Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 4 Αυγούστου 1947 ιδρύθηκε το Ιστορικό Αρχείο Δωδεκανήσου, με προϊστάμενο τον Παναγιώτη Καρυδά. Η ίδρυση του θεσμού εντάχθηκε στην προσπάθεια συγκέντρωσης, προστασίας και οργάνωσης των τεκμηρίων που αφορούσαν τη διοίκηση και την ιστορική πορεία των νησιών μετά τις διαδοχικές περιόδους ιταλικής, γερμανικής και βρετανικής διοίκησης.

Η συγκρότηση οργανωμένου ιστορικού αρχείου στη Ρόδο είχε ιδιαίτερη σημασία για τη διαφύλαξη της διοικητικής μνήμης των Δωδεκανήσων. Το αρχειακό υλικό αποτελεί έως σήμερα βασική πηγή για την έρευνα της νεότερης ιστορίας του νησιωτικού συμπλέγματος.

Στις 14 Μαρτίου 1948, λίγες ημέρες μετά τον επίσημο εορτασμό της Ενσωμάτωσης της Δωδεκανήσου, ιδρύθηκε η «Ένωσις Ιεροψαλτών Ρόδου και Περιχώρων». Το σωματείο επιδίωξε να ενώσει τους ιεροψάλτες της πόλης και των χωριών και να στηρίξει τη διδασκαλία και τη διατήρηση της βυζαντινής μουσικής παράδοσης.

Η ίδρυσή του στηρίχθηκε σε μια παλαιότερη εκκλησιαστική και μουσική δραστηριότητα στη Ρόδο. Στις ιστορικές αναφορές για την ψαλτική εκπαίδευση ξεχωρίζουν η προσπάθεια δημιουργίας σχολής βυζαντινής μουσικής κατά τη δεκαετία του 1930 και η προσφορά παλαιών δασκάλων και πρωτοψαλτών. Η αρχική διοίκηση του 1948 δεν έχει ακόμη ταυτοποιηθεί από πρωτότυπο πρακτικό.

Ιδιαίτερη μορφή της μεταγενέστερης πορείας υπήρξε ο Ευάγγελος Μουτάφης, προς τιμήν του οποίου ο σύλλογος υιοθέτησε τη σημερινή επωνυμία «Σύλλογος Ιεροψαλτών Ρόδου – Ευάγγελος Μουτάφης», έπειτα από απόφαση της γενικής συνέλευσης στις 22 Φεβρουαρίου 2015. Η ιστορία του συλλόγου αποτυπώνει τη συνέχεια της εκκλησιαστικής μουσικής παράδοσης του νησιού.

Στις 22 Μαρτίου 1948 η «Ροδιακή» επανακυκλοφορεί μετά την Ενσωμάτωση. Η εφημερίδα επανακυκλοφορεί μετά τη διακοπή της από το 1939 και την Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου. Η επανέκδοση της εφημερίδας σηματοδοτεί την επιστροφή ενός ιστορικού εντύπου της Ρόδου στη δημόσια ζωή του νησιού.

Η επανεμφάνιση του φύλλου ακολούθησε τις ιστορικές αλλαγές στη διοίκηση των νησιών και την επίσημη τελετή Ενσωμάτωσης της 7ης Μαρτίου 1948. Η εφημερίδα αποτέλεσε έκτοτε σταθερό σημείο αναφοράς για την καταγραφή της τοπικής επικαιρότητας.

Στις 7 Σεπτεμβρίου 1952 αρχίζουν από τη Ρόδο οι εκπομπές της Voice of America μέσω του πλωτού σταθμού USCGC Courier. Το πλοίο είχε φτάσει στο νησί λίγες εβδομάδες νωρίτερα και χρησιμοποιήθηκε για αναμετάδοση προγραμμάτων προς τα Βαλκάνια, την Ανατολική Ευρώπη και άλλες περιοχές.

Η εγκατάσταση αυτή εντάσσεται στο διεθνές ραδιοφωνικό δίκτυο των Ηνωμένων Πολιτειών κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Η γεωγραφική θέση της Ρόδου την κατέστησε ιδιαίτερα κατάλληλη για εκπομπές προς την ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή.

Το 1954 η ιδιοκτησία της εφημερίδας «Ροδιακή» περνά στους Στέλιο Κωτιάδη και Εμμανουήλ Ζαννή. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί σημαντικό σταθμό στην ιστορία της μακροβιότερης καθημερινής εφημερίδας της Ρόδου. Η ιδιοκτησία της «Ροδιακής» περνά στους Στέλιο Κωτιάδη και Εμμανουήλ Ζαννή, σε σημαντικό σταθμό της ιστορίας της εφημερίδας.

Η αλλαγή στην ιδιοκτησία της ιστορικής εφημερίδας αποτελεί σταθμό της τοπικής εκδοτικής ζωής. Ελλείψει τεκμηριωμένης ημέρας της σχετικής συμφωνίας, το γεγονός εντάσσεται στο χρονολόγιο του έτους και όχι σε αυθαίρετη επέτειο.

Στις 7 Νοεμβρίου 1954 άρχισε να εκπέμπει ο «Ραδιοφωνικός Σταθμός Δωδεκανήσου», ο σημερινός περιφερειακός σταθμός της ΕΡΤ Ρόδου. Σύμφωνα με την ιστορική αναδρομή της ΕΡΤ, ο πρώτος πομπός ήταν τύπου Magneti Marelli, ισχύος 5 kW, και εξέπεμπε στα μεσαία κύματα στους 1494 kHz.

Η λειτουργία του σταθμού έδωσε στη Ρόδο και στα Δωδεκάνησα σταθερή δημόσια ραδιοφωνική παρουσία. Αργότερα ο τεχνικός εξοπλισμός αναβαθμίστηκε και το σήμα του έφθανε σε μεγάλο μέρος του Αιγαίου και της ανατολικής Μεσογείου, μεταφέροντας ενημέρωση και τοπικό πρόγραμμα πολύ πέρα από τα όρια του νησιού.

Στις 24 Σεπτεμβρίου 1956 αρχίζουν γυρίσματα της διεθνούς κινηματογραφικής παραγωγής «Boy on a Dolphin», με πρωταγωνίστρια τη Σοφία Λόρεν. Η Ρόδος συγκαταλέγεται στις ελληνικές τοποθεσίες που χρησιμοποιήθηκαν για την ταινία, μαζί με άλλες περιοχές της χώρας.

Η παραγωγή ανήκει στη μεγάλη περίοδο κατά την οποία το ελληνικό τοπίο προβάλλεται έντονα από τον διεθνή κινηματογράφο. Η παρουσία συνεργείων και η προβολή εικόνων από τα νησιά συνέβαλαν παράλληλα στη διαμόρφωση της τουριστικής εικόνας της Ελλάδας στο εξωτερικό.

Το 1960 η Ρόδος φιλοξένησε μεγάλο μέρος των εξωτερικών γυρισμάτων της διεθνούς παραγωγής «Τα Κανόνια του Ναβαρόνε», με τον Γκρέγκορι Πεκ, τον Ντέιβιντ Νίβεν και τον Άντονι Κουίν. Σκηνές γυρίστηκαν στην πόλη και στο Παραδείσι, ενώ η συμμετοχή τοπικού προσωπικού και Ελλήνων στρατιωτών συνέβαλε στη δημιουργία μιας από τις πιο γνωστές κινηματογραφικές παραγωγές που συνδέθηκαν με το νησί.

Η αρχική ημερομηνία έναρξης της παραγωγής είχε οριστεί για τις 8 Φεβρουαρίου 1960, σύμφωνα με δημοσιεύματα της εποχής, αλλά ο προγραμματισμός άλλαξε λόγω καθυστερήσεων. Το American Film Institute καταγράφει μεταγενέστερη έναρξη της παραγωγής, χωρίς να αποδεικνύει ποια ήταν η πρώτη ημέρα γυρισμάτων ειδικά στη Ρόδο. Για αυτόν τον λόγο δεν είναι ιστορικά ορθό να συνδεθεί η 8η Φεβρουαρίου με πραγματοποιημένα γυρίσματα στο νησί.

Η κινηματογραφική παρουσία άφησε έντονο αποτύπωμα στις τοπικές μνήμες και στη διεθνή προβολή της Ρόδου. Κατά τη διάρκεια της παραγωγής, ο σεναριογράφος και παραγωγός Καρλ Φόρμαν τιμήθηκε ως επίτιμος δημότης της Ρόδου, ενώ η ταινία κυκλοφόρησε το 1961. Το γεγονός παραμένει σημαντικό για τη νεότερη ιστορία του νησιού, αλλά χωρίς αυθαίρετα καθορισμένη ημερομηνία έναρξης.

Η σχέση του Άντονι Κουίν με τη Ρόδο ξεκίνησε κατά τα γυρίσματα της διεθνούς κινηματογραφικής παραγωγής «Τα Κανόνια του Ναβαρόνε», στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ο διάσημος ηθοποιός γοητεύτηκε από τον μικρό βραχώδη όρμο στις ανατολικές ακτές του νησιού, γνωστό ως Βαγιές, ο οποίος με την πάροδο του χρόνου καθιερώθηκε στη συλλογική μνήμη και στον τουριστικό χάρτη με το όνομά του.

Ο Κουίν επιχείρησε να αποκτήσει εκτάσεις στην περιοχή, επιδιώκοντας, σύμφωνα με μεταγενέστερες μαρτυρίες της οικογένειάς του, να δημιουργήσει έναν διεθνή χώρο συνάντησης καλλιτεχνών και κινηματογραφιστών. Η ιστορία της ιδιοκτησίας αποδείχθηκε σύνθετη: τοπικές μαρτυρίες που δημοσιεύθηκαν διεθνώς κάνουν λόγο για ιδιωτικά οικόπεδα που αγοράστηκαν και για δημόσια έκταση στον κυρίως όρμο, για την οποία δεν ολοκληρώθηκε η απαιτούμενη μεταβίβαση τίτλων.

Η υπόθεση εξελίχθηκε σε μακρόχρονη διαφωνία με το Ελληνικό Δημόσιο και απασχόλησε την οικογένεια του ηθοποιού ακόμη και μετά τον θάνατό του. Τον Φεβρουάριο του 2011, διεθνές δημοσίευμα κατέγραψε τη διεκδίκηση της χήρας του και τις αντιφατικές προσδοκίες που είχαν δημιουργηθεί δεκαετίες πριν. Η ακριβής ημερομηνία τυχόν κρατικής ακυρωτικής πράξης εξακολουθεί να χρειάζεται νομική τεκμηρίωση.

Ο όρμος εξακολούθησε να είναι δημόσια γνωστός ως «παραλία Άντονι Κουίν», ανεξάρτητα από την έκβαση της ιδιοκτησιακής διένεξης. Η ιστορία του συνδέει την πρώιμη διεθνή τουριστική προβολή της Ρόδου με τη δημόσια γη, τον κινηματογράφο και τον τρόπο με τον οποίο ένα τοπωνύμιο μπορεί να καθιερωθεί στη συλλογική μνήμη.

Το 1961 άρχισε στη Ρόδο το θέαμα «Ήχος και Φως», μία από τις πιο πρωτοποριακές τουριστικές και πολιτιστικές παραγωγές της εποχής στην Ελλάδα. Το πρόγραμμα παρουσιαζόταν στον χώρο του Δημοτικού Κήπου και χρησιμοποιούσε φωτισμούς, ηχητικά εφέ και αφήγηση για να ζωντανέψει την πολιορκία της Ρόδου από τον Σουλεϊμάν το 1522.

Για δεκαετίες το «Ήχος και Φως» αποτέλεσε βασικό στοιχείο της βραδινής πολιτιστικής εμπειρίας της πόλης και παρουσιάστηκε σε πολλές γλώσσες για τους ξένους επισκέπτες. Η λειτουργία του συνέδεσε τη νεότερη τουριστική ανάπτυξη με τη μεσαιωνική ιστορία της Ρόδου και άφησε ισχυρή θέση στη συλλογική μνήμη του νησιού.

Τον Φεβρουάριο του 1962 ιδρύεται η Δημοτική Πινακοθήκη Ρόδου, ο θεσμός που εξελίχθηκε στο σημερινό Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης. Η δημιουργία της συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον Ανδρέα Ιωάννου και με την προσπάθεια συγκρότησης σημαντικής συλλογής νεοελληνικής τέχνης στο νησί.

Η δημιουργία της πινακοθήκης συνέβαλε στη μόνιμη παρουσία της νεοελληνικής τέχνης στη Ρόδο και αποτέλεσε βάση για τη μετέπειτα εξέλιξη του μουσειακού θεσμού. Ο μήνας ίδρυσης δεν αρκεί για να προσδιοριστεί χωρίς άλλη πηγή συγκεκριμένη ημερομηνία.

Στις 11 Φεβρουαρίου 1962 άρχισαν στη Ρόδο οι παραστάσεις του έργου «Το μυστικό της κοντέσσας Βαλέραινας» του Γρηγορίου Ξενόπουλου, με τη θρυλική ηθοποιό Κυβέλη στον ομώνυμο ρόλο. Η συγκεκριμένη παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου παρουσιάστηκε στο νησί έως τις 13 Φεβρουαρίου. Τη σκηνοθεσία είχε ο Αλέξης Σολομός, ενώ στη διανομή συμμετείχαν ο Θάνος Κωτσόπουλος και η Τιτίκα Νικηφοράκη.

Η Κυβέλη, μια από τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες του ελληνικού θεάτρου, βρέθηκε έτσι μπροστά στο ροδιακό κοινό σε έργο που πραγματεύεται ζητήματα προσωπικής ευθύνης, οικογενειακής κληρονομιάς και ηθικής επιλογής. Τα στοιχεία του Εθνικού Θεάτρου τεκμηριώνουν όχι μόνο τη χρονολογία της περιοδείας αλλά και το ακριβές τριήμερο παραστάσεων και τους βασικούς συντελεστές.

Η εμφάνιση εντασσόταν σε μεγαλύτερη επίσκεψη του κρατικού θιάσου στη Ρόδο: τις επόμενες ημέρες παρουσιάστηκαν και άλλες παραγωγές. Στις 15 Φεβρουαρίου η αθηναϊκή εφημερίδα «Έθνος» ανέφερε ότι η Κυβέλη είχε τιμηθεί την προηγουμένη με χρυσό μετάλλιο στο νησί. Η ίδια περιοδεία, επομένως, συνδέθηκε τόσο με την καλλιτεχνική παρουσία της όσο και με μια δημόσια τιμητική εκδήλωση.