Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 10 Ιουνίου 1909 ο Sâmi Efendi τεκμηριώνεται σε οθωμανικό αρχειακό έγγραφο ως «Rodos Belediye Reisi», δηλαδή δήμαρχος Ρόδου. Το έγγραφο αφορά τον τεκέ Murad Reis και αποτελεί ασφαλές χρονικό σημείο για τη δημοτική διοίκηση της Ρόδου πριν από την εκλογή του Σάββα Παυλίδη το 1911. Η ημερομηνία αποδεικνύει ότι ο Sâmi έφερε τότε τον τίτλο, όχι ότι ανέλαβε κατ’ ανάγκην την ίδια ημέρα.

Τον Μάρτιο του 1911, στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής διοίκησης της Ρόδου, πραγματοποιήθηκαν δημοτικές εκλογές από τις οποίες αναδείχθηκε δήμαρχος ο δικηγόρος Σάββας Παυλίδης, γνωστός ως «Σάββας Εφέντης». Η ιστορική καταγραφή τον αναφέρει ως πρώτο εκλεγμένο Έλληνα δήμαρχο της Ρόδου. Προηγούμενος δήμαρχος αναφέρεται ο Μεχμέτ Αλή Καπαντζής (Mehmed Ali Kapandji), από τα τελευταία πρόσωπα της οθωμανικής δημοτικής διοίκησης.

Ο Παυλίδης γεννήθηκε στο Γεννάδι το 1863, σπούδασε Νομική στην Κωνσταντινούπολη και εργάστηκε ως δικηγόρος. Η πορεία του δείχνει τη συμμετοχή μορφωμένων Ροδίων στη δημόσια ζωή σε μια περίοδο κατά την οποία η αυτοκρατορία άλλαζε πολιτικά και οι τοπικές κοινότητες διεκδικούσαν ισχυρότερη φωνή στη διοίκηση του νησιού.

Τον Μάιο του 1912 οι ιταλικές δυνάμεις κατέλαβαν τη Ρόδο. Ο εκλεγμένος δήμαρχος παρέμεινε αρχικά στη θέση του, αν και η οργάνωση της τοπικής εξουσίας περνούσε πλέον στα χέρια της ιταλικής στρατιωτικής διοίκησης. Η θητεία του τερματίστηκε τον Φεβρουάριο του 1913, όταν ο στρατηγός Giovanni Ameglio αποφάσισε την απομάκρυνσή του και τον αντικατέστησε με τον κυβερνητικό επίτροπο Attilio Brizzi.

Η εκλογή του Παυλίδη αποτελεί σημαντική στιγμή της ιστορίας της αυτοδιοίκησης στη Ρόδο, επειδή γεφυρώνει την οθωμανική περίοδο με την έναρξη της Ιταλοκρατίας. Οι διαθέσιμες δευτερογενείς πηγές χρονολογούν τις εκλογές στον Μάρτιο του 1911, αλλά δεν έχει εντοπιστεί εδώ η ακριβής ημέρα διεξαγωγής ούτε το πρωτότυπο πρακτικό. Για τον λόγο αυτό η εγγραφή παραμένει στον ερευνητικό κατάλογο του έτους 1911 και όχι σε αυθαίρετη ημερήσια επέτειο.

Στις 27 Φεβρουαρίου 1913, σύμφωνα με την ιστορική μελέτη «Το Γεννάδι της Ρόδου – Ιστορία και Πολιτισμός», ο στρατηγός Giovanni Ameglio απομάκρυνε από τη δημαρχία της Ρόδου τον δικηγόρο Σάββα Παυλίδη, γνωστό ως «Σάββα Εφέντη». Η παύση καταγράφεται με το διάταγμα αριθ. 86 και σηματοδότησε το τέλος της θητείας του πρώτου εκλεγμένου Έλληνα δημάρχου της πόλης, ο οποίος είχε αναδειχθεί κατά τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας και παρέμεινε στη θέση του μετά την ιταλική κατάληψη του Μαΐου 1912.

Ο Παυλίδης καταγόταν από το Γεννάδι και είχε σπουδάσει Νομική στην Κωνσταντινούπολη. Η εκλογή του στις δημοτικές εκλογές του Μαρτίου 1911 είχε ιδιαίτερη σημασία για τη συμμετοχή της ελληνικής κοινότητας στην τοπική αυτοδιοίκηση. Η Ιταλοκρατία άλλαξε όμως γρήγορα το πλαίσιο λειτουργίας των τοπικών αρχών, περιορίζοντας τον χώρο της εκλεγμένης δημοτικής εκπροσώπησης.

Σύμφωνα με τη μελέτη, η ιταλική διοίκηση αιτιολόγησε την αποπομπή επικαλούμενη απόπειρα οργάνωσης αντίδρασης στα χωριά της Ρόδου εναντίον του νέου καθεστώτος. Στη θέση του τοποθετήθηκε ο Ιταλός κυβερνητικός επίτροπος Attilio Brizzi. Η αντικατάσταση του αιρετού δημάρχου από διορισμένο επίτροπο αποτελεί χαρακτηριστικό επεισόδιο της μετάβασης από την οθωμανική στη στρατιωτική ιταλική διοίκηση.

Η χρονολόγηση απαιτεί ειδική προσοχή. Άλλη ιστορική αφήγηση αναφέρει διαταγή του Ameglio στις 13 Φεβρουαρίου, απομάκρυνση του Παυλίδη την επόμενη και επιβίβασή του στις 15 Φεβρουαρίου 1913, ενώ η μελέτη για το Γεννάδι αναφέρει την 27η Φεβρουαρίου ως ημερομηνία καθαίρεσης με το διάταγμα 86. Η διαφορά μπορεί να σχετίζεται με παλαιό και νέο ημερολόγιο ή με διαφορετικές διοικητικές πράξεις, δεν έχει όμως λυθεί από το ίδιο το πρωτότυπο διάταγμα. Η καταχώριση ακολουθεί την ημερομηνία της εξειδικευμένης μελέτης και καταγράφει ρητά την εκκρεμότητα.

Στις 29 Ιουλίου 1933 πέθανε ο Σάββας Παυλίδης, δικηγόρος και πρώτος εκλεγμένος Έλληνας δήμαρχος της Ρόδου. Είχε γεννηθεί στις 20 Ιουλίου 1863 στο Γεννάδι, γεγονός που καταγράφεται, μαζί με την ημερομηνία θανάτου του, στην ιστορική μελέτη «Το Γεννάδι της Ρόδου – Ιστορία και Πολιτισμός». Ήταν γνωστός και ως «Σάββας Εφέντης», προσωνύμιο που συνδέει τη μορφή του με τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής περιόδου.

Ο Παυλίδης σπούδασε Νομική στην Κωνσταντινούπολη και δραστηριοποιήθηκε ως δικηγόρος στη Ρόδο. Τον Μάρτιο του 1911 αναδείχθηκε δήμαρχος από δημοτικές εκλογές, διαδεχόμενος, σύμφωνα με τις τοπικές ιστορικές καταγραφές, τον Μεχμέτ Αλή Καπαντζή. Η εκλογή του έγινε πριν από την ιταλική απόβαση του 1912 και αποτελεί ιδιαίτερο κεφάλαιο στην ιστορία της αυτοδιοίκησης του νησιού.

Μετά την ιταλική κατάληψη παρέμεινε για ένα διάστημα στη δημαρχία, αλλά η πολιτική του στάση τον έφερε σε σύγκρουση με τη νέα διοίκηση. Τον Φεβρουάριο του 1913 απομακρύνθηκε με απόφαση του στρατηγού Giovanni Ameglio και αντικαταστάθηκε από τον Ιταλό κυβερνητικό επίτροπο Attilio Brizzi. Οι πηγές διαφέρουν ως προς την ακριβή ημέρα παύσης και απέλασής του, γι’ αυτό το επεισόδιο χρειάζεται να διαβάζεται με αναφορά στη χρονολόγηση κάθε πηγής.

Η ζωή του Παυλίδη συνδέθηκε με δύο διαδοχικά διοικητικά καθεστώτα και με τις προσπάθειες των κατοίκων της Ρόδου να διατηρήσουν την εκπροσώπησή τους στη δημόσια ζωή. Στην ιστορική μελέτη για το Γεννάδι δημοσιεύεται και φωτογραφικό πορτρέτο του από το αρχείο της οικογένειάς του. Η 29η Ιουλίου 1933 αποτελεί ασφαλή επέτειο μνήμης ενός προσώπου με ξεχωριστή θέση στην πολιτική ιστορία του νησιού.

Στις 16 Μαρτίου 1935 ο Ελευθέριος Βενιζέλος έφτασε στη Ρόδο με ιταλικό αντιτορπιλικό, λίγες ημέρες μετά την αποτυχία του κινήματος του 1935. Η άφιξή του στο νησί αποτέλεσε έναν ενδιάμεσο σταθμό στην πορεία του προς την Ιταλία και στη συνέχεια προς τη Γαλλία, σε μια δραματική στιγμή της πολιτικής του διαδρομής.

Κατά την παραμονή του στη Ρόδο συνδέθηκε με το Grande Albergo delle Rose. Τοπικές ιστορικές αναφορές σημειώνουν ότι εκεί έδωσε την τελευταία διεθνή δημοσιογραφική του συνέντευξη, ενώ η επίσκεψη αποκτά ιδιαίτερη συμβολική σημασία επειδή πραγματοποιήθηκε σε ένα ελληνικό νησί που βρισκόταν τότε υπό ιταλική διοίκηση.

Στις 15 Μαΐου 1945, στις 9.10 το πρωί, το θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» εισήλθε στο λιμάνι της Ρόδου και αγκυροβόλησε απέναντι από τον Πύργο του Αγίου Νικολάου. Στο πλοίο επέβαινε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Αντιβασιλέας Δαμασκηνός, συνοδευόμενος από αξιωματικούς και ευζώνους της βασιλικής φρουράς. Η ακριβής ώρα και η θέση αγκυροβολίας καταγράφονται σε ιστορική αφήγηση που δημοσίευσε η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου.

Η άφιξη πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά τη λήξη της γερμανικής κατοχής στα Δωδεκάνησα. Οι κάτοικοι του νησιού είχαν βιώσει χρόνια πολέμου, βομβαρδισμών, περιορισμών και στερήσεων. Η εμφάνιση ενός εμβληματικού πολεμικού πλοίου υπό ελληνική σημαία και η επίσκεψη του Αντιβασιλέα είχαν εξαιρετικό συμβολισμό, παρότι τα νησιά βρίσκονταν τότε υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση και η επίσημη ενσωμάτωση στην Ελλάδα δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί.

Στο λιμάνι και στους δρόμους της πόλης εκδηλώθηκε θερμή υποδοχή. Η παρουσία του Δαμασκηνού εξέφραζε δημόσια τους δεσμούς των Δωδεκανησίων με την Ελλάδα και ενίσχυε τις ελπίδες ότι ο πόλεμος θα ακολουθούνταν από οριστική πολιτική λύση. Η ιστορική αυτή στιγμή καταγράφεται συχνά δίπλα στην παράδοση των γερμανικών δυνάμεων και στην έναρξη της βρετανικής διοίκησης, όμως πρόκειται για διακριτό γεγονός με δική του ημερομηνία.

Η αποβίβαση του Δαμασκηνού δεν ισοδυναμούσε με νομική μεταβολή κυριαρχίας. Η διπλωματική απόφαση των μεγάλων δυνάμεων ήρθε τον Ιούνιο του 1946, η Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία υπογράφηκε τον Φεβρουάριο του 1947 και η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948.

Η 15η Μαΐου 1945 παραμένει έτσι μια ιδιαίτερη μέρα στη συλλογική μνήμη του νησιού: η Ρόδος υποδέχθηκε το «Αβέρωφ» σε μια εποχή που η ελευθερία είχε αρχίσει να επιστρέφει, αλλά η τύχη των Δωδεκανήσων δεν είχε ακόμη οριστικοποιηθεί.

Η υποδοχή του αντιβασιλέα και αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με το «Γεώργιος Αβέρωφ» αποτέλεσε ισχυρό σύμβολο της προσδοκώμενης ένωσης των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα. Το γεγονός σημειώθηκε μετά την παράδοση των γερμανικών δυνάμεων, ενώ η βρετανική στρατιωτική διοίκηση εξακολουθούσε να υφίσταται.

Ο Δαμασκηνός έγινε δεκτός από τον Μητροπολίτη Απόστολο, τοπικούς εκπροσώπους και πλήθος κατοίκων. Ακολούθησε μετάβαση στον μητροπολιτικό ναό και δοξολογία. Σε εκκλησιαστική ιστορική αναφορά καταγράφεται ως ώρα άφιξης η 09:10, στοιχείο που χρειάζεται παραβολή με το επίσημο ημερολόγιο του πλοίου.

Στις 11 Ιουνίου 1945 ο Βρετανός ταξίαρχος James Moffat ανέλαβε τη διοίκηση των Δωδεκανήσων, λίγο περισσότερο από έναν μήνα μετά την παράδοση των γερμανικών φρουρών. Η Ρόδος, ως διοικητικό κέντρο του νησιωτικού συμπλέγματος, βρέθηκε στην καρδιά της νέας μεταβατικής περιόδου της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης.

Η βρετανική παρουσία θα διαρκούσε έως τις 31 Μαρτίου 1947. Στο διάστημα αυτό οργανώθηκαν νέες τοπικές αρχές και υπηρεσίες, ενώ παράλληλα εντεινόταν το αίτημα των κατοίκων για ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα.

Το 1946, σύμφωνα με δημοσιευμένες ιστορικές αναφορές στη «Ροδιακή», ο Χριστόδουλος Τσιγάντες ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης Ρόδου. Ο διοικητής του Ιερού Λόχου συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις απελευθέρωσης των Δωδεκανήσων και με την παρουσία της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής κατά τη μεταβατική περίοδο της βρετανικής διοίκησης.

Η τιμητική ιδιότητα αντανακλούσε τον ιδιαίτερο δεσμό του με τα νησιά, τα οποία είχαν απαλλαγεί από τη γερμανική κατοχή αλλά δεν είχαν ακόμη ενσωματωθεί στην Ελλάδα. Η δράση του εκτεινόταν από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις μέχρι τις επαφές με αρχές, εκπαιδευτικούς και εκπροσώπους της τοπικής κοινωνίας.

Το 1946 αποτέλεσε κρίσιμη χρονιά για τη διεθνή αναγνώριση της ελληνικής διεκδίκησης των Δωδεκανήσων. Η τιμή προς τον Τσιγάντε εντάσσεται σε αυτό το περιβάλλον, όπου οι πολεμικές και μεταπολεμικές μορφές απέκτησαν ιδιαίτερο συμβολικό βάρος στη συλλογική μνήμη.

Αν και το έτος αναφέρεται σαφώς σε δημοσιεύματα, δεν έχει εντοπιστεί το ακριβές πρακτικό του Δημοτικού Συμβουλίου. Γι’ αυτό η καταχώρηση διατηρείται ως γεγονός του 1946 χωρίς ημερολογιακή ημέρα και δεν εμφανίζεται αυθαίρετα σε ημερήσια επέτειο.

Στις 2 Ιουνίου 1946 διεξήχθησαν δημοτικές εκλογές στα Δωδεκάνησα υπό τη βρετανική διοίκηση. Το Ίδρυμα της Βουλής καταγράφει τον Γαβριήλ Χαρίτο ως πρώτο δήμαρχο της Ρόδου που προέκυψε από τη διαδικασία αυτή, σε μια περίοδο κατά την οποία η τοπική κοινωνία ανακτούσε σταδιακά πολιτική εκπροσώπηση μετά την Κατοχή.

Η εκλογική διαδικασία αποτελεί ξεχωριστό σταθμό από την κατοπινή συγκρότηση και ανάληψη της δημοτικής αρχής. Για τον λόγο αυτό διατηρείται χωριστά από την υπάρχουσα εγγραφή της 6ης Αυγούστου 1946 για την εκλογή του Γαβριήλ Χαρίτου ως δημάρχου της ελεύθερης Ρόδου.

Στις 7 Ιουλίου 1946 το Δημοτικό Συμβούλιο Αθηναίων εξέδωσε το υπ’ αριθμόν 14 ψήφισμά του για την επικείμενη επανένωση των Δωδεκανήσων με το ελληνικό κράτος. Η πράξη διασώζεται στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων και αποτελεί πολύτιμο πρωτογενές τεκμήριο του κλίματος που επικρατούσε στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση των νησιών.

Την εποχή εκείνη η Ρόδος και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα βρίσκονταν υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση. Η γερμανική κατοχή είχε λήξει τον Μάιο του 1945, όμως το ζήτημα της οριστικής κυριαρχίας παρέμενε συνδεδεμένο με τις μεταπολεμικές διεθνείς διαπραγματεύσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα ψηφίσματα ελληνικών αρχών είχαν συμβολική και πολιτική σημασία.

Η απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου της πρωτεύουσας αποτύπωνε τη δημόσια στήριξη προς το αίτημα των κατοίκων των νησιών. Παρότι εκδόθηκε στην Αθήνα, αφορά άμεσα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ιστορίας της Ρόδου.

Η ιστορική συνέχεια οδηγεί στην ανάληψη της διοίκησης των Δωδεκανήσων από την Ελλάδα στις 31 Μαρτίου 1947 και στην επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης στις 7 Μαρτίου 1948. Η καταχώρηση αφορά το συγκεκριμένο ψήφισμα του 1946 και δεν ταυτίζει αυτές τις διαφορετικές ημερομηνίες.

Στις 16 Ιουλίου 1946, κατά τη διάρκεια της βρετανικής διοίκησης, υψώθηκε η ελληνική σημαία στο Δημαρχείο της Ρόδου με άδεια των βρετανικών αρχών. Η εξέλιξη ακολούθησε την απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων για την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα και είχε ιδιαίτερο συμβολισμό για τον ροδιακό πληθυσμό.

Η σημαία είχε αποσταλεί ως δώρο από τον Δήμο Αθηναίων στην ελεύθερη Ρόδο και ήταν η πρώτη που υψώθηκε στο δημοτικό μέγαρο. Το γεγονός προηγήθηκε κατά μήνες της επίσημης μεταβίβασης της διοίκησης και αποτύπωνε δημόσια την προσδοκία της Ένωσης με την Ελλάδα.

Στις 6 Αυγούστου 1946, εκλέγεται δήμαρχος Ρόδου ο Γαβριήλ Χαρίτος. Ο Γαβριήλ Χαρίτος εκλέγεται ο πρώτος αιρετός δήμαρχος της Ρόδου μετά την ιταλική κατοχή. Η εκλογή του σηματοδοτεί την επανεκκίνηση της τοπικής αυτοδιοίκησης σε μία κρίσιμη μεταβατική περίοδο για το νησί.

Η ανάδειξή του στη δημαρχία συνδέεται με τη μεταπολεμική επαναλειτουργία των τοπικών θεσμών, σε μια εποχή κατά την οποία τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό βρετανική διοίκηση. Η εξέλιξη προηγείται της παράδοσης της διοίκησης στις ελληνικές αρχές τον Μάρτιο του 1947.