Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις αφηγήσεις για την πρώιμη Ρόδο οι Ηλιάδες, απόγονοι του θεού Ήλιου, διαδέχονται τους Τελχίνες. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης και ο Στράβων παραδίδουν γενεαλογικές ιστορίες που συνδέουν την ονομασία των σημαντικών πόλεων του νησιού με πρόσωπα μυθικής καταγωγής.

Η Λίνδος, η Ιαλυσός και η Κάμειρος εμφανίζονται ως κεντρικοί τόποι της ροδιακής μνήμης πολύ πριν από τη συνένωσή τους στη νέα πόλη της Ρόδου. Οι μύθοι λειτουργούσαν ως εξηγήσεις της ταυτότητας των κοινοτήτων και του δεσμού τους με τη λατρεία του Ήλιου.

Η παράδοση δεν αποδεικνύει ότι τρεις συγκεκριμένοι μυθικοί ιδρυτές έχτισαν τα αρχαιολογικά γνωστά αστικά κέντρα σε γνωστή χρονολογία. Η αφήγηση φυλάσσεται χωριστά από ιστορικά χρονολογημένα έργα.

Οι Τελχίνες εμφανίζονται στην αρχαία παράδοση ως μυθικοί πρώτοι κάτοικοι της Ρόδου, συνδεδεμένοι με την τέχνη, τη μεταλλουργία, τη λατρεία και την κατασκευή αγαλμάτων. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει ότι θεωρούνταν εφευρέτες τεχνών και κατασκευαστές αρχαίων λατρευτικών εικόνων.

Ο μύθος τους συνδέεται με τη Λίνδο, την Ιαλυσό και την Κάμειρο, όπου λατρευτικές επωνυμίες θεοτήτων θυμίζουν τους Τελχίνες. Άλλες παραδόσεις τούς αποδίδουν υπερφυσικές δυνάμεις και τη δυνατότητα πρόκλησης καιρικών φαινομένων.

Πρόκειται για μυθολογική αφήγηση και όχι τεκμηριωμένη ομάδα πραγματικών εφευρετών με γνωστά έτη δράσης. Δεν αποδίδεται κατασκευαστική πατρότητα σε συγκεκριμένο αρχαιολογικό εύρημα αποκλειστικά από αυτόν τον μύθο.

Η ομηρική παράδοση δεν περιορίζει τη ροδιακή συμμετοχή στον κατάλογο των πλοίων. Στην Ιλιάδα, Ε 628–662, ο Τληπόλεμος αντιμετωπίζει τον Σαρπηδόνα, έναν από τους επιφανείς συμμάχους των Τρώων, σε μονομαχία που καταλήγει στον θάνατο του Ρόδιου ήρωα.

Η σκηνή παρουσιάζει δύο μορφές που συνδέονται με τη γενεαλογία του Δία και αξιοποιεί την πολεμική τους συνάντηση για να φωτίσει τη δόξα, τη θνητότητα και τη μνήμη. Αποτελεί κεντρικό σημείο της ομηρικής εικόνας του Τληπολέμου.

Εδώ η χρονολόγηση είναι αδύνατη ως συγκεκριμένο ιστορικό συμβάν: πρόκειται για επεισόδιο επικής ποίησης, επομένως η εγγραφή επισημαίνεται ρητά ως μυθολογική.

Το 600 π.Χ. κλεόβουλος ο Λίνδιος – ένας από τους Επτά Σοφούς της αρχαιότητας. Ο Κλεόβουλος, γιος του Ευαγόρα, καταγόταν από τη Λίνδο και συγκαταλέγεται στην αρχαία παράδοση στους Επτά Σοφούς. Συνδέεται επίσης με έργα στη Λίνδο και με γνωμικά και αινίγματα. Η χρονολόγηση είναι γενική, στον 6ο αιώνα π.Χ.

Η παρουσία του Κλεόβουλου στην αρχαία παράδοση φωτίζει τον πνευματικό ρόλο της Λίνδου πολύ πριν από την ίδρυση της ενιαίας πόλης της Ρόδου. Το έτος 600 π.Χ. λειτουργεί εδώ ως ενδεικτική τοποθέτηση στον αιώνα και δεν σημαίνει γνωστή ημερομηνία κάποιου συγκεκριμένου γεγονότος.

Μετά τη διαμάχη του με τον Δημοσθένη στην Αθήνα, ο Αισχίνης συνδέεται στις αρχαίες βιογραφικές παραδόσεις με τη διδασκαλία ρητορικής στη Ρόδο. Η φήμη των σχολών του νησιού ενισχύθηκε κατά τους επόμενους αιώνες και προσέλκυσε μαθητές από άλλες ελληνικές και ρωμαϊκές περιοχές.

Η αναφορά σε «σχολή του Αισχίνη στο Ροδίνι» επαναλαμβάνεται σε τοπικές περιγραφές, αλλά η ακριβής αρχαία θέση της δεν έχει τεκμηριωθεί με αρχαιολογική βεβαιότητα. Επιπλέον, ο Κικέρων έζησε αιώνες μετά τον Αισχίνη και δεν θα μπορούσε να είναι μαθητής του.

Η καταχώρηση χρησιμοποιεί το χρονικό όριο μετά το 330 π.Χ. και όχι συγκεκριμένη ημερομηνία εγκατάστασης του ρήτορα.

Περί το 129 π.Χ. ο Παναίτιος ο Ρόδιος αναλαμβάνει την ηγεσία της Στωικής Σχολής στην Αθήνα. Ο φιλόσοφος είχε ήδη αποκτήσει μεγάλη φήμη και διατηρούσε στενές σχέσεις με τον ρωμαϊκό πνευματικό και πολιτικό κόσμο.

Η διδασκαλία του συνέβαλε στη διαμόρφωση της λεγόμενης Μέσης Στοάς και στην προσαρμογή της στωικής φιλοσοφίας σε νέα κοινωνικά και πολιτικά περιβάλλοντα. Μέσω του έργου και των μαθητών του η ροδιακή φιλοσοφική παράδοση απέκτησε σημαντική επιρροή στη Ρώμη.

Γύρω στο 100 π.Χ. δρα ο Εκατών ο Ρόδιος, σημαντικός εκπρόσωπος της Μέσης Στοάς και μαθητής του Παναίτιου. Τα έργα του ασχολούνταν με ζητήματα ηθικής, αρετών, παθών και καθηκόντων, αν και σήμερα σώζονται κυρίως μέσα από παραπομπές άλλων αρχαίων συγγραφέων.

Η παρουσία του Εκατώνα δείχνει τη συνέχεια της ροδιακής συμβολής στη στωική φιλοσοφία μετά τον Παναίτιο. Η χρονολόγηση της δράσης του είναι προσεγγιστική και δεν υπάρχει συγκεκριμένο γεγονός που να μπορεί να τοποθετηθεί σε ακριβή ημερομηνία.

Στις 8 Οκτωβρίου 1850 ο Gustave Flaubert και ο Maxime Du Camp βγήκαν από την καραντίνα στη Ρόδο και εγκαταστάθηκαν στο ευρωπαϊκό προάστιο της πόλης.

Ο Flaubert κατέγραψε στο ταξιδιωτικό ημερολόγιό του τα τείχη, τα λιμάνια, τα καταστήματα, το κονάκι του πασά και σκηνές της καθημερινής ζωής. Σημείωσε ακόμη ότι παρέμεναν διακοσμήσεις από πρόσφατη επίσκεψη του σουλτάνου, αφήνοντας μία πολύτιμη μαρτυρία για τη Ρόδο των μέσων του 19ου αιώνα.

Στις 1 Φεβρουαρίου 1883 εκδόθηκε το πρώτο φύλλο της «Bahr-i Sefid» («Μπαχρ-ι Σεφίντ», δηλαδή «Λευκή Θάλασσα», οθωμανική ονομασία του Αιγαίου), μιας ιστορικής επαρχιακής εφημερίδας συνδεδεμένης με τη Ρόδο και τη διοίκηση των νησιών του Αιγαίου κατά την Οθωμανική περίοδο. Η χρονολογία δεν προκύπτει από μεταγενέστερη προφορική παράδοση: διακρίνεται στο σωζόμενο πρωτοσέλιδο με αριθμό φύλλου 1 και επιβεβαιώνεται από τον κατάλογο «Osmanlıca Tarihi Yerel Gazeteler». Στην ίδια επικεφαλίδα αναγράφεται η 20ή Ιανουαρίου 1298 κατά το οθωμανικό ρουμί ημερολόγιο, που αντιστοιχεί στην 1η Φεβρουαρίου 1883.

Η «Bahr-i Sefid» καταγράφεται ως εφημερίδα της οθωμανικής Επαρχίας του Αρχιπελάγους (Cezâyir-i Bahr-i Sefîd), ενός διοικητικού σχηματισμού που περιλάμβανε νησιά του Αιγαίου και με τον οποίο συνδεόταν η Ρόδος. Επιστημονικός βιβλιογραφικός κατάλογος περιγράφει την έκδοση ως επαρχιακή εφημερίδα και συνδέει το τυπογραφείο της με τη Χίο και τη Ρόδο. Αυτό χρειάζεται να διακρίνεται από τον ακριβή τόπο εκτύπωσης του πρώτου φύλλου: η εικόνα και ο κατάλογος δεν επαρκούν ώστε να δηλώσουμε με βεβαιότητα ότι κάθε σελίδα του αριθμού 1 τυπώθηκε στη Ρόδο.

Ιδιαίτερα αξιόλογο στοιχείο είναι ότι η εφημερίδα κυκλοφορούσε σε οθωμανική τουρκική και ελληνική γλώσσα. Η δίγλωσση μορφή της αποτύπωνε την πολυγλωσσική κοινωνία του Αιγαίου του 19ου αιώνα και διευκόλυνε τη διάδοση διοικητικών ανακοινώσεων και πληροφοριών σε διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες. Το συγκεκριμένο φωτογραφημένο πρωτοσέλιδο είναι η οθωμανόφωνη εκδοχή· η αντίστοιχη ελληνόγλωσση σελίδα δεν ταυτοποιείται από την παρούσα εικόνα και δεν τεκμηριώνεται μόνο από αυτήν ο ακριβής ελληνικός τίτλος του φύλλου.

Κάτω από τον τίτλο της εφημερίδας υπάρχει χαρακτηριστική πρόσκληση για δημοσίευση κειμένων που σχετίζονταν με τις επιστήμες, τη λογοτεχνία και το κοινό όφελος. Η διατύπωση δείχνει ότι το έντυπο δεν προοριζόταν αποκλειστικά για τυπικές ανακοινώσεις της διοίκησης, αλλά παρουσιαζόταν και ως μέσο διάδοσης γνώσεων και δημόσιας επικοινωνίας. Στο σώμα του πρώτου φύλλου διακρίνονται πυκνές στήλες οθωμανικού κειμένου· η πλήρης ανάγνωσή τους απαιτεί ειδική παλαιογραφική αποδελτίωση και δεν πρέπει να αποδίδονται στο φύλλο ειδήσεις που δεν έχουν ακόμη μεταγραφεί.

Ο ψηφιακός κατάλογος περιλαμβάνει 56 καταγεγραμμένα φύλλα της «Bahr-i Sefid». Για το πρώτο διάστημα σώζονται διαδοχικά τα φύλλα 1–52, από τον Φεβρουάριο του 1883 έως τον Ιανουάριο του 1884, ενώ υπάρχουν και μεμονωμένα φύλλα από το 1885, το 1903, το 1909 και το 1910. Η σειρά αυτή δείχνει ότι η εφημερίδα δεν αποτέλεσε στιγμιαία εκδοτική απόπειρα. Ωστόσο, οι ημερομηνίες των μεμονωμένων αντιτύπων δεν αποδεικνύουν από μόνες τους αδιάλειπτη κυκλοφορία σε όλο το ενδιάμεσο διάστημα.

Τα πρώτα 52 οθωμανόφωνα φύλλα αποδίδονται στη συλλογή της Δημοτικής Βιβλιοθήκης της Κωνσταντινούπολης, ενώ πρόσθετα αντίτυπα προέρχονται από τη συλλογή Hakkı Tarık Us και την Εθνική Βιβλιοθήκη της Τουρκίας. Ξεχωριστός βιβλιογραφικός κατάλογος αναφέρει ότι έχουν επίσης σαρωθεί ελληνόγλωσσα φύλλα της ίδιας εφημερίδας, γεγονός που ανοίγει τον δρόμο για περαιτέρω έρευνα της ελληνικής της όψης. Το σωζόμενο πρωτοσέλιδο φέρει μάλιστα σφραγίδα δημοτικής βιβλιοθήκης, ενισχύοντας την τεκμηριωμένη αρχειακή του προέλευση.

Η έκδοση του πρώτου φύλλου της «Bahr-i Sefid» την 1η Φεβρουαρίου 1883 αποτελεί σημαντικό σταθμό για την ιστορία του Τύπου της Ρόδου και των Δωδεκανήσων. Μας επιτρέπει να τεκμηριώσουμε τη σύνδεση του νησιού με μία δίγλωσση επαρχιακή εφημερίδα ήδη από το 1883, πολύ πριν από τις γνωστότερες εκδόσεις των αρχών του 20ού αιώνα. Δεν αποδεικνύει όμως ότι επρόκειτο για την πρώτη εφημερίδα που τυπώθηκε ποτέ στη Ρόδο. Το ίδιο το πρώτο φύλλο και οι επόμενοι τόμοι αποτελούν πολύτιμη αφετηρία για τη μελέτη της διοίκησης, των δημόσιων έργων, των τοπικών ειδήσεων και της καθημερινής ζωής στην οθωμανική εποχή.

Στις 9 Απριλίου 1909, σύμφωνα με τη βιβλιογραφική καταγραφή του ιστορικού Αντώνη Αγγελή, άρχισε να εκδίδεται στη Ρόδο η ελληνόφωνη εβδομαδιαία εφημερίδα «Ρόδος», με εκδότες τον Εμμανουήλ Πολεμικό και τον Γεώργιο Κοκκίδη. Η έκδοσή της ανήκει στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής διοίκησης του νησιού, όταν ο Τύπος αποτελούσε σημαντικό μέσο ενημέρωσης και δημόσιας συζήτησης για την τοπική κοινωνία. Η πρώτη εκδοτική περίοδος καταγράφεται ως τετρασέλιδη, τρίστηλη και εβδομαδιαία, με κυκλοφορία το Σάββατο. Η ακριβής ημερολογιακή αντιστοίχιση της βιβλιογραφικής ημερομηνίας δεν έχει ακόμη ελεγχθεί πάνω στο πρωτότυπο πρώτο φύλλο.

Η «Ρόδος» τυπωνόταν αρχικά στο κρατικό οθωμανικό τυπογραφείο που λειτουργούσε στο νησί. Ο Πολεμικός είχε γνωρίσει εκεί την τυπογραφική τέχνη, γεγονός που αποτυπώνει τη μετάβαση από τις εκδοτικές υποδομές της οθωμανικής διοίκησης προς αυτόνομες ελληνόφωνες πρωτοβουλίες. Η παρουσία της εφημερίδας είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορία του τοπικού Τύπου, καθώς συνέβαλε στη συγκρότηση ενός δημόσιου χώρου μέσα στον οποίο μπορούσαν να συζητούνται κοινοτικά, εκπαιδευτικά και κοινωνικά ζητήματα. Δεν έχει, ωστόσο, ανακτηθεί ακόμη το φύλλο αριθμός 1 ώστε να περιγραφεί με βεβαιότητα η ακριβής ύλη του.

Η πρώτη εκδοτική περίοδος ολοκληρώνεται στη βιβλιογραφία τον Απρίλιο του 1911. Στις 11 Απριλίου 1911 καταγράφεται η έναρξη της δεύτερης περιόδου με τον τίτλο «Νέα Ρόδος». Την ίδια χρονιά ο Εμμανουήλ Πολεμικός προμηθεύτηκε τυπογραφικό πιεστήριο από την Κωνσταντινούπολη και δημιούργησε στη Ρόδο το ελληνικό τυπογραφείο «Απόλλων», με το οποίο συνδέθηκε η νέα περίοδος της εφημερίδας. Η «Νέα Ρόδος» εμφανίζεται στη βιβλιογραφία ως τετρασέλιδη, δισεβδομαδιαία έκδοση, με ημέρες κυκλοφορίας την Τρίτη και την Παρασκευή.

Η συνέχεια της εφημερίδας συνέπεσε με μια καθοριστική ιστορική αλλαγή: την ιταλική κατάληψη της Ρόδου τον Μάιο του 1912. Μέσα από την πορεία από τη «Ρόδος» στη «Νέα Ρόδος» μπορεί να παρακολουθήσει κανείς τη μετάβαση του νησιού από την ύστερη Οθωμανική περίοδο στην Ιταλοκρατία. Στο Αρχείο Ίωνος Δραγούμη, που φυλάσσεται στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, έχει καταλογογραφηθεί πραγματικό φύλλο της «Νέας Ρόδου» με διπλή ημερομηνία 28 Μαρτίου / 11 Απριλίου 1912, πολύ κοντά στην ιταλική απόβαση. Η διπλή αναγραφή υπενθυμίζει την ανάγκη προσεκτικού ελέγχου των ημερολογίων σε τεκμήρια εκείνης της εποχής.

Η εκδοτική περίοδος της «Νέας Ρόδου» καταγράφεται στη σχετική εγκυκλοπαίδεια έως τις 16 Ιουλίου 1937, με αρίθμηση που φτάνει στο φύλλο 2.119. Η μακρόχρονη αυτή διαδρομή καθιστά την εφημερίδα πολύτιμη πηγή για την πολιτική, την παιδεία και την κοινωνική ζωή της Ρόδου κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Η ιστορία της είναι ταυτόχρονα ιστορία των ανθρώπων που τη δημιούργησαν και της τοπικής τυπογραφίας. Για το πρώτο φύλλο του 1909 αναζητείται ακόμη αυθεντική φωτογραφική αναπαραγωγή, ώστε να επιβεβαιωθούν τόσο η τυπωμένη ημερομηνία όσο και τα πρωτοσέλιδα δημοσιεύματα.

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1915 κυκλοφορεί για πρώτη φορά η «Ροδιακή», εφημερίδα που θα εξελιχθεί σε μία από τις μακροβιότερες δημοσιογραφικές παρουσίες στα Δωδεκάνησα. Η πρώτη της εμφάνιση γίνεται μέσα στην περίοδο της Ιταλοκρατίας, όταν η ελληνόφωνη ενημέρωση λειτουργούσε σε ιδιαίτερα σύνθετο πολιτικό περιβάλλον.

Η πορεία της εφημερίδας συνδέθηκε με μεγάλες αλλαγές στην ιστορία του νησιού, από την ιταλική κυριαρχία και τον πόλεμο έως την Ενσωμάτωση και τη μεταπολεμική ανάπτυξη. Η επανέκδοσή της μετά το 1948 αποτελεί ξεχωριστό σταθμό αυτής της διαδρομής.

Στις 18 Οκτωβρίου 1915, η «Ροδιακή» καταγράφει την επανίδρυση του Διδασκαλικού Συλλόγου «Κλεόβουλος». Ιστορική αναφορά της Ιεράς Μητροπόλεως Ρόδου παραπέμπει σε φύλλο της «Ροδιακής» της 18ης Οκτωβρίου 1915 για την επανίδρυση του Διδασκαλικού Συλλόγου «Κλεόβουλος».

Ο σύλλογος «Κλεόβουλος» συνδέεται με την οργάνωση των εκπαιδευτικών και τη συλλογική τους παρουσία σε μια εποχή κατά την οποία η Ρόδος βρισκόταν υπό ιταλική διοίκηση. Η αναφορά στον τοπικό Τύπο προσφέρει ιστορικό τεκμήριο για τη δράση των δασκάλων, χωρίς να αποδεικνύει από μόνη της όλες τις λεπτομέρειες της διαδικασίας επανίδρυσης.