Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Το 1925 ολοκληρώθηκε στο Μανδράκι ο ναός που είχε ανεγερθεί κατά την ιταλική περίοδο ως καθολικός ναός του Αγίου Ιωάννη και μετά την Ενσωμάτωση μετατράπηκε στον Καθεδρικό Ιερό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Το κτήριο βρίσκεται σε κομβικό σημείο της νέας πόλης, απέναντι από το Μανδράκι.

Μετά την παράδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, ο ναός προσαρμόστηκε στην ορθόδοξη λατρεία και εξελίχθηκε σε καθεδρικό ναό της Ιεράς Μητροπόλεως Ρόδου. Η σημερινή του παρουσία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεταβολής χρήσεων που ακολούθησε την αλλαγή κυριαρχίας στο νησί.

Το σημερινό Ακταίον δεν δημιουργήθηκε εξαρχής ως ιταλικό κτίριο. Σύμφωνα με το ιστορικό του ίδιου του χώρου, η αρχική κατασκευή ανάγεται στα τέλη του 19ου ή στις αρχές του 20ού αιώνα, κατά την οθωμανική διοίκηση, οπότε χρησιμοποιήθηκε ως λέσχη Οθωμανών αξιωματικών.

Μετά την κατάληψη της Ρόδου από τους Ιταλούς το 1912 συνέχισε να εξυπηρετεί στρατιωτικές και κοινωνικές χρήσεις. Στη δεκαετία του 1920 η ιταλική διοίκηση προχώρησε σε ουσιαστικές αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις, που συνδέονται με τον Φλορεστάνο ντι Φάουστο και τη μετατροπή του σε Circolo Italia, δηλαδή λέσχη της ιταλικής κοινότητας. Η χρονολόγηση ολοκλήρωσης στα 1925–1926 χρειάζεται περαιτέρω αρχειακή διασταύρωση.

Το κτίριο χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές φάσεις ως λέσχη, χώρος εκδηλώσεων και υπηρεσιακή εγκατάσταση. Το 1946 απέκτησε τη γνωστή ονομασία «Ακταίον». Η νέα χρήση του μετά τον πόλεμο το καθιέρωσε ως κεντρικό σημείο κοινωνικής ζωής στο Μανδράκι.

Στις 11 Ιανουαρίου 1925, ο Δωριέας Ρόδου έδωσε τον πρώτο καταγεγραμμένο ποδοσφαιρικό αγώνα της ιστορίας του, αντιμετωπίζοντας ομάδα του 9ου Τάγματος Πεζικού των ιταλικών στρατευμάτων. Η αναμέτρηση διεξήχθη λίγους μήνες μετά την ίδρυση και επίσημη αναγνώριση του συλλόγου.

Οι ποδοσφαιριστές του Δωριέα ήταν κυρίως νεαροί ηλικίας 15 έως 17 ετών. Απέναντί τους βρέθηκε μία ομάδα στρατιωτών με μεγαλύτερη ηλικία και πιθανότατα διαφορετική αγωνιστική εμπειρία. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν 5-0 υπέρ της ιταλικής ομάδας.

Παρά την ήττα, η συγκεκριμένη συνάντηση έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Αποτελεί σπάνιο, επακριβώς χρονολογημένο τεκμήριο της πρώιμης οργανωμένης ποδοσφαιρικής δραστηριότητας στη Ρόδο κατά τη διάρκεια της Ιταλοκρατίας.

Ο αγώνας αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο το ποδόσφαιρο ρίζωνε στην καθημερινότητα του νησιού, με νέους Ροδίτες να συγκροτούν ομάδες και να αναμετρώνται με τις στρατιωτικές αθλητικές αποστολές της εποχής. Για τον Δωριέα υπήρξε το ξεκίνημα μιας μακράς ποδοσφαιρικής διαδρομής.

Στις 26 Μαρτίου 1925 άρχισε στη Ρόδο η κατασκευή του Grande Albergo delle Rose, του μεγάλου ξενοδοχειακού συγκροτήματος που έμελλε να γίνει ένα από τα γνωστότερα τοπόσημα του νησιού. Η ανέγερσή του πραγματοποιήθηκε κατά τη διοίκηση του Μάριο Λάγκο, σε μια περίοδο κατά την οποία η ιταλική διοίκηση ανασχεδίαζε το παραλιακό μέτωπο και επιδίωκε να αναδείξει τη Ρόδο σε διεθνή τουριστικό προορισμό.

Το νέο ξενοδοχείο σχεδιάστηκε για να προσφέρει υπηρεσίες υψηλών προδιαγραφών και να προσελκύσει επισκέπτες από το εξωτερικό. Η αρχιτεκτονική του συνδύαζε διαφορετικές μεσογειακές και ανατολικές επιρροές, ακολουθώντας το εκλεκτικιστικό ύφος που χαρακτήρισε πολλές από τις κατασκευές της πρώτης περιόδου της Ιταλοκρατίας. Η θέση του κοντά στο Μανδράκι το ενέταξε στο νέο διοικητικό και τουριστικό κέντρο της πόλης.

Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν περίπου δύο χρόνια αργότερα. Στις 24 Μαΐου 1927 το ξενοδοχείο εγκαινιάστηκε επίσημα, παρουσία αρχών και προσκεκλημένων από την Ιταλία και την Αίγυπτο. Με τα επόμενα χρόνια να φέρνουν νέες χρήσεις και μεταβολές στην όψη του, το κτίριο παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς της τουριστικής ιστορίας της Ρόδου.

Το 1926 πραγματοποιήθηκε αρχαιολογική ανασκαφική έρευνα στο ιερό του Ατταβυρίου Διός στην κορυφή του Ατταβύρου. Το μνημείο συνέχισε αργότερα να ερευνάται με σύγχρονες αρχιτεκτονικές και αρχαιολογικές μεθόδους.

Η επανεξέταση των μελών και των κατασκευών έδειξε τον χαρακτήρα του χώρου ως υπαίθριου λατρευτικού συγκροτήματος με μνημειακό βωμό. Μέρος του αρχαίου υλικού εντοπίστηκε σε μεταγενέστερα χριστιανικά κτίσματα της περιοχής.

Το έτος 1926 τεκμηριώνεται στη δημοσιευμένη μελέτη· ακριβής ημέρα έναρξης των ανασκαφών δεν επιβεβαιώνεται.

Περί το 1926 ολοκληρώνεται στο Μανδράκι το Palazzo delle Poste, το ιστορικό κτίριο του Ταχυδρομείου της Ρόδου, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Florestano Di Fausto. Το κτίριο εντάσσεται στο μεγάλο πρόγραμμα αναμόρφωσης του διοικητικού κέντρου της πόλης κατά την Ιταλοκρατία.

Με την επιβλητική του μορφή και τη θέση του στο παραλιακό μέτωπο έγινε ένα από τα χαρακτηριστικότερα δημόσια κτίρια της νέας πόλης. Το έτος ολοκλήρωσης είναι τεκμηριωμένο, όμως δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής ακριβής ημέρα εγκαινίων.

Το 1926 κατασκευάστηκε στη Ρόδο οργανωμένο συγκρότημα Δημοτικών Σφαγείων, στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού των αστικών υποδομών της πόλης κατά την ιταλική περίοδο. Η δημιουργία ειδικών εγκαταστάσεων για τη σφαγή και την υγειονομική διαχείριση κρέατος αντικατέστησε παλαιότερες, λιγότερο οργανωμένες πρακτικές.

Το συγκρότημα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της βιομηχανικής και κοινωφελούς αρχιτεκτονικής της εποχής. Η καταγραφή του στη βιομηχανική κληρονομιά της Δωδεκανήσου φωτίζει την ανάπτυξη υπηρεσιών που σχετίζονταν άμεσα με τη δημόσια υγεία και την τροφοδοσία της πόλης.

Στις 14 Φεβρουαρίου 1926 εμφανίστηκε στην ιταλόφωνη εφημερίδα «Il Messaggero di Rodi» η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα, γνωστή ως «Ο Αγγελιαφόρος της Ρόδου». Δεν επρόκειτο για ανεξάρτητη εφημερίδα με ξεχωριστή κυκλοφορία, αλλά για ελληνική ενότητα της ίδιας έκδοσης. Η χρονολόγηση προκύπτει από το ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, ενώ ο ελληνικός τίτλος αναφέρεται τόσο στην επιστημονική βιβλιογραφία όσο και στην καταλογογράφηση του ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ.

Η προσθήκη είχε ήδη προαναγγελθεί από την εφημερίδα στο φύλλο της 1ης Ιανουαρίου 1926. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, η νέα σελίδα θα παρουσίαζε συνοπτικά το περιεχόμενο των τριών ιταλόφωνων σελίδων, προκειμένου η έκδοση να επικοινωνεί αποτελεσματικότερα με το ελληνόφωνο κοινό της Ρόδου και των άλλων Δωδεκανήσων. Η ύπαρξη ελληνικού τίτλου δεν αναιρεί ότι η εκδοτική γραμμή διαμορφωνόταν μέσα στο πολιτικό περιβάλλον της Ιταλοκρατίας.

Η ελληνόγλωσση σελίδα είχε ιδιαίτερη σημασία σε ένα νησί όπου η ιταλική διοίκηση, οι ελληνόφωνοι κάτοικοι και οι άλλες γλωσσικές κοινότητες συνυπήρχαν σε συνθήκες άνισης πολιτικής ισχύος. Μέσα από την εφημερίδα διακινούνταν ειδήσεις και ανακοινώσεις, αλλά και η οπτική του ιταλικού διοικητικού μηχανισμού. Συνεπώς, η σελίδα αποτελεί πηγή για τη δημόσια ζωή και συγχρόνως τεκμήριο της επίσημης επικοινωνιακής πολιτικής εκείνης της εποχής.

Το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας έχει συγκροτήσει ψηφιακό αρχείο 6.280 φύλλων της «Il Messaggero di Rodi», όπου καταγράφεται η ελληνόγλωσση τέταρτη σελίδα σε σχεδόν 3.000 φύλλα της περιόδου 1926–1938. Το εικονογραφικό υλικό που συνοδεύει τη συγκεκριμένη καταχώριση είναι κολάζ μεταγενέστερων και παλαιότερων πρωτοσέλιδων, με αναπαραγωγή και της ελληνικής σελίδας· δεν έχει ταυτοποιηθεί ως φωτογραφία του πρώτου φύλλου της 14ης Φεβρουαρίου 1926.

Στις 24 Μαΐου 1926 κυκλοφόρησε στη Ρόδο το πρώτο φύλλο της τουρκόφωνης εφημερίδας «Selam». Το φύλλο έφερε τον αριθμό 1 και αποτέλεσε την αρχή μιας έκδοσης που συνέχισε να καταγράφει την καθημερινότητα του νησιού κατά την Ιταλοκρατία έως το 1936. Η εφημερίδα ήταν τετρασέλιδη και τυπωνόταν στην τουρκική γλώσσα με την οθωμανική, αραβογράμματη γραφή, καθώς η μεταρρύθμιση του τουρκικού αλφαβήτου δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί.

Εκδότης και υπεύθυνος διευθυντής ήταν ο εκπαιδευτικός Mehmet Kadri, ενώ βασικός αρθρογράφος και επικεφαλής της σύνταξης ήταν ο Hizkia M. Franco (Χισκιά Φράνκο), σημαντικό στέλεχος της εβραϊκής κοινότητας της Ρόδου. Ο Kadri είχε ζητήσει και είχε λάβει από την ιταλική διοίκηση άδεια για την έκδοση. Η συνεργασία των δύο ανδρών έδωσε στο έντυπο χαρακτήρα που ξεπερνούσε την αποκλειστική εκπροσώπηση μιας θρησκευτικής κοινότητας.

Η «Selam» δημιουργήθηκε επειδή αρκετοί μουσουλμάνοι κάτοικοι δυσκολεύονταν να ενημερωθούν για τις αποφάσεις της ιταλικής διοίκησης, ιδιαίτερα όταν αυτές δημοσιεύονταν σε γλώσσα που δεν γνώριζαν. Σκοπός της ήταν να μεταφέρει κοινοτικές και διοικητικές ειδήσεις, να παρουσιάζει τις εξελίξεις στην Τουρκία και να ενισχύει την επικοινωνία ανάμεσα στους κατοίκους. Παράλληλα, στα κείμενά της εμφανίζονταν ζητήματα της εβραϊκής κοινότητας, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής πρόνοιας.

Το πρώτο φύλλο περιλάμβανε κείμενα που εξηγούσαν τους στόχους της έκδοσης, αλλά και θέματα της τοπικής ζωής: σχολικά ζητήματα, ανάγκες συντήρησης τεμένους, καθώς και αναφορές σε έρευνες για ιστορικό τάφο στην περιοχή Μουράτ Ρέις. Αργότερα η εφημερίδα φιλοξένησε ειδήσεις για χωριά, θρησκευτικά ιδρύματα, διορισμούς, κοινωνικά προβλήματα και ανθρώπους που συνέβαλαν στην ιστορία του νησιού. Η έκδοσή της ήταν εβδομαδιαία, αρχικά τη Δευτέρα και από τον Φεβρουάριο του 1931 την Παρασκευή.

Η «Selam» δεν ήταν η πρώτη τουρκόφωνη εφημερίδα που είχε γνωρίσει η Ρόδος, ήταν όμως μία από τις σημαντικότερες μακρόβιες εκδόσεις της Ιταλοκρατίας. Τα σωζόμενα φύλλα της αποτελούν σήμερα εξαιρετική πηγή για τη ζωή των μουσουλμάνων και Εβραίων Ροδίων του Μεσοπολέμου. Η πρώτη κυκλοφορία της στις 24 Μαΐου 1926 τεκμηριώνεται από τη μελέτη της ιστορικού Meryem Orakçı, η οποία αξιοποίησε το φύλλο αριθμός 1.

Στις 26 Ιουνίου 1926 ισχυρότατος σεισμός πλήττει τη Ρόδο, προκαλώντας εκτεταμένες καταστροφές σε οικισμούς, κτίρια και υποδομές. Το γεγονός συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες σεισμικές καταστροφές που γνώρισε το νησί κατά τον 20ό αιώνα.

Οι ζημιές επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο η ιταλική διοίκηση αντιμετώπισε την ανοικοδόμηση και τη στεγαστική πολιτική στα επόμενα χρόνια. Ο σεισμός του 1926 παραμένει βασικό σημείο αναφοράς στη νεότερη σεισμική ιστορία της Ρόδου.

Στις 22 Ιουλίου 1926 τοποθετείται, σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση του σημερινού 3ου Γενικού Λυκείου Ρόδου, η ίδρυση της καπνοβιομηχανίας T.E.M.I. (Tabacchi Egei Manifattura Italiana). Η επιχείρηση αποτέλεσε έναν από τους μεγαλύτερους οργανωμένους βιομηχανικούς χώρους της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία. Η ημερομηνία αφορά την αναφερόμενη ίδρυση· δεν αποδεικνύει έναρξη παραγωγής την ίδια ημέρα.

Η εγκατάσταση συνδέθηκε με την περιοχή των σημερινών οδών Κομνηνών και Αγίων Αναργύρων. Το συγκρότημα προοριζόταν για την επεξεργασία καπνού και την παραγωγή τσιγάρων, με παραγωγικές αίθουσες, αποθήκες και βοηθητικούς χώρους. Η κανονική λειτουργία αναφέρεται ότι άρχισε το 1927, μετά την ίδρυση της εταιρείας.

Οι μαρτυρίες της εποχής αναφέρουν εμπορικά προϊόντα με ονομασίες όπως «Rodi» και «Samsum». Σε μεταγενέστερη ιστορική παρουσίαση γίνεται λόγος για απασχόληση έως και περίπου 600 εργαζομένων, αριθμός που δεν πρέπει να εκληφθεί ως προσωπικό της πρώτης ημέρας. Η μονάδα συνδέθηκε με τη διαμόρφωση μιας πολυάριθμης εργατικής κοινότητας στη Ρόδο.

Το ιταλικό διπλωματικό ευρετήριο του 1927 περιέχει αυτοτελή φάκελο για την T.E.M.I. με αντικείμενο την αίτηση τελωνειακών διευκολύνσεων για την εισαγωγή τσιγάρων στην Ιταλία (DGAC, Busta 17, fascicolo 29, posizione 26/2). Η αρχειακή αυτή περιγραφή τεκμηριώνει την επιδίωξη εμπορικής πρόσβασης στην ιταλική αγορά, όχι την έγκριση του αιτήματος, καθώς το πρωτότυπο περιεχόμενο του φακέλου δεν έχει ανακτηθεί.

Σημαντικό συμπληρωματικό τεκμήριο είναι η μνεία στη «Ροδιακή» της 2ας Ιουλίου 1928 για καταγγελίες ως προς το ωράριο και τις αποδοχές των εργατών. Η μαρτυρία αυτή χρειάζεται ανάγνωση του πρωτότυπου φύλλου για να αποδοθεί πιστά η γλώσσα και η έκταση των καταγγελιών. Δείχνει πάντως ότι η βιομηχανική επέκταση συνοδευόταν από κοινωνικά ζητήματα.

Για το 1926 καταγράφεται επίσης κυβερνητικό διάταγμα με ημερομηνία 10 Αυγούστου. Η διάκριση ίδρυσης, διοικητικής έγκρισης και λειτουργίας πρέπει να διατηρείται. Το συγκρότημα συνέχισε τη δραστηριότητά του και μετά την Ιταλοκρατία και αργότερα απέκτησε εκπαιδευτική χρήση.

Πρόσθετο ιστορικό πλαίσιο: η καπνοβιομηχανία TEMI διατηρούσε εμπορικές και παραγωγικές διασυνδέσεις και με άλλα Δωδεκάνησα, με αναφορές σε Καστελλόριζο, Κάλυμνο, Σύμη και Λέρο. Το ιταλικό διπλωματικό ευρετήριο καταγράφει, για το 1927, αλληλογραφία σχετικά με τελωνειακές διευκολύνσεις για την είσοδο τσιγάρων της επιχείρησης στην Ιταλία (DGAC, Busta 17, fascicolo 29, posizione 26/2). Η ιστορική παρουσίαση του 3ου ΓΕΛ Ρόδου παραπέμπει επίσης στη «Ροδιακή» της 2ας Ιουλίου 1928 για καταγγελίες εργασιακών συνθηκών. Πρόκειται για παραπομπή σε δημοσίευμα και όχι για αυτοτελή ανάγνωση του πρωτοτύπου. https://3lyk-rodou.dod.sch.gr/?page_id=3487

Στις 3 Αυγούστου 1926 εγκαινιάστηκε το Ospedale Regio di Rodi, το νέο οργανωμένο νοσοκομείο της Ρόδου. Το έργο είχε θεμελιωθεί το 1924 και αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες δημόσιες υγειονομικές υποδομές που κατασκευάστηκαν στο νησί κατά την ιταλική περίοδο.

Το νοσοκομείο διέθετε για τα δεδομένα της εποχής σύγχρονους χώρους και οργανωμένες υπηρεσίες και εξυπηρέτησε τον πληθυσμό για πολλές δεκαετίες. Μετά την Ενσωμάτωση συνέχισε να αποτελεί τον βασικό νοσοκομειακό πυρήνα της Ρόδου μέχρι τη μεταφορά στο νέο Γενικό Νοσοκομείο το 2000.