Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 17 Μαΐου 1946 ο Χριστόδουλος Τσιγάντες, επικεφαλής της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής Δωδεκανήσου, κάλεσε ιερείς της Ρόδου στα γραφεία της αποστολής, σε μία περίοδο έντονων εκκλησιαστικών και διοικητικών διεργασιών. Η συνάντηση καταγράφεται σε ιστορική έρευνα για τη δράση του και αποτελεί χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της πολύπλευρης ελληνικής παρουσίας στο νησί πριν από την Ενσωμάτωση.

Το 1946 τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση. Η μετάβαση από την ιταλική και τη γερμανική κυριαρχία σε μία νέα πολιτική πραγματικότητα είχε αφήσει ανοικτά ζητήματα διοίκησης, εκπαίδευσης, θρησκευτικών θεσμών και κοινωνικής οργάνωσης. Οι εκκλησιαστικές εξελίξεις συνδέονταν με ευρύτερες συζητήσεις για το μέλλον και τη διοικητική αυτονομία των νησιών.

Ο Τσιγάντες είναι κυρίως γνωστός ως στρατιωτικός και διοικητής του Ιερού Λόχου. Ωστόσο η δράση του εκείνη την περίοδο περιλάμβανε επαφές με τοπικούς φορείς και προσπάθειες παρέμβασης σε θέματα που ξεπερνούσαν τα αυστηρά στρατιωτικά καθήκοντα.

Η ιστορική αξία της ημερομηνίας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την όψη της μεταπολεμικής Ρόδου: στη συνύπαρξη της βρετανικής διοίκησης, της ελληνικής στρατιωτικής παρουσίας και των τοπικών θεσμών, πριν από την επίσημη ανάληψη της διοίκησης από την Ελλάδα το 1947.

Στις 4 Απριλίου 1947, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές για την Ελληνική Στρατιωτική Αποστολή Δωδεκανήσου, ο Χριστόδουλος Τσιγάντες ανακλήθηκε στην Αθήνα. Η εξέλιξη σημειώθηκε λίγες μόλις ημέρες μετά την ανάληψη της διοίκησης των νησιών από την Ελλάδα, στις 31 Μαρτίου 1947.

Η προηγούμενη δράση του είχε συνδεθεί με την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου και τις επιχειρήσεις του Ιερού Λόχου. Κατά τη μεταβατική περίοδο της βρετανικής διοίκησης, η Ελληνική Στρατιωτική Αποστολή βρέθηκε αντιμέτωπη με σημαντικά προβλήματα: επαφές με τις συμμαχικές αρχές, ανάγκες του πληθυσμού, ζητήματα εκπαίδευσης, τοπικής οργάνωσης και θεσμικής λειτουργίας.

Η ανάκλησή του πραγματοποιήθηκε σε χρονική στιγμή κατά την οποία διαμορφωνόταν μία νέα δομή ελληνικής διοίκησης στη Ρόδο και τα υπόλοιπα νησιά. Δεν πρέπει να συγχέεται με την τελετή της επίσημης Ενσωμάτωσης, που πραγματοποιήθηκε σχεδόν έναν χρόνο αργότερα, στις 7 Μαρτίου 1948.

Η ημερομηνία φωτίζει το τέλος ενός ιδιαίτερου κεφαλαίου της παρουσίας του Τσιγάντε στα Δωδεκάνησα και βοηθά στην κατανόηση της συνέχειας ανάμεσα στη στρατιωτική απελευθέρωση, τη βρετανική διοίκηση και τη σταδιακή ελληνική κυριαρχία.

Στις 6 Απριλίου 1947 εισήχθη η δραχμή ως νομισματική μονάδα στα Δωδεκάνησα. Η αλλαγή έγινε μόλις λίγες ημέρες μετά την παράδοση της διοίκησης από τις βρετανικές στις ελληνικές αρχές και ήταν μία από τις πρώτες έμπρακτες κινήσεις οικονομικής και διοικητικής ενοποίησης με την Ελλάδα.

Η μετάβαση στο ελληνικό νόμισμα είχε άμεση επίδραση στην καθημερινή οικονομική ζωή της Ρόδου, στις συναλλαγές, στη δημόσια διοίκηση και στο εμπόριο. Αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας προσαρμογής θεσμών και υπηρεσιών πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση.

Το 1947 ιδρύθηκε ο Ναυτικός Όμιλος Ρόδου, σε μια χρονιά που σηματοδοτούσε τη μετάβαση της Δωδεκανήσου προς την Ενσωμάτωση με την Ελλάδα. Ο Όμιλος δημιουργήθηκε για να καλλιεργήσει τα ναυταθλητικά αθλήματα και να αξιοποιήσει τη στενή σχέση της Ρόδου με τη θάλασσα.

Με την πάροδο των δεκαετιών ο Ναυτικός Όμιλος ανέπτυξε δραστηριότητα σε αθλήματα όπως η ιστιοπλοΐα, η κολύμβηση και άλλες μορφές ναυταθλητισμού, εκπροσωπώντας τη Ρόδο σε διοργανώσεις εντός και εκτός νησιού. Η ίδρυσή του αποτελεί σημαντικό σταθμό στην οργανωμένη αθλητική ζωή της μεταπολεμικής Ρόδου.

Το 1947 οργανώθηκε η Πυροσβεστική Υπηρεσία Ρόδου, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί περνούσε από τη βρετανική στρατιωτική διοίκηση στην ενσωμάτωση με το ελληνικό κράτος. Η δημιουργία μόνιμης οργανωμένης πυροσβεστικής δομής ήταν αναγκαία για την προστασία της πόλης, των οικισμών και των δασικών εκτάσεων.

Η υπηρεσία εξελίχθηκε σταδιακά σε βασικό μηχανισμό πολιτικής προστασίας του νησιού. Η ιδιαιτερότητα της Ρόδου, με μεγάλες δασικές εκτάσεις, έντονη θερινή τουριστική κίνηση και διάσπαρτους οικισμούς, έκανε την πυρόσβεση και τη διάσωση κρίσιμη δημόσια λειτουργία.

Τον Σεπτέμβριο του 1947 ιδρύθηκε η Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρόδου, σε μια κρίσιμη περίοδο μετάβασης λίγο πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα. Η δημιουργία οργανωμένης δημόσιας βιβλιοθήκης αποσκοπούσε στη συγκέντρωση, διαφύλαξη και διάθεση βιβλίων και τεκμηρίων στο κοινό.

Ο θεσμός εξελίχθηκε στη σημερινή Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρόδου και απέκτησε σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή του νησιού. Οι συλλογές της περιλαμβάνουν υλικό που αφορά τόσο τη γενική ελληνική γραμματεία όσο και την τοπική ιστορία της Ρόδου και της Δωδεκανήσου.

Στις 25 Νοεμβρίου 1947 εκδόθηκε η υπ’ αριθμόν 48417 απόφαση της Στρατιωτικής Διοίκησης Δωδεκανήσου, η οποία μνημονεύεται ως η πράξη από την οποία προέκυψε η νομική προσωπικότητα του Βρεφοκομείου–Ορφανοτροφείου Θηλέων Ρόδου «Βασιλόπαις Μαρία». Ήταν η μεταβατική περίοδος κατά την οποία τα Δωδεκάνησα, μετά τον πόλεμο και τη βρετανική διοίκηση, προετοιμάζονταν για την επίσημη ενσωμάτωσή τους στο ελληνικό κράτος. Η προστασία των παιδιών χωρίς επαρκή οικογενειακή φροντίδα αποτελούσε επείγουσα κοινωνική ανάγκη.

Το ίδρυμα συνδέθηκε με τη μέριμνα για ορφανά κορίτσια και βρέφη και αποτέλεσε μέρος των οργανωμένων δομών παιδικής προστασίας της μεταπολεμικής Ρόδου. Μεταγενέστερη ιστορική και νομική αναφορά κατονομάζει ρητά την απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 1947 και εξηγεί τη συνέχεια του φορέα μέχρι το Κέντρο Προστασίας του Παιδιού Δωδεκανήσου. Το γεγονός μαρτυρεί την προσπάθεια δημιουργίας σταθερής θεσμικής στήριξης για παιδιά που είχαν ανάγκη προστασίας.

Η συγκεκριμένη ημέρα τεκμηριώνει τη διοικητική πράξη και όχι κατ’ ανάγκην την πρώτη ημέρα λειτουργίας ή τα εγκαίνια του ορφανοτροφείου. Σε ιστορικές αναδρομές αναφέρεται λειτουργία ήδη από τον Ιούνιο του 1947, γεγονός που χρειάζεται χωριστή τεκμηρίωση. Η διάκριση είναι ουσιώδης ώστε να αποδοθεί με ακρίβεια η ιστορία του ιδρύματος.

Στις 7 Απριλίου 1948, λίγες εβδομάδες μετά την επίσημη Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα, πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο μια συνάντηση που αποτέλεσε την αφετηρία της Τεκτονικής Στοάς «Κλεόβουλος». Τόπος της συγκέντρωσης ήταν η κατοικία του Ιωάννη Φραγκούλη (1897–1958), διευθυντή του Κρατικού Χημείου Ρόδου, στην περιοχή που ήταν γνωστή ως Εκατό Χουρμαδιές. Στη συνάντηση προήδρευσε ο Γεώργιος Θωμά Γεωργιάδης (1887–1955). Οι συμμετέχοντες αποφάσισαν να συγκροτήσουν οργανωμένη στοά υπό την αιγίδα της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος και, ύστερα από συζήτηση, επέλεξαν την ονομασία «Κλεόβουλος», η οποία παραπέμπει στον αρχαίο σοφό της Λίνδου.

Η συνεδρίαση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Όπως σημειώνει ο ιστορικός ερευνητής Κώστας Τσαλαχούρης στο αφιέρωμά του στη «Ροδιακή», οι συναντήσεις τεκτόνων στο σπίτι του Φραγκούλη είχαν ξεκινήσει νωρίτερα, μετά την εγκατάσταση της Ελληνικής Στρατιωτικής Διοίκησης στα Δωδεκάνησα στις 31 Μαρτίου 1947. Η άφιξη Ελλήνων στρατιωτικών και ανώτερων υπαλλήλων, στο πλαίσιο της αλλαγής διοίκησης των νησιών, συνέβαλε στη γνωριμία και την επαφή προσώπων που ανήκαν ήδη στον τεκτονισμό. Δεν προσδιορίζεται, ωστόσο, η ακριβής ημερομηνία εκείνων των πρώτων ανεπίσημων συναντήσεων.

Το ιστορικό πρακτικό της ιδρυτικής συνεδρίασης κατονομάζει δεκαέξι συμμετέχοντες: Γεώργιο Θ. Γεωργιάδη, Ανδρέα Καραμεσίνη, Νικόλαο Παρασκευά, Παναγιώτη Κυριακίδη, Ιωάννη Φραγκούλη, Ιωάννη Παπαδάκη, Κωνσταντίνο Γραμματικό, Τηλέμαχο Αστερίου, Δημήτριο Κουρκουτάκη, Ευστάθιο Χελιώτη, Δημήτριο Λεβιδιώτη, Δημήτριο Ζαχαριάδη, Χαράλαμπο Ιατρίδη, Δημήτριο Καριώτογλου, Κάρολο Κρότση και Βασίλειο Κριμπά. Ανάμεσά τους βρίσκονταν άνθρωποι που δραστηριοποιούνταν στη δημόσια διοίκηση, στις τράπεζες, στις τεχνικές υπηρεσίες, στο εμπόριο και σε άλλους επαγγελματικούς χώρους της μεταπολεμικής Ρόδου.

Ο Γεωργιάδης ανέλαβε την προεδρία της προσωρινής συγκρότησης. Για τις ανάγκες της συνεδρίασης κλήθηκαν να ασκήσουν καθήκοντα ο Ανδρέας Καραμεσίνης ως Α΄ Επόπτης, ο Νικόλαος Παρασκευάς ως Β΄ Επόπτης, ο Παναγιώτης Κυριακίδης ως Ρήτορας, ο Ιωάννης Φραγκούλης ως Γραμματέας, ο Ιωάννης Παπαδάκης ως Ταμίας και ο Δημήτριος Κουρκουτάκης ως Στεγαστής. Έγινε έλεγχος των τεκτονικών τίτλων των παρισταμένων, συζητήθηκε η ονομασία της νέας στοάς και εγκρίθηκε ο εσωτερικός κανονισμός της, παράλληλα με την προετοιμασία του αιτήματος αναγνώρισης.

Ένα ιδιαίτερο στοιχείο του δημοσιεύματος είναι η ασυμφωνία που επισημαίνει ο ερευνητής ανάμεσα στους ρόλους της συνεδρίασης και στις υπογραφές του πρακτικού: ενώ προήδρευσε ο Γεωργιάδης, στο έγγραφο ο Καραμεσίνης εμφανίζεται να υπογράφει και ως Σεβάσμιος και ως Α΄ Επόπτης. Η λεπτομέρεια αυτή χρειάζεται να διαβάζεται στο πλαίσιο της προσωρινής οργάνωσης που προηγήθηκε των κανονικών εκλογών του Μαΐου και όχι ως βέβαιη ένδειξη διαφορετικής ημερομηνίας ίδρυσης.

Στις 21 Απριλίου 1948 ακολούθησε η επίσημη αναγνώριση από τη Μεγάλη Στοά της Ελλάδος με τον αριθμό 109. Η συγκέντρωση της 7ης Απριλίου, πάντως, παραμένει η ημερομηνία που τα δύο ιστορικά δημοσιεύματα της «Ροδιακής» προσδιορίζουν ως ιδρυτική. Το σωζόμενο χειρόγραφο πρακτικό, με τίτλο «Πρακτικόν υπ’ αριθ. 1», και το ιστορικό λάβαρο της στοάς αποτελούν χαρακτηριστικά τεκμήρια αυτής της πρώτης περιόδου.

Στις 18 Μαΐου 1950 ανέλαβε καθήκοντα Γενικού Διοικητή Δωδεκανήσου ο Ρίκος Αγαθοκλής, διαδεχόμενος τον υπηρεσιακό διοικητή Γεώργιο Μαυρομμάτη. Η αλλαγή πραγματοποιήθηκε μόλις δύο χρόνια μετά την επίσημη Ενσωμάτωση των νησιών στην Ελλάδα, σε μια περίοδο κατά την οποία η νέα ελληνική διοίκηση βρισκόταν ακόμη στη διαδικασία οργάνωσης και ενοποίησης των υπηρεσιών της.

Η Γενική Διοίκηση αποτελούσε τον βασικό διοικητικό μηχανισμό του νησιωτικού συμπλέγματος. Η αποστολή της ήταν ιδιαίτερα σύνθετη: να εφαρμόσει την ελληνική νομοθεσία στα Δωδεκάνησα, να προσαρμόσει τις υπηρεσίες στο νέο καθεστώς και να αντιμετωπίσει ανάγκες που είχαν συσσωρευθεί μέσα από διαδοχικές κατοχές και τον πόλεμο. Η συγκρότηση θεσμών, οι συγκοινωνίες, η αποκατάσταση των υποδομών και η οικονομική ανασυγκρότηση ήταν ζητήματα καθοριστικά για την καθημερινή ζωή των νησιωτών.

Η ανάληψη των καθηκόντων του Αγαθοκλή εντάσσεται σε αυτή τη μεταβατική αλλά αποφασιστική περίοδο. Η θητεία του έληξε στις 18 Νοεμβρίου 1951, σύμφωνα με το ιστορικό χρονολόγιο του Ιδρύματος της Βουλής. Η διαδρομή από τη Γενική Διοίκηση στη Νομαρχία Δωδεκανήσου, η οποία συγκροτήθηκε το 1955, αποτυπώνει τη σταδιακή ολοκλήρωση της διοικητικής ενσωμάτωσης των νησιών στην ελληνική πολιτεία.

Στις 29 Νοεμβρίου 1957 πέθανε στη Ρόδο ο πρώην Μητροπολίτης Απόστολος Τρύφωνος, μία από τις σημαντικότερες μορφές της τοπικής Εκκλησίας κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Η ποιμαντορία του συνέπεσε με τη μακρά περίοδο της Ιταλοκρατίας και με τις αναταράξεις που προκάλεσε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στα Δωδεκάνησα.

Ο Απόστολος είχε εκλεγεί Μητροπολίτης Ρόδου το 1913 και συνδέθηκε με τη θρησκευτική και κοινωνική ζωή του νησιού σε εποχή έντονων πιέσεων προς τον ελληνικό πληθυσμό και τους θεσμούς του. Οι αντιπαραθέσεις γύρω από την εκκλησιαστική αυτονομία και την εκπαιδευτική πολιτική της ιταλικής διοίκησης σφράγισαν μεγάλο μέρος της θητείας του.

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής το πρόσωπό του συνδέθηκε με προσπάθειες προστασίας κατοίκων σε συνθήκες πολεμικής ανασφάλειας. Η ιστορία της Μητρόπολης καταγράφει παρεμβάσεις για την αποτροπή εκτελέσεων και για την προστασία σημαντικών σημείων της πόλης από καταστροφές, μεταξύ των οποίων και η Νέα Αγορά.

Το 1946 παραιτήθηκε από τη Μητρόπολη Ρόδου, έχοντας διακονήσει επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες σε μια ιδιαίτερα δύσκολη ιστορική συγκυρία. Ο θάνατός του το 1957 έκλεισε μία πορεία που συνδέθηκε με τις δοκιμασίες και τη μετάβαση της Ρόδου από την ξένη διοίκηση στην ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος.

Στις 19 Μαΐου 1971 άρχισε η κατεδάφιση του ιστορικού κέντρου «Μπαμπούλας» στην παραλιακή περιοχή της Κόβας, στην πόλη της Ρόδου. Το ιδιόμορφο κτίσμα, που είχε στηθεί πάνω στη θάλασσα με πασσάλους και συνδεόταν με την ακτή, είχε γίνει για δεκαετίες ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σημεία της μεταπολεμικής διασκέδασης του νησιού. Η κατεδάφιση αποδόθηκε τότε στην κατάσταση του κτίσματος και στον σχεδιασμό για τη διαμόρφωση και επέκταση της λιμενικής ζώνης.

Πριν συνδεθεί με το όνομα «Μπαμπούλας», το κέντρο αναφέρεται στην τοπική προφορική μνήμη ως «το κέντρο της Βαγγελιώς». Στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια πέρασε στον Κώστα Οικονομάκη, ο οποίος ταυτίστηκε τόσο έντονα με το μαγαζί ώστε το προσωνύμιο «Μπαμπούλας» έμεινε συνδεδεμένο και με τον ίδιο. Η ακριβής ημερομηνία της αλλαγής ιδιοκτησίας δεν έχει ακόμη εντοπιστεί σε πρωτογενές αρχειακό τεκμήριο.

Το κατάστημα είχε μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία. Την ημέρα λειτουργούσε ως ψαροταβέρνα και τη νύχτα μεταμορφωνόταν σε λαϊκό κέντρο διασκέδασης, σε μια εποχή κατά την οποία η Κόβα και η ευρύτερη παραλιακή ζώνη αποτελούσαν σημαντικό κομμάτι της νυχτερινής ζωής της Ρόδου. Η ξύλινη κατασκευή πάνω στους πασσάλους, σχεδόν μέσα στο νερό, έδινε στο κέντρο μια εικόνα ασυνήθιστη ακόμη και για τα δεδομένα της εποχής.

Σύμφωνα με οικογενειακές και τοπικές μαρτυρίες, από τη σκηνή του «Μπαμπούλα» πέρασαν σημαντικά ονόματα του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού. Ανάμεσά τους αναφέρονται ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο Στέλιος Καζαντζίδης, η Μαρινέλλα, ο Πάνος Γαβαλάς, η Καίτη Γκρέυ, ο Πρόδρομος Τσαουσάκης, ο Βαγγέλης Περπινιάδης και άλλοι καλλιτέχνες που βρέθηκαν στη Ρόδο κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Στις αφηγήσεις παλιών Ροδιτών το κέντρο εμφανίζεται ως τόπος συνάντησης ανθρώπων διαφορετικών κοινωνικών στρωμάτων, αλλά και επισκεπτών, ηθοποιών και προσωπικοτήτων που περνούσαν από το νησί.

Η παρουσία του 6ου Αμερικανικού Στόλου στη Ρόδο έδινε κατά περιόδους διαφορετικό χαρακτήρα στη νυχτερινή ζωή της πόλης. Μαρτυρίες αναφέρουν ότι όταν κατέπλεαν αμερικανικά πολεμικά πλοία, το κέντρο προσαρμοζόταν στο κοινό των ναυτών και φιλοξενούσε διαφορετικού τύπου πρόγραμμα. Έτσι ο «Μπαμπούλας» έγινε κομμάτι όχι μόνο της μουσικής ιστορίας της Ρόδου, αλλά και της κοινωνικής εικόνας μιας πόλης που άλλαζε γρήγορα μετά τον πόλεμο και την Ενσωμάτωση.

Το πρωί της 19ης Μαΐου 1971 συνεργεία άρχισαν να ξηλώνουν την κατασκευή, κλείνοντας ένα κεφάλαιο περίπου δύο δεκαετιών της ροδίτικης διασκέδασης. Ο Κώστας Οικονομάκης φέρεται να προσπάθησε να αποτρέψει την κατεδάφιση, χωρίς αποτέλεσμα. Σήμερα ο χώρος έχει αλλάξει πλήρως, όμως οι φωτογραφίες και οι αφηγήσεις για τον «Μπαμπούλα» διατηρούν ζωντανή τη μνήμη ενός από τα πιο χαρακτηριστικά και πρωτότυπα κέντρα της μεταπολεμικής Ρόδου.

Στις 14 Ιουλίου 1971 πεθαίνει στη Ρόδο ο Στέλιος Κωτιάδης, από καρδιακή προσβολή, σε ηλικία 58 ετών. Υπήρξε επί σειρά ετών βουλευτής Δωδεκανήσου και διετέλεσε υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας.

Η μακρά πολιτική παρουσία του Κωτιάδη συνέπεσε με τις πρώτες δεκαετίες μετά την Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα. Η θητεία του στη Βουλή και στην κυβέρνηση τον κατέστησε μία από τις αναγνωρίσιμες μορφές της δωδεκανησιακής εκπροσώπησης σε εθνικό επίπεδο.