Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στα χρόνια της Ιταλοκρατίας δημιουργήθηκε στην περιοχή της σημερινής πλατείας Ακαδημίας η Casa del Balilla, κτίριο για τις οργανωμένες δραστηριότητες της φασιστικής νεολαίας. Η εγκατάσταση εντασσόταν στην προσπάθεια του ιταλικού καθεστώτος να ελέγχει την εκπαίδευση και τη σωματική αγωγή των νέων.

Η ιστορική βιβλιογραφία συνδέει το κτίριο με τον αρχιτέκτονα Armando Bernabiti και το τοποθετεί στην περίοδο 1928–1932. Η χρονολογία 1928 εμφανίζεται σε φωτογραφική λεζάντα, δεν αποδεικνύει όμως αποπεράτωση ή εγκαίνια κατά το ίδιο έτος.

Οι αντίστοιχες εγκαταστάσεις του ιταλικού κράτους φιλοξενούσαν γυμναστικές και άλλες οργανωμένες εκδηλώσεις για παιδιά και εφήβους, αποτελώντας μέρος των θεσμών της δικτατορίας. Η ιστορία τους πρέπει να παρουσιάζεται μέσα σε αυτό το πολιτικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Η μεταγενέστερη χρήση και οι οικοδομικές μεταβολές του κτιρίου πρέπει να εξακριβωθούν από αρχιτεκτονικά σχέδια και καταλόγους δημοσίων κτιρίων. Δεν είναι γνωστή συγκεκριμένη ημέρα έναρξης λειτουργίας.

Στις 30 Ιουλίου 1929, ημέρα της εορτής του Αγίου Σουλά στη Σορωνή, ένα μεταφορικό αυτοκίνητο που μετέφερε πανηγυριστές προς την πόλη της Ρόδου εξετράπη της πορείας του και συγκρούστηκε με οικοδομή στον δρόμο Τριάντας–Ρόδου. Η ημερομηνία συνάγεται από δημοσίευμα της «Ροδιακής» της Δευτέρας 5 Αυγούστου 1929, το οποίο γράφει ότι το δυστύχημα συνέβη «την παρελθούσαν Τρίτην».

Ο οδηγός ήταν ο Στυλιανός Πανταζής, από τη Βιλλανόβα, σημερινό Παραδείσι. Κατά την περιγραφή της εφημερίδας, το όχημα ξεκίνησε από τον χώρο του πανηγυριού περίπου στη 1.30 μ.μ. με περίπου είκοσι επιβάτες και παρέλαβε ακόμη έναν πεζό κατά τη διαδρομή. Μετά την περιοχή των Κρητικών, κοντά στο κτήμα του Ηλία Ακάβη και στο σημείο της παλιάς Χοχλακούρας, το αυτοκίνητο προσέκρουσε σε κτίσμα και καταστράφηκε.

Η εφημερίδα απαριθμεί αρχικά εννέα νεκρούς: Σάββα Παπαγεωργίου, Ελένη Βεζυράκη, Νικόλαο Καράμπελα, Ι. Σκλάβα, Λοίλιο Πέροιτς, Α. Βιτσεντνίνη, Ν. Μπρουσάλη, Κωνσταντίνο Γ. Παστελλάκη και Ρόζα Σκλάβου. Καταγράφονται επίσης έντεκα τραυματίες, ανάμεσά τους ο οδηγός. Η γραφή ορισμένων επωνύμων προέρχεται από μεταγραφή του δημοσιεύματος και πρέπει να ελεγχθεί στο πρωτότυπο.

Σε επόμενες παραγράφους του ίδιου αποσπάσματος αναφέρεται ότι υπέκυψε στα τραύματά του ο Εμμανουήλ Σωτηρόπουλος, πεθερός του επίσης νεκρού Σάββα Παπαγεωργίου. Καταγράφεται και δεύτερος μεταγενέστερος θάνατος ενός Ιωάννη, με επώνυμο «Ταμπουράς» στη νεκρολογία και «Καμπούρης» στον αρχικό κατάλογο των τραυματιών. Ο πιθανός τελικός απολογισμός είναι επομένως τουλάχιστον έντεκα νεκροί, αλλά δεν έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα.

Τους τραυματίες περισυνέλεξαν περίοικοι και άνδρες των ιταλικών αρχών και τους μετέφεραν στο νοσοκομείο. Ο γενικός διοικητής Mario Lago και η σύζυγός του Donna Ottavia, καθώς και ο δήμαρχος Alfonso Biliotti, επισκέφθηκαν τους τραυματίες. Οι κηδείες οργανώθηκαν με δημόσια δαπάνη, με ακολουθίες στον ορθόδοξο ναό του Νεοχωρίου και στην καθολική Santa Maria.

Η ελληνόγλωσση σελίδα «Αγγελιαφόρος» ανακοίνωσε έρανο για τις οικογένειες, με εισφορές της διοίκησης, του Δήμου και ιδιωτών. Η τραγωδία συγκλόνισε τη Ρόδο και αποτυπώνει τόσο τη μεγάλη συμμετοχή στο πανηγύρι του Αγίου Σουλά όσο και τις δυσκολίες των πρώτων οδικών μεταφορών. Η ακριβής ταύτιση των θυμάτων και η χρονική σειρά των κηδειών παραμένουν αντικείμενο αρχειακής έρευνας.

Κατά την περίοδο 1929–1930 ανεγέρθηκε στην πλατεία Σύμης, τότε Piazza dell’Arsenale, κτίριο που συνδέθηκε με τη Compagnia Commerciale Italiana per l’Egeo, γνωστή με τα αρχικά C.C.I.E. Η εταιρεία αποτελούσε μέρος του οικονομικού δικτύου της ιταλικής διοίκησης στα Δωδεκάνησα.

Οι αρχιτεκτονικές μελέτες αποδίδουν το έργο στους Pietro Lombardi και Rodolfo Petracco. Η εταιρεία φέρεται να είχε ιδρυθεί το 1925 και ανέπτυσσε εμπορική και πρακτορειακή δραστηριότητα σε τομείς συνδεδεμένους με το θαλάσσιο εμπόριο και τις μεταφορές.

Το κτίριο βρίσκεται σε μία από τις χαρακτηριστικότερες ιστορικές πλατείες της Μεσαιωνικής Πόλης και εντάσσεται στις ιταλικές επεμβάσεις που μετέβαλαν τη χρήση παλιών αστικών χώρων. Η λεζάντα φωτογραφίας του 1930 δεν προσδιορίζει ημέρα εγκαινίων.

Μεταπολεμικά απέκτησε πολιτιστική χρήση και συνδέθηκε με τη Δημοτική Πινακοθήκη «Ανδρέας Ιωάννου», που εγκαινιάστηκε το 1964 και αποτέλεσε βασικό πυρήνα του Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης του Δήμου Ρόδου. Η αλλαγή αυτή δείχνει τη μετάβαση από την εμπορική χρήση στην πολιτιστική κληρονομιά.

Το 1934 αναφέρεται η ίδρυση της βιομηχανικής επιχείρησης Società Anonima Rodia, που δραστηριοποιήθηκε στον τομέα της επεξεργασίας ελαιολάδου, της σαπωνοποιίας και των συναφών προϊόντων. Η επιχείρηση αποτέλεσε μία από τις βιομηχανικές πρωτοβουλίες που αναπτύχθηκαν στα Δωδεκάνησα κατά την Ιταλοκρατία.

Πανεπιστημιακή μελέτη καταγράφει εγκαταστάσεις περίπου 3.000 τετραγωνικών μέτρων, εταιρικό κεφάλαιο δύο εκατομμυρίων ιταλικών λιρών και προσωπικό περίπου σαράντα εργαζομένων. Άλλη ιστορική αναφορά συνδέει την ίδρυση της εταιρείας με την οικογένεια Ricazzoli.

Η βιομηχανία επεξεργασίας λαδιού ήταν ιδιαίτερα σημαντική σε μια περιοχή με μακρά ελαιοκομική παράδοση. Η κατεργασία και ο εξευγενισμός του προϊόντος, η παρασκευή σαπουνιών και η διάθεση υποπροϊόντων συνδέονταν με την προσπάθεια αύξησης της τοπικής παραγωγής.

Μεταγενέστερη πηγή αναφέρει εξαγορά της εγκατάστασης από την Ελαιουργική το 1955. Η λεζάντα που τοποθετεί «εργοστάσιο RODIA του Τριανταφύλλου» στην Ακαντιά το 1920 δεν έχει διασταυρωθεί και δεν πρέπει να συγχέεται με την αυτοτελή ιστορία της ποτοποιίας Τριανταφύλλου.

Στις 28 Φεβρουαρίου 1935 αναχώρησε από την κοιλάδα Val di Fiemme, στην περιοχή του Τρεντίνο της βόρειας Ιταλίας, μια ομάδα επτά έμπειρων υλοτόμων με προορισμό τη Ρόδο. Το ταξίδι εντασσόταν στο σχέδιο της ιταλικής διοίκησης για την αξιοποίηση των δασών του νησιού και την εγκατάσταση εργατικών οικογενειών σε έναν οργανωμένο οικισμό, που αργότερα ονομάστηκε Campochiaro και σήμερα είναι γνωστός ως Ελεούσα.

Οι πρώτοι επτά δασεργάτες καταγράφονται ως Leone Degiampietro, Basilio Tavernar, Silvio Tavernar, Ernesto Selle, Giulio Bonelli, Valentino Vinante και Giacinto Boschetto. Είχαν εμπειρία στη διαχείριση της ξυλείας, στην κοπή δέντρων και στις εργασίες που απαιτούσε μια οργανωμένη δασική εκμετάλλευση. Η παρουσία τους προηγήθηκε της μαζικότερης άφιξης των οικογενειών, που πραγματοποιήθηκε αργότερα μέσα στο 1935.

Η πρωτοβουλία συνδεόταν με την προσπάθεια του κυβερνήτη Mario Lago να αναπτύξει την οικονομική εκμετάλλευση των δασών της Ρόδου και με την παράλληλη πολιτική ιταλικού εποικισμού. Ο οικισμός που δημιουργήθηκε στα δάση του κεντρικού νησιού απέκτησε κατοικίες και κοινωφελείς εγκαταστάσεις, ενώ η ιστορία του αποτυπώνει τόσο την εργασία των δασεργατών όσο και τις πολιτικές επιδιώξεις της Ιταλοκρατίας.

Η 28η Φεβρουαρίου τεκμηριώνει την αναχώρηση από την Ιταλία. Δεν είναι γνωστή η ακριβής ημέρα κατά την οποία οι επτά άνδρες αποβιβάστηκαν στη Ρόδο.

Την 1η Νοεμβρίου 1935, οικογένειες δασεργατών από την κοιλάδα Fiemme της βόρειας Ιταλίας επιβιβάστηκαν σε πλοίο στο Μπρίντιζι με προορισμό τη Ρόδο. Η μετακίνησή τους αποτέλεσε σημαντική φάση της εγκατάστασης Ιταλών εποίκων στον δασικό οικισμό Campochiaro, που αργότερα μετονομάστηκε σε Ελεούσα.

Οι νέοι κάτοικοι ακολουθούσαν τους πρώτους ειδικευμένους υλοτόμους που είχαν αναχωρήσει για τη Ρόδο νωρίτερα την ίδια χρονιά. Η εγκατάσταση δεν περιοριζόταν σε μια προσωρινή δασική αποστολή: αφορούσε οικογένειες που θα ζούσαν και θα εργάζονταν κοντά στα δάση, σε κατοικίες και υποδομές που οργανώθηκαν από την ιταλική διοίκηση.

Το Campochiaro συνδέθηκε με τη συστηματική υλοτομία, τις εργασίες επεξεργασίας ξυλείας και τη διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος στο εσωτερικό της Ρόδου. Η δημιουργία του εντασσόταν ταυτόχρονα στην οικονομική στρατηγική και στην εποικιστική πολιτική της Ιταλοκρατίας.

Η ημερομηνία της 1ης Νοεμβρίου αφορά την επιβίβαση στο Μπρίντιζι. Η ακριβής ημέρα αποβίβασης των οικογενειών στη Ρόδο δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί.

Στις 30 Σεπτεμβρίου 1937 οργανώθηκε ειδική δασική υπηρεσία στη Ρόδο, σε μια περίοδο κατά την οποία η ιταλική διοίκηση πραγματοποιούσε εκτεταμένες παρεμβάσεις στη διαχείριση των δασών και των ορεινών περιοχών του νησιού. Η υπηρεσία είχε αντικείμενο την εποπτεία, προστασία και αξιοποίηση των δασικών εκτάσεων.

Η οργανωμένη δασική πολιτική συνδέθηκε με αναδασώσεις, διαμόρφωση ορεινών οδών και ανάπτυξη περιοχών όπως ο Προφήτης Ηλίας και η Ελεούσα. Παρά τον αποικιακό χαρακτήρα των παρεμβάσεων, αρκετά έργα άφησαν μακροχρόνιο αποτύπωμα στη διαχείριση του φυσικού τοπίου της Ρόδου.

Στις 17 Μαΐου 1946 ο Χριστόδουλος Τσιγάντες, επικεφαλής της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής Δωδεκανήσου, κάλεσε ιερείς της Ρόδου στα γραφεία της αποστολής, σε μία περίοδο έντονων εκκλησιαστικών και διοικητικών διεργασιών. Η συνάντηση καταγράφεται σε ιστορική έρευνα για τη δράση του και αποτελεί χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της πολύπλευρης ελληνικής παρουσίας στο νησί πριν από την Ενσωμάτωση.

Το 1946 τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση. Η μετάβαση από την ιταλική και τη γερμανική κυριαρχία σε μία νέα πολιτική πραγματικότητα είχε αφήσει ανοικτά ζητήματα διοίκησης, εκπαίδευσης, θρησκευτικών θεσμών και κοινωνικής οργάνωσης. Οι εκκλησιαστικές εξελίξεις συνδέονταν με ευρύτερες συζητήσεις για το μέλλον και τη διοικητική αυτονομία των νησιών.

Ο Τσιγάντες είναι κυρίως γνωστός ως στρατιωτικός και διοικητής του Ιερού Λόχου. Ωστόσο η δράση του εκείνη την περίοδο περιλάμβανε επαφές με τοπικούς φορείς και προσπάθειες παρέμβασης σε θέματα που ξεπερνούσαν τα αυστηρά στρατιωτικά καθήκοντα.

Η ιστορική αξία της ημερομηνίας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την όψη της μεταπολεμικής Ρόδου: στη συνύπαρξη της βρετανικής διοίκησης, της ελληνικής στρατιωτικής παρουσίας και των τοπικών θεσμών, πριν από την επίσημη ανάληψη της διοίκησης από την Ελλάδα το 1947.

Το 1947 οργανώθηκε η Πυροσβεστική Υπηρεσία Ρόδου, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί περνούσε από τη βρετανική στρατιωτική διοίκηση στην ενσωμάτωση με το ελληνικό κράτος. Η δημιουργία μόνιμης οργανωμένης πυροσβεστικής δομής ήταν αναγκαία για την προστασία της πόλης, των οικισμών και των δασικών εκτάσεων.

Η υπηρεσία εξελίχθηκε σταδιακά σε βασικό μηχανισμό πολιτικής προστασίας του νησιού. Η ιδιαιτερότητα της Ρόδου, με μεγάλες δασικές εκτάσεις, έντονη θερινή τουριστική κίνηση και διάσπαρτους οικισμούς, έκανε την πυρόσβεση και τη διάσωση κρίσιμη δημόσια λειτουργία.

Στις 19 Οκτωβρίου 1947 πραγματοποιήθηκε γενική απογραφή του πληθυσμού των Δωδεκανήσων. Καταγράφηκαν ο πραγματικός, ο νόμιμος και ο μόνιμος πληθυσμός ανά επαρχία, νησί και δήμο, προσφέροντας στην Ελληνική Στρατιωτική Διοίκηση μια αναλυτική εικόνα του πληθυσμού λίγο πριν από την οριστική ενσωμάτωση των νησιών.

Η απογραφή έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία επειδή αποτυπώνει δημογραφικά τη Ρόδο και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα στο μεταίχμιο της διοικητικής αλλαγής. Τα αποτελέσματά της δημοσιεύθηκαν αργότερα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και αποτέλεσαν επίσημη βάση για τη νέα ελληνική διοίκηση.

Στις 25 Νοεμβρίου 1947 εκδόθηκε η υπ’ αριθμόν 48417 απόφαση της Στρατιωτικής Διοίκησης Δωδεκανήσου, η οποία μνημονεύεται ως η πράξη από την οποία προέκυψε η νομική προσωπικότητα του Βρεφοκομείου–Ορφανοτροφείου Θηλέων Ρόδου «Βασιλόπαις Μαρία». Ήταν η μεταβατική περίοδος κατά την οποία τα Δωδεκάνησα, μετά τον πόλεμο και τη βρετανική διοίκηση, προετοιμάζονταν για την επίσημη ενσωμάτωσή τους στο ελληνικό κράτος. Η προστασία των παιδιών χωρίς επαρκή οικογενειακή φροντίδα αποτελούσε επείγουσα κοινωνική ανάγκη.

Το ίδρυμα συνδέθηκε με τη μέριμνα για ορφανά κορίτσια και βρέφη και αποτέλεσε μέρος των οργανωμένων δομών παιδικής προστασίας της μεταπολεμικής Ρόδου. Μεταγενέστερη ιστορική και νομική αναφορά κατονομάζει ρητά την απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 1947 και εξηγεί τη συνέχεια του φορέα μέχρι το Κέντρο Προστασίας του Παιδιού Δωδεκανήσου. Το γεγονός μαρτυρεί την προσπάθεια δημιουργίας σταθερής θεσμικής στήριξης για παιδιά που είχαν ανάγκη προστασίας.

Η συγκεκριμένη ημέρα τεκμηριώνει τη διοικητική πράξη και όχι κατ’ ανάγκην την πρώτη ημέρα λειτουργίας ή τα εγκαίνια του ορφανοτροφείου. Σε ιστορικές αναδρομές αναφέρεται λειτουργία ήδη από τον Ιούνιο του 1947, γεγονός που χρειάζεται χωριστή τεκμηρίωση. Η διάκριση είναι ουσιώδης ώστε να αποδοθεί με ακρίβεια η ιστορία του ιδρύματος.

Στις 7 Απριλίου 1948, λίγες εβδομάδες μετά την επίσημη Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα, πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο μια συνάντηση που αποτέλεσε την αφετηρία της Τεκτονικής Στοάς «Κλεόβουλος». Τόπος της συγκέντρωσης ήταν η κατοικία του Ιωάννη Φραγκούλη (1897–1958), διευθυντή του Κρατικού Χημείου Ρόδου, στην περιοχή που ήταν γνωστή ως Εκατό Χουρμαδιές. Στη συνάντηση προήδρευσε ο Γεώργιος Θωμά Γεωργιάδης (1887–1955). Οι συμμετέχοντες αποφάσισαν να συγκροτήσουν οργανωμένη στοά υπό την αιγίδα της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος και, ύστερα από συζήτηση, επέλεξαν την ονομασία «Κλεόβουλος», η οποία παραπέμπει στον αρχαίο σοφό της Λίνδου.

Η συνεδρίαση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Όπως σημειώνει ο ιστορικός ερευνητής Κώστας Τσαλαχούρης στο αφιέρωμά του στη «Ροδιακή», οι συναντήσεις τεκτόνων στο σπίτι του Φραγκούλη είχαν ξεκινήσει νωρίτερα, μετά την εγκατάσταση της Ελληνικής Στρατιωτικής Διοίκησης στα Δωδεκάνησα στις 31 Μαρτίου 1947. Η άφιξη Ελλήνων στρατιωτικών και ανώτερων υπαλλήλων, στο πλαίσιο της αλλαγής διοίκησης των νησιών, συνέβαλε στη γνωριμία και την επαφή προσώπων που ανήκαν ήδη στον τεκτονισμό. Δεν προσδιορίζεται, ωστόσο, η ακριβής ημερομηνία εκείνων των πρώτων ανεπίσημων συναντήσεων.

Το ιστορικό πρακτικό της ιδρυτικής συνεδρίασης κατονομάζει δεκαέξι συμμετέχοντες: Γεώργιο Θ. Γεωργιάδη, Ανδρέα Καραμεσίνη, Νικόλαο Παρασκευά, Παναγιώτη Κυριακίδη, Ιωάννη Φραγκούλη, Ιωάννη Παπαδάκη, Κωνσταντίνο Γραμματικό, Τηλέμαχο Αστερίου, Δημήτριο Κουρκουτάκη, Ευστάθιο Χελιώτη, Δημήτριο Λεβιδιώτη, Δημήτριο Ζαχαριάδη, Χαράλαμπο Ιατρίδη, Δημήτριο Καριώτογλου, Κάρολο Κρότση και Βασίλειο Κριμπά. Ανάμεσά τους βρίσκονταν άνθρωποι που δραστηριοποιούνταν στη δημόσια διοίκηση, στις τράπεζες, στις τεχνικές υπηρεσίες, στο εμπόριο και σε άλλους επαγγελματικούς χώρους της μεταπολεμικής Ρόδου.

Ο Γεωργιάδης ανέλαβε την προεδρία της προσωρινής συγκρότησης. Για τις ανάγκες της συνεδρίασης κλήθηκαν να ασκήσουν καθήκοντα ο Ανδρέας Καραμεσίνης ως Α΄ Επόπτης, ο Νικόλαος Παρασκευάς ως Β΄ Επόπτης, ο Παναγιώτης Κυριακίδης ως Ρήτορας, ο Ιωάννης Φραγκούλης ως Γραμματέας, ο Ιωάννης Παπαδάκης ως Ταμίας και ο Δημήτριος Κουρκουτάκης ως Στεγαστής. Έγινε έλεγχος των τεκτονικών τίτλων των παρισταμένων, συζητήθηκε η ονομασία της νέας στοάς και εγκρίθηκε ο εσωτερικός κανονισμός της, παράλληλα με την προετοιμασία του αιτήματος αναγνώρισης.

Ένα ιδιαίτερο στοιχείο του δημοσιεύματος είναι η ασυμφωνία που επισημαίνει ο ερευνητής ανάμεσα στους ρόλους της συνεδρίασης και στις υπογραφές του πρακτικού: ενώ προήδρευσε ο Γεωργιάδης, στο έγγραφο ο Καραμεσίνης εμφανίζεται να υπογράφει και ως Σεβάσμιος και ως Α΄ Επόπτης. Η λεπτομέρεια αυτή χρειάζεται να διαβάζεται στο πλαίσιο της προσωρινής οργάνωσης που προηγήθηκε των κανονικών εκλογών του Μαΐου και όχι ως βέβαιη ένδειξη διαφορετικής ημερομηνίας ίδρυσης.

Στις 21 Απριλίου 1948 ακολούθησε η επίσημη αναγνώριση από τη Μεγάλη Στοά της Ελλάδος με τον αριθμό 109. Η συγκέντρωση της 7ης Απριλίου, πάντως, παραμένει η ημερομηνία που τα δύο ιστορικά δημοσιεύματα της «Ροδιακής» προσδιορίζουν ως ιδρυτική. Το σωζόμενο χειρόγραφο πρακτικό, με τίτλο «Πρακτικόν υπ’ αριθ. 1», και το ιστορικό λάβαρο της στοάς αποτελούν χαρακτηριστικά τεκμήρια αυτής της πρώτης περιόδου.