Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Γύρω στο 1930 ολοκληρώθηκε σημαντική φάση διαμόρφωσης του πάρκου Ροδίνι, με επεμβάσεις που οργάνωσαν διαδρομές, χώρους πρασίνου, υδάτινα στοιχεία και σημεία αναψυχής. Το Ροδίνι, ήδη γνωστό από την αρχαιότητα για το φυσικό του περιβάλλον, εντάχθηκε έτσι πιο συστηματικά στη δημόσια ζωή της σύγχρονης πόλης.

Οι παρεμβάσεις της ιταλικής περιόδου διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό την εικόνα με την οποία έγινε γνωστό το πάρκο τον 20ό αιώνα. Λίμνες, γέφυρες, μονοπάτια, πτηνά και μικρές εγκαταστάσεις αναψυχής δημιούργησαν έναν ιδιαίτερο χώρο πρασίνου πολύ κοντά στον αστικό ιστό.

Το 1932 κατασκευάστηκε κοντά στο ξενοδοχείο Έλαφος, στον Προφήτη Ηλία, η δεύτερη ξενοδοχειακή πτέρυγα που έγινε γνωστή ως Ελαφίνα. Η προσθήκη ενίσχυσε το ορεινό τουριστικό συγκρότημα που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται λίγα χρόνια νωρίτερα μέσα στο δάσος.

Έλαφος και Ελαφίνα αποτέλεσαν ενιαίο προορισμό αναψυχής, με αρχιτεκτονική εμπνευσμένη από βορειοϊταλικά και αλπικά πρότυπα. Το σύνολο παραμένει μέχρι σήμερα από τα πιο ιδιαίτερα κτηριακά συγκροτήματα της Ρόδου και συνδέεται στενά με την ιστορία του Προφήτη Ηλία.

Στις 14 Οκτωβρίου 1934 ο Mario Lago δίνει το έναυσμα για το σχέδιο που θα οδηγήσει στη δημιουργία του Campochiaro, της σημερινής Ελεούσας. Η ημερομηνία συνδέεται με επιστολή ή ανάθεση που θεωρείται αφετηρία του οργανωμένου δασικού και οικιστικού σχεδιασμού της περιοχής.

Το Campochiaro δημιουργήθηκε στο πλαίσιο των ιταλικών αγροτικών και δασικών εγκαταστάσεων και φιλοξένησε οικογένειες, μεταξύ άλλων εργαζομένων που προέρχονταν από την Ιταλία. Μετά τον πόλεμο ο οικισμός εξελίχθηκε στη σημερινή Ελεούσα.

Η επιστολή του Mario Lago προς τον δασολόγο Giuseppe Valcanover της 14ης Οκτωβρίου 1934 αποτελεί ειδικό τεκμήριο για τον σχεδιασμό της οργανωμένης δασικής εκμετάλλευσης και του μελλοντικού οικισμού Campochiaro. Τον Ιανουάριο του 1935 ακολούθησε αναγνωριστική επίσκεψη του Valcanover στη Ρόδο, ενώ αργότερα μέσα στο 1935 άρχισε η εγκατάσταση δασεργατών και οικογενειών από την κοιλάδα Fiemme.

Η επιστολή τεκμηριώνει τον σχεδιασμό· δεν είναι ημερομηνία επίσημης ίδρυσης ή εγκαινίων του οικισμού. Η ιστορία των εργατών συνδέθηκε με τη φροντίδα και την αξιοποίηση των δασών και με την ιταλική εποικιστική πολιτική.

Το 1937 αρχίζει η μεγάλη ιταλική ανακατασκευή του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου στη Μεσαιωνική Πόλη. Οι εργασίες συνεχίστηκαν έως περίπου το 1940 και διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή εικόνα του μνημείου, το οποίο είχε υποστεί σοβαρές καταστροφές σε προηγούμενους αιώνες.

Η επέμβαση δεν ήταν απλή συντήρηση αλλά εκτεταμένη ανακατασκευή, με αρχιτεκτονικές επιλογές της εποχής και μεταφορά ψηφιδωτών κυρίως από την Κω. Το διάστημα των εργασιών είναι τεκμηριωμένο, όχι όμως μία συγκεκριμένη ημέρα έναρξης.

Το 1939 τοποθετούνται στους δύο κίονες της εισόδου του Μανδρακίου τα χάλκινα ελάφια που θα γίνουν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της Ρόδου. Οι μορφές του αρσενικού και του θηλυκού ελαφιού συνδέθηκαν οπτικά με το λιμάνι και με το πλατώνι, το χαρακτηριστικό ελάφι του νησιού.

Οι κίονες και τα αγάλματα έγιναν έκτοτε βασικό σημείο αναφοράς στις εικόνες και τις αναπαραστάσεις της πόλης. Το έτος τοποθέτησης είναι γνωστό, αλλά δεν έχει τεκμηριωθεί συγκεκριμένη ημέρα.

Γύρω στο 1940 ολοκληρώθηκε η μεγάλης κλίμακας ιταλική αναστήλωση του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου. Το μεσαιωνικό οικοδόμημα, που είχε υποστεί σοβαρές καταστροφές στους προηγούμενους αιώνες, απέκτησε κατά τη δεκαετία του 1930 τη βασική μορφή με την οποία είναι γνωστό σήμερα.

Οι επεμβάσεις δεν περιορίστηκαν σε απλή συντήρηση αλλά αναδιαμόρφωσαν εκτεταμένα το εσωτερικό και τους χώρους του Παλατιού. Στις αίθουσες τοποθετήθηκαν, μεταξύ άλλων, ψηφιδωτά δάπεδα που μεταφέρθηκαν κυρίως από την Κω, ενώ το κτήριο προορίστηκε και για διοικητική και αντιπροσωπευτική χρήση της ιταλικής διοίκησης.

Στις 21 Απριλίου 1946, σύμφωνα με τη χρονολόγηση που διατηρείται στο ιστορικό αρχείο του Ακταίον, το παλαιό Circolo d’Italia στο Μανδράκι απέκτησε τη σημερινή του ονομασία. Το κτίριο είχε ανεγερθεί κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο και είχε αρχικά χρησιμοποιηθεί ως λέσχη Οθωμανών αξιωματικών.

Μετά το 1912 χρησιμοποιήθηκε από την ιταλική διοίκηση, αρχικά ως στρατιωτική λέσχη και έπειτα, μετά από σημαντικές επεμβάσεις κατά τη δεκαετία του 1920, ως Circolo Italia. Στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της μεταπολεμικής διοίκησης άλλαξε ξανά χρήση.

Η ονομασία «Ακταίον» συνδέθηκε με την απόδοση του χώρου στη δημόσια κοινωνική ζωή της Ρόδου. Το ιστορικό του καταστήματος αναφέρει ότι στις 31 Μαρτίου 1947 φυτεύτηκε στον αύλειο χώρο δέντρο ως σύμβολο της αλλαγής εποχής. Η ακριβής ημερομηνία μετονομασίας της 21ης Απριλίου 1946 προέρχεται από προϋπάρχον τεκμήριο του αρχείου και πρέπει να διατηρείται διακριτή από τη γενική χρονολογία 1946 που αναφέρει η ιστοσελίδα του χώρου.

Στις 31 Μαρτίου 1947, ημέρα κατά την οποία η διοίκηση των Δωδεκανήσων πέρασε από τις βρετανικές αρχές στην ελληνική στρατιωτική διοίκηση, φυτεύτηκε στην αυλή του ιστορικού Ακταίον ένας φίκος. Το δέντρο, που διατηρήθηκε ως χαρακτηριστικό γνώρισμα του χώρου, συνδέθηκε με τη χαρά και τις προσδοκίες των Ροδίων για την οριστική ενσωμάτωση των νησιών με την Ελλάδα.

Το Ακταίον είχε ήδη μακρά ιστορία. Το κτίριο είχε αρχικά χρησιμοποιηθεί ως λέσχη αξιωματικών κατά την οθωμανική περίοδο και στη συνέχεια από τις ιταλικές αρχές. Κατά την Ιταλοκρατία δέχθηκε αρχιτεκτονικές επεμβάσεις και έγινε γνωστό ως Circolo Italia, ενώ η ελληνική ονομασία «Ακταίον» αναφέρεται στο επίσημο ιστορικό του για το 1946, πριν από την αλλαγή διοίκησης του επόμενου έτους.

Η 31η Μαρτίου 1947 είχε ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη της Ρόδου, καθώς σηματοδότησε τη λήξη της βρετανικής διοίκησης και την ανάληψη της διοίκησης από την Ελλάδα, πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση της 7ης Μαρτίου 1948. Ο φίκος στην αυλή του Ακταίον έμεινε ως ζωντανό σύμβολο εκείνης της μεταβατικής ημέρας. Μεταγενέστερα αφιερώματα αποδίδουν τη φύτευσή του στον δήμαρχο Γαβριήλ Χαρίτο, χωρίς αυτή η λεπτομέρεια να κατονομάζεται στο επίσημο ιστορικό του χώρου.

Στις 25 Ιουλίου 1948 οργανώθηκε η Αρχαιολογική Υπηρεσία της Γενικής Διοίκησης Δωδεκανήσου. Η Ρόδος, με το εξαιρετικά πυκνό αρχαιολογικό και μεσαιωνικό της απόθεμα, βρισκόταν στο επίκεντρο της ανάγκης για θεσμική προστασία, καταγραφή και διαχείριση των μνημείων μετά την αλλαγή κυριαρχίας.

Η δημιουργία οργανωμένης ελληνικής αρχαιολογικής υπηρεσίας αποτέλεσε βασικό βήμα για τη συνέχεια της έρευνας και της προστασίας μνημείων που είχαν προηγουμένως διαχειριστεί οι ιταλικές αρχές. Συνδέεται άμεσα με τη μεταπολεμική συγκρότηση των ελληνικών πολιτιστικών υπηρεσιών στη Ρόδο.

Το 1957 εγκρίθηκε νέο πολεοδομικό πλαίσιο για τη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου, σε μια περίοδο κατά την οποία γινόταν όλο και πιο εμφανής η ανάγκη ειδικής αντιμετώπισης του ιστορικού οικισμού. Η πόλη των Ιπποτών δεν μπορούσε να αντιμετωπίζεται με τους ίδιους όρους δόμησης και κυκλοφορίας που ίσχυαν για τη σύγχρονη πόλη.

Οι ρυθμίσεις εκείνης της περιόδου αποτέλεσαν βήμα προς μια πιο οργανωμένη πολιτική προστασίας του μνημειακού συνόλου. Στα επόμενα χρόνια η προστασία ενισχύθηκε περαιτέρω και τελικά η Μεσαιωνική Πόλη αναγνωρίστηκε διεθνώς ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Το 1960 η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου τέθηκε σε οργανωμένο καθεστώς προστασίας, καθώς είχε πλέον γίνει σαφές ότι το μοναδικό οχυρωμένο σύνολο χρειαζόταν ειδική πολεοδομική και αρχαιολογική αντιμετώπιση. Οι παρεμβάσεις, οι νέες χρήσεις και η σύγχρονη δόμηση έπρεπε να ελέγχονται ώστε να μη χαθεί ο ιστορικός χαρακτήρας του μνημείου.

Η προστασία αυτή αποτέλεσε σημαντικό βήμα στην πορεία που οδήγησε σε συστηματικές αποκαταστάσεις και, αρκετές δεκαετίες αργότερα, στην ένταξη της Μεσαιωνικής Πόλης στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Σήμερα αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα ζωντανά μεσαιωνικά οικιστικά σύνολα της Ευρώπης.

Στις 23 Ιουλίου 1971 το συγκρότημα «Έλλη» περνά στην κυριότητα του Δήμου Ρόδου με το Νομοθετικό Διάταγμα 920/1971. Στο ιστορικό σύνολο εντάσσεται και η χαρακτηριστική εξέδρα καταδύσεων, το γνωστό «Τραμπολίνο». Με το Νομοθετικό Διάταγμα 920/1971 και το ΦΕΚ 148/Α, το ακίνητο «Έλλη», στο οποίο εντάσσεται και η εξέδρα καταδύσεων, περνά στην κυριότητα του Δήμου Ρόδου.