιακών Σπουδών. Η καταγεγραμμένη συλλογή φτάνει έως τις 29 Δεκεμβρίου 1945· αυτή είναι η τελευταία ημερομηνία της συγκεκριμένης αρχειακής σειράς και δεν επιτρέπει από μόνη της συμπεράσματα για κάθε πιθανό χαμένο ή μη καταλογογραφημένο φύλλο.

Σημαντικό ιστορικό τεκμήριο είναι και η σωζόμενη πρώτη σελίδα του φύλλου της Πέμπτης 6 Ιανουαρίου 1921 (έτος VI, αριθμός 3), που φέρει τον τίτλο «Il Messaggero di Rodi» και την ενότητα «Notizie Telegrafiche». Η συγκεκριμένη φωτογραφία δεν είναι το πρώτο φύλλο του 1916, αλλά αυθεντικό δείγμα της ύλης και της τυπογραφικής εμφάνισης του εντύπου λίγα χρόνια αργότερα. Η δημοσίευση της 24ης Απριλίου 1916 σηματοδοτεί την αφετηρία της τεκμηριωμένης αρχειακής διαδρομής μιας εφημερίδας που αποτελεί σήμερα βασική πηγή για την ιστορία της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία και την πολεμική περίοδο.