Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 22 Απριλίου 1863 ένας από τους καταστροφικότερους σεισμούς του 19ου αιώνα έπληξε τη Ρόδο. Η επίσημη ιστορική σεισμολογική καταγραφή αναφέρει ότι καταστράφηκαν 13 χωριά και κατέρρευσαν συνολικά περίπου 2.050 σπίτια στο νησί.

Στην πόλη της Ρόδου καταστράφηκαν επίσης σημαντικές κατασκευές, ενώ ζημιές καταγράφηκαν στην Κω, τη Χάλκη και στις απέναντι μικρασιατικές ακτές. Το γεγονός μεταδόθηκε και από τον διεθνή Τύπο της εποχής.

Η ιστορική τεκμηρίωση ενός σεισμού πρέπει να διαχωρίζεται από τις μεταγενέστερες εκτιμήσεις για την έντασή του. Για παλαιότερες περιόδους οι περιγραφές των επιπτώσεων έχουν ιδιαίτερη αξία, χωρίς να ισοδυναμούν με σύγχρονη οργανομετρική μέτρηση.

Το 1874 ανεγέρθηκε το ιστορικό κτήριο της Αστικής Σχολής Ρόδου, σε συνέχεια της μακρόχρονης εκπαιδευτικής δραστηριότητας της ελληνικής κοινότητας της πόλης. Η σχολή αποτέλεσε οργανωμένο κέντρο πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης σε μια εποχή κατά την οποία η παιδεία είχε ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρηση της γλώσσας και της κοινοτικής συνοχής.

Στο κτήριο στεγάζεται σήμερα το 14ο Δημοτικό Σχολείο Ρόδου. Η διατήρηση της εκπαιδευτικής χρήσης του για πολλές γενιές το καθιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα της συνέχειας της δημόσιας εκπαίδευσης στην πόλη της Ρόδου.

Το 1875 ξεκίνησε στη Ρόδο η επιχείρηση της οικογένειας Αγιακάτσικα, η οποία εξελίχθηκε σε μία από τις ιστορικές πολυδραστηριότητες της τοπικής παραγωγής. Σύμφωνα με το ψηφιακό αρχείο βιομηχανικής κληρονομιάς, η επιχείρηση συνδέθηκε κατά την πορεία της με σαπωνοποιία, ελαιουργία, πυρηνελαιουργία, παγοποιία και παραγωγή αεριούχων ποτών.

Η δραστηριότητά της αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο μικρές οικογενειακές μονάδες της Ρόδου εξελίχθηκαν σε σύνθετες βιοτεχνικές και βιομηχανικές επιχειρήσεις. Οι εγκαταστάσεις και τα προϊόντα τους αποτελούν μέρος της λιγότερο γνωστής παραγωγικής ιστορίας του νησιού.

Στις 1 Φεβρουαρίου 1883 εκδόθηκε το πρώτο φύλλο της «Bahr-i Sefid» («Μπαχρ-ι Σεφίντ», δηλαδή «Λευκή Θάλασσα», οθωμανική ονομασία του Αιγαίου), μιας ιστορικής επαρχιακής εφημερίδας συνδεδεμένης με τη Ρόδο και τη διοίκηση των νησιών του Αιγαίου κατά την Οθωμανική περίοδο. Η χρονολογία δεν προκύπτει από μεταγενέστερη προφορική παράδοση: διακρίνεται στο σωζόμενο πρωτοσέλιδο με αριθμό φύλλου 1 και επιβεβαιώνεται από τον κατάλογο «Osmanlıca Tarihi Yerel Gazeteler». Στην ίδια επικεφαλίδα αναγράφεται η 20ή Ιανουαρίου 1298 κατά το οθωμανικό ρουμί ημερολόγιο, που αντιστοιχεί στην 1η Φεβρουαρίου 1883.

Η «Bahr-i Sefid» καταγράφεται ως εφημερίδα της οθωμανικής Επαρχίας του Αρχιπελάγους (Cezâyir-i Bahr-i Sefîd), ενός διοικητικού σχηματισμού που περιλάμβανε νησιά του Αιγαίου και με τον οποίο συνδεόταν η Ρόδος. Επιστημονικός βιβλιογραφικός κατάλογος περιγράφει την έκδοση ως επαρχιακή εφημερίδα και συνδέει το τυπογραφείο της με τη Χίο και τη Ρόδο. Αυτό χρειάζεται να διακρίνεται από τον ακριβή τόπο εκτύπωσης του πρώτου φύλλου: η εικόνα και ο κατάλογος δεν επαρκούν ώστε να δηλώσουμε με βεβαιότητα ότι κάθε σελίδα του αριθμού 1 τυπώθηκε στη Ρόδο.

Ιδιαίτερα αξιόλογο στοιχείο είναι ότι η εφημερίδα κυκλοφορούσε σε οθωμανική τουρκική και ελληνική γλώσσα. Η δίγλωσση μορφή της αποτύπωνε την πολυγλωσσική κοινωνία του Αιγαίου του 19ου αιώνα και διευκόλυνε τη διάδοση διοικητικών ανακοινώσεων και πληροφοριών σε διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες. Το συγκεκριμένο φωτογραφημένο πρωτοσέλιδο είναι η οθωμανόφωνη εκδοχή· η αντίστοιχη ελληνόγλωσση σελίδα δεν ταυτοποιείται από την παρούσα εικόνα και δεν τεκμηριώνεται μόνο από αυτήν ο ακριβής ελληνικός τίτλος του φύλλου.

Κάτω από τον τίτλο της εφημερίδας υπάρχει χαρακτηριστική πρόσκληση για δημοσίευση κειμένων που σχετίζονταν με τις επιστήμες, τη λογοτεχνία και το κοινό όφελος. Η διατύπωση δείχνει ότι το έντυπο δεν προοριζόταν αποκλειστικά για τυπικές ανακοινώσεις της διοίκησης, αλλά παρουσιαζόταν και ως μέσο διάδοσης γνώσεων και δημόσιας επικοινωνίας. Στο σώμα του πρώτου φύλλου διακρίνονται πυκνές στήλες οθωμανικού κειμένου· η πλήρης ανάγνωσή τους απαιτεί ειδική παλαιογραφική αποδελτίωση και δεν πρέπει να αποδίδονται στο φύλλο ειδήσεις που δεν έχουν ακόμη μεταγραφεί.

Ο ψηφιακός κατάλογος περιλαμβάνει 56 καταγεγραμμένα φύλλα της «Bahr-i Sefid». Για το πρώτο διάστημα σώζονται διαδοχικά τα φύλλα 1–52, από τον Φεβρουάριο του 1883 έως τον Ιανουάριο του 1884, ενώ υπάρχουν και μεμονωμένα φύλλα από το 1885, το 1903, το 1909 και το 1910. Η σειρά αυτή δείχνει ότι η εφημερίδα δεν αποτέλεσε στιγμιαία εκδοτική απόπειρα. Ωστόσο, οι ημερομηνίες των μεμονωμένων αντιτύπων δεν αποδεικνύουν από μόνες τους αδιάλειπτη κυκλοφορία σε όλο το ενδιάμεσο διάστημα.

Τα πρώτα 52 οθωμανόφωνα φύλλα αποδίδονται στη συλλογή της Δημοτικής Βιβλιοθήκης της Κωνσταντινούπολης, ενώ πρόσθετα αντίτυπα προέρχονται από τη συλλογή Hakkı Tarık Us και την Εθνική Βιβλιοθήκη της Τουρκίας. Ξεχωριστός βιβλιογραφικός κατάλογος αναφέρει ότι έχουν επίσης σαρωθεί ελληνόγλωσσα φύλλα της ίδιας εφημερίδας, γεγονός που ανοίγει τον δρόμο για περαιτέρω έρευνα της ελληνικής της όψης. Το σωζόμενο πρωτοσέλιδο φέρει μάλιστα σφραγίδα δημοτικής βιβλιοθήκης, ενισχύοντας την τεκμηριωμένη αρχειακή του προέλευση.

Η έκδοση του πρώτου φύλλου της «Bahr-i Sefid» την 1η Φεβρουαρίου 1883 αποτελεί σημαντικό σταθμό για την ιστορία του Τύπου της Ρόδου και των Δωδεκανήσων. Μας επιτρέπει να τεκμηριώσουμε τη σύνδεση του νησιού με μία δίγλωσση επαρχιακή εφημερίδα ήδη από το 1883, πολύ πριν από τις γνωστότερες εκδόσεις των αρχών του 20ού αιώνα. Δεν αποδεικνύει όμως ότι επρόκειτο για την πρώτη εφημερίδα που τυπώθηκε ποτέ στη Ρόδο. Το ίδιο το πρώτο φύλλο και οι επόμενοι τόμοι αποτελούν πολύτιμη αφετηρία για τη μελέτη της διοίκησης, των δημόσιων έργων, των τοπικών ειδήσεων και της καθημερινής ζωής στην οθωμανική εποχή.

Το 1887 το κληροδότημα του Παύλου Καζούλλη άνοιξε τον δρόμο για τη δημιουργία σχολείου κοριτσιών στη Ρόδο. Η διάθεση περιουσίας για εκπαιδευτικό σκοπό εντάσσεται στη σημαντική παράδοση ευεργετών που χρηματοδότησαν σχολεία και κοινωφελή έργα στις ελληνικές κοινότητες του 19ου αιώνα.

Από αυτή την πρωτοβουλία προέκυψε το Καζούλλειο Παρθεναγωγείο, που απέκτησε ιστορικό διδακτήριο και συνδέθηκε στενά με την εκπαίδευση των κοριτσιών της Ρόδου. Το ίδρυμα αποτέλεσε σημαντικό βήμα για τη διεύρυνση της οργανωμένης γυναικείας εκπαίδευσης στο νησί.

Το 1889 εγκαταστάθηκαν στη Ρόδο οι Αδελφοί των Χριστιανικών Σχολών, γνωστοί ως Frères, και ίδρυσαν το σχολείο Saint-Jean-Baptiste στο Νεοχώρι. Το γεγονός τεκμηριώνεται από την ιστορική παρουσίαση του ίδιου του εκπαιδευτικού τάγματος La Salle και από σχολικό ιστορικό της Ρόδου.

Η ίδρυση έγινε ύστερα από πρωτοβουλία του Γάλλου προξένου και με σημαντική οικονομική υποστήριξη του εμπόρου Henry Ducci. Σχολική ιστορική πηγή αναφέρει επίσης δωρεές που συνδέονται με τις οικογένειες Masse και Ducci. Το ίδρυμα λειτούργησε ως σχολείο με οικοτροφείο για μαθητές διαφορετικών κοινοτήτων της Ρόδου.

Σύμφωνα με το αρχείο La Salle, γύρω στο 1892 το σχολείο είχε περίπου εκατό μαθητές, ανάμεσά τους ορθοδόξους, καθολικούς, μουσουλμάνους και Εβραίους. Οι κοινωνικές και θρησκευτικές πιέσεις της εποχής επηρέασαν τη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού.

Ένα πρόσθετο, σημαντικό εύρημα είναι ότι το 1891 οι Αδελφοί οργάνωσαν σε παραθαλάσσια ιδιοκτησία στην Ακαντιά εκπαιδευτική εγκατάσταση για την προετοιμασία δασκάλων με εκμάθηση γλωσσών της Ανατολής. Το 1921 Ιταλοί Αδελφοί από το Τορίνο ανέλαβαν το έργο της σχολής Saint-Jean-Baptiste. Η φωτογραφία του 1928 τεκμηριώνει μεταγενέστερη φάση του θεσμού.

Στο νοτιότερο άκρο της Ρόδου κατασκευάστηκε το 1890 ο φάρος του Πρασονησίου από τη Γαλλική Εταιρεία Οθωμανικών Φάρων. Η στρατηγική θέση του βοήθησε τα πλοία να αναγνωρίζουν τη χερσόνησο και να πλέουν ασφαλέστερα στις δύσκολες θαλάσσιες συνθήκες της περιοχής.

Το φαρικό συγκρότημα συνδυάζει πέτρινο πύργο και χώρους διαμονής και εξυπηρέτησης του φαροφύλακα. Η λειτουργία του προϋπέθετε μόνιμη παρουσία ανθρώπων, προμήθειες και συχνή συντήρηση, καθώς το Πρασονήσι απείχε πολύ από την πόλη και τους περισσότερους οικισμούς.

Στο φωτογραφικό υλικό του Δανού αρχαιολόγου Karl Frederik Kinch παρουσιάζεται ο φαροφύλακας Halil. Στις 11 Μαΐου 1914, ο Kinch καταγράφει στον χώρο την οικογένεια του Μεχμέτ Αλή. Δεν αποδεικνύεται ότι τα δύο πρόσωπα κατείχαν διαδοχικά την ίδια θέση.

Μετά τις μεταβολές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο φάρος εντάχθηκε στο ελληνικό φαρικό σύστημα. Αναφέρεται επαναλειτουργία το 1948 και μεταγενέστερες τεχνικές αναβαθμίσεις, μέχρι την αυτοματοποίηση το 1986. Είναι μνημείο της ναυτικής ιστορίας του νησιού.

Το 1891 ανεγέρθηκε το διδακτήριο του Καζουλλείου Παρθεναγωγείου, ολοκληρώνοντας την εκπαιδευτική πρωτοβουλία που είχε στηριχθεί στο κληροδότημα του Παύλου Καζούλλη. Το σχολείο δημιουργήθηκε για την εκπαίδευση των κοριτσιών της ελληνικής κοινότητας της Ρόδου.

Το Καζούλλειο απέκτησε σημαντική θέση στην εκπαιδευτική ιστορία του νησιού και συνδέθηκε με γενιές μαθητριών σε μια περίοδο κατά την οποία η πρόσβαση των κοριτσιών στην οργανωμένη εκπαίδευση διευρυνόταν σταδιακά. Το ιστορικό του κτήριο παραμένει σημείο αναφοράς για τη σχολική παράδοση της Ρόδου.

Στις 27 Οκτωβρίου 1896 ισχυρός σεισμός, περίπου μεγέθους 6,4 στις σύγχρονες ιστορικές σεισμολογικές ανακατασκευές, επηρεάζει τη Ρόδο. Η ένταση στο νησί υπολογίζεται περίπου στο VII της μακροσεισμικής κλίμακας.

Η δόνηση αποτελεί έναν από τους σημαντικούς σεισμούς της ύστερης οθωμανικής περιόδου στη Ρόδο.

Η ιστορική τεκμηρίωση ενός σεισμού πρέπει να διαχωρίζεται από τις μεταγενέστερες εκτιμήσεις για την έντασή του. Για παλαιότερες περιόδους οι περιγραφές των επιπτώσεων έχουν ιδιαίτερη αξία, χωρίς να ισοδυναμούν με σύγχρονη οργανομετρική μέτρηση.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, γύρω στο 1899, καταγράφεται στη Ρόδο η λειτουργία της Μακαρονοποιίας «Τσιμέτα», μιας από τις παλιές παραγωγικές μονάδες της πόλης. Η παρουσία της εντάσσεται στην πρώιμη ανάπτυξη μικρών βιομηχανιών τροφίμων πριν από τη μεγάλη οργανωμένη βιομηχανική επέκταση της ιταλικής περιόδου.

Τέτοιες μονάδες κάλυπταν ανάγκες της τοπικής αγοράς και δείχνουν ότι η οικονομία της πόλης δεν στηριζόταν μόνο στο εμπόριο και στη γεωργία. Η καταγραφή της μακαρονοποιίας στο αρχείο βιομηχανικής κληρονομιάς συμβάλλει στη διάσωση μιας πτυχής της καθημερινής παραγωγικής ζωής της παλιάς Ρόδου.

Στις 20 Μαρτίου 1902 η Gertrude Bell φτάνει στη Ρόδο περίπου στη μία το μεσημέρι. Στο προσωπικό ημερολόγιό της περιγράφει το οχυρωμένο λιμάνι των Ιπποτών, την Οδό των Ιπποτών, τις πύλες, τα οικόσημα και τα παζάρια της πόλης.

Η καταγραφή αποτελεί πολύτιμη άμεση μαρτυρία για την εικόνα της Ρόδου στις αρχές του 20ού αιώνα, λίγο πριν από το τέλος της οθωμανικής περιόδου.

Η αναφορά φωτίζει μία διαφορετική όψη της μακράς ιστορίας του νησιού. Για την αρχαιότητα, η ακριβής χρονολόγηση δεν είναι πάντα δυνατή και οι σύγχρονες ανασυνθέσεις βασίζονται στη σύγκριση πολλών ειδών πηγών.

Στις 25 Μαρτίου 1905 ιδρύθηκε ο Γυμναστικός Σύλλογος «Διαγόρας» Ρόδου, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Κεντρική μορφή στην ίδρυσή του υπήρξε ο Δημήτριος Αναστασιάδης, ενώ ο σύλλογος πήρε το όνομα του θρυλικού αρχαίου Ολυμπιονίκη Διαγόρα.

Από τα πρώτα του χρόνια ο Διαγόρας δεν περιορίστηκε στον αθλητισμό. Ανέπτυξε κοινωνική, πολιτιστική και πατριωτική δράση, γεγονός που τον κατέστησε σημείο αναφοράς για την ελληνική κοινότητα της Ρόδου. Η ιστορία του συνεχίστηκε με διακοπές, απαγορεύσεις και επανιδρύσεις, αλλά ο σύλλογος παρέμεινε ένα από τα ιστορικότερα αθλητικά σωματεία της Δωδεκανήσου.