Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 22 Νοεμβρίου η τοπική εκκλησιαστική παράδοση της Ρόδου τιμά εκ νέου τον Άγιο Φιλήμονα στην Αρνίθα. Η ημερομηνία λειτουργεί ως δεύτερος τοπικός εορτασμός, πέρα από την άλλη καθιερωμένη μνήμη που συνδέεται με τον Άγιο και την περιοχή.

Η Αρνίθα διατηρεί ιδιαίτερη σχέση με τη λατρεία του Αγίου Φιλήμονος και η εορτή αποτελεί μέρος του τοπικού θρησκευτικού ημερολογίου της Ιεράς Μητροπόλεως Ρόδου. Η επανάληψη της τιμής μέσα στο έτος αποτυπώνει τη ζωντανή παρουσία της τοπικής παράδοσης στα χωριά της νότιας Ρόδου.

Το 1577 χτίζεται στην εβραϊκή συνοικία της Ρόδου η Συναγωγή Καχάλ Σαλώμ. Είναι η παλαιότερη σωζόμενη συναγωγή στην Ελλάδα που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για θρησκευτικές λειτουργίες και αποτελεί σημαντικό μνημείο της σεφαραδίτικης ιστορίας του νησιού. Η Καχάλ Σαλώμ ανεγείρεται στην εβραϊκή συνοικία και σήμερα αποτελεί την παλαιότερη συναγωγή της Ελλάδας που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για λειτουργίες.

Στις 11 Ιουνίου 1913 εκλέγεται Μητροπολίτης Ρόδου ο Απόστολος Τρύφωνος. Η εκλογή του πραγματοποιείται έναν χρόνο μετά την κατάληψη των Δωδεκανήσων από την Ιταλία και ανοίγει μία μακρά περίοδο ποιμαντορίας σε εξαιρετικά δύσκολες πολιτικές συνθήκες.

Ο Απόστολος θα συνδεθεί στενά με την εκκλησιαστική και εθνική ζωή της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία. Η στάση του απέναντι στις πολιτικές εξιταλισμού και η παρουσία του στα χρόνια του πολέμου τον κατέστησαν μία από τις σημαντικές τοπικές μορφές του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.

Την 1η Απριλίου 1914 ο Μητροπολίτης Απόστολος Τρύφωνος εγκαταστάθηκε τελικά στην έδρα της Μητροπόλεως Ρόδου. Η ανάληψη της ποιμαντικής του παρουσίας είχε καθυστερήσει μέσα στο σύνθετο πολιτικό περιβάλλον που είχε δημιουργηθεί μετά την ιταλική κατάληψη του νησιού το 1912.

Ο Απόστολος συνδέθηκε στενά με την εκκλησιαστική και εθνική ιστορία της Ρόδου στα χρόνια της Ιταλοκρατίας. Η μακρά θητεία του κάλυψε περιόδους έντονων πιέσεων στην ελληνική γλώσσα, την παιδεία και τη διοίκηση της τοπικής Εκκλησίας.

Στις 7 Απριλίου 1919, ανήμερα του Πάσχα με το τότε ημερολόγιο, ενωτικές εκδηλώσεις στη Ρόδο και ιδιαίτερα στη Βιλλανόβα, το σημερινό Παραδείσι, εξελίσσονται σε αιματηρή σύγκρουση με τις ιταλικές αρχές κατοχής. Οι κάτοικοι εξέφραζαν την απαίτηση για ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής αβεβαιότητας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τα επεισόδια έμειναν στη συλλογική μνήμη ως «Αιματηρό Πάσχα» και αποτελούν μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκδηλώσεις του δωδεκανησιακού ενωτικού κινήματος κατά την ιταλική κυριαρχία.

Το 1925 ολοκληρώθηκε στο Μανδράκι ο ναός που είχε ανεγερθεί κατά την ιταλική περίοδο ως καθολικός ναός του Αγίου Ιωάννη και μετά την Ενσωμάτωση μετατράπηκε στον Καθεδρικό Ιερό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Το κτήριο βρίσκεται σε κομβικό σημείο της νέας πόλης, απέναντι από το Μανδράκι.

Μετά την παράδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, ο ναός προσαρμόστηκε στην ορθόδοξη λατρεία και εξελίχθηκε σε καθεδρικό ναό της Ιεράς Μητροπόλεως Ρόδου. Η σημερινή του παρουσία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεταβολής χρήσεων που ακολούθησε την αλλαγή κυριαρχίας στο νησί.

Έως το 1929 ολοκληρώνεται ο ναός του Αγίου Ιωάννη στο Μανδράκι, ο οποίος σήμερα είναι γνωστός ως Ιερός Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Το κτίριο ανεγέρθηκε την περίοδο 1924/25–1929 ως σύγχρονη αρχιτεκτονική αναφορά στον παλαιό ιπποτικό ναό του Αγίου Ιωάννη.

Μετά την Ενσωμάτωση αποδόθηκε στην ορθόδοξη λατρεία και απέκτησε κεντρικό ρόλο στη θρησκευτική ζωή της πόλης. Η περίοδος κατασκευής είναι γνωστή, αλλά δεν έχει εντοπιστεί ακριβής ημερομηνία ολοκλήρωσης.

Στις 21 Μαΐου 1929, στο πλαίσιο της επίσημης περιοδείας του στη Ρόδο, ο Βίκτωρ Εμμανουήλ Γ΄ επισκέπτεται τη μουσουλμανική κοινότητα του νησιού. Συναντά εκπροσώπους της κοινότητας και τον Μουφτή, σε μία από τις στάσεις του προγράμματος της βασιλικής επίσκεψης.

Η καταγραφή προέρχεται από ιστορική μελέτη για την περιοδεία του 1929. Επειδή δεν έχει ακόμη εντοπιστεί το αντίστοιχο πρωτογενές τεκμήριο του Istituto Luce ή δημοσίευμα της εποχής, η ακριβής ημερομηνία πρέπει να διατηρείται με σχετική επιφύλαξη.

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1936 πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο η τελετή τοποθέτησης του θεμέλιου λίθου του καθολικού ναού του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης. Στην τελετή παρέστησαν ο καθολικός αρχιεπίσκοπος Giovanni Maria Emilio Castellani και ο Ιταλός κυβερνήτης των Δωδεκανήσων Mario Lago. Η ανέγερση του ναού πραγματοποιήθηκε στα χρόνια της Ιταλοκρατίας, όταν η πόλη επεκτεινόταν έξω από τα μεσαιωνικά τείχη και δημιουργούνταν νέες δημόσιες και θρησκευτικές υποδομές.

Ο ναός ανεγέρθηκε κοντά στην Πύλη του Αγίου Αθανασίου, ανάμεσα στις περιοχές Ακαντιάς και Αγίου Ιωάννη, για την εξυπηρέτηση της καθολικής κοινότητας. Το κτίριο σχεδίασε ο Ιταλός αρχιτέκτονας Armando Bernabiti και την κατασκευή του ανέλαβε ο μηχανικός Vellini. Η πρόσοψή του ξεχωρίζει για τις τρεις καμάρες που αντιστοιχούν στις τρεις εισόδους, ενώ ολόκληρο το συγκρότημα, μαζί με το καμπαναριό και τους βοηθητικούς χώρους, επενδύθηκε με χαρακτηριστική πέτρα από τα Κοσκινού.

Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 1939. Στο εσωτερικό του ναού οι τρεις κλίτες και οι χώροι του ιερού διακοσμήθηκαν με υλικά και έργα τέχνης που μαρτυρούν τη φροντίδα της εποχής για την κατασκευή του. Ο Ιταλός ζωγράφος Pietro Gaudenzi φιλοτέχνησε τις τοιχογραφίες στον χώρο του χορού, καθώς και έργα των πλευρικών βωμών. Το 1940 προστέθηκε εκκλησιαστικό όργανο και δεκατέσσερις ανάγλυφες παραστάσεις της Οδού του Σταυρού από τερακότα, έργα του γλύπτη Monteleone.

Ο Άγιος Φραγκίσκος αναδείχθηκε σε κεντρικό χώρο λατρείας της καθολικής παρουσίας στη Ρόδο και παραμένει ένα χαρακτηριστικό μνημείο της νεότερης αρχιτεκτονικής ιστορίας της πόλης. Ιστορική περιγραφή φωτογραφίας του 1939 αναφέρει ότι άγαλμα του Αγίου Φραγκίσκου βρισκόταν τότε επάνω από την είσοδο, αλλά η συγκεκριμένη θέση και οποιαδήποτε μεταγενέστερη μετακίνησή του δεν έχουν ακόμη επιβεβαιωθεί με ταυτοποιημένη φωτογραφία ή τεχνικό αρχείο. Για τον λόγο αυτό το στοιχείο διατηρείται ως ερευνητική πληροφορία, όχι ως αποδεδειγμένο γεγονός.

Στις 8 Ιουνίου 1946 ο Μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος Τρύφωνος παραιτείται από τον μητροπολιτικό θρόνο. Η μακρά ποιμαντορία του είχε συμπέσει με την Ιταλοκρατία, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις μεγάλες πιέσεις που δέχθηκε η ορθόδοξη κοινότητα του νησιού.

Ο Απόστολος υπήρξε κεντρική εκκλησιαστική μορφή της περιόδου και συνδέθηκε στενά με την ελληνική εθνική ταυτότητα των Δωδεκανησίων. Μετά την παραίτησή του παρέμεινε στη Ρόδο, όπου πέθανε το 1957.

Στις 16 Ιανουαρίου 1947, ο Τιμόθεος Ευαγγελινίδης εξελέγη Μητροπολίτης Ρόδου, σε μια περίοδο ιστορικής μετάβασης για τα Δωδεκάνησα. Η Ρόδος τελούσε ακόμη υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση, καθώς πλησίαζε η διεθνής επικύρωση της παραχώρησης των νησιών στην Ελλάδα. Ο Τιμόθεος είχε προηγούμενη σημαντική εκκλησιαστική διακονία, μεταξύ άλλων ως Μητροπολίτης Αυστραλίας, και ανέλαβε την τοπική Εκκλησία σε συνθήκες που απαιτούσαν ανασυγκρότηση, ενότητα και προσαρμογή στη νέα εποχή.

Η θητεία του συνέπεσε με τα γεγονότα που οδήγησαν στην Ενσωμάτωση του 1948. Το 1949 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής, όμως προβλήματα υγείας δεν επέτρεψαν να αναλάβει κανονικά τη νέα του αποστολή. Η πορεία του ολοκληρώθηκε με τον θάνατό του την ίδια χρονιά. Η εκλογή του στη Μητρόπολη Ρόδου αποτελεί χαρακτηριστική στιγμή της εκκλησιαστικής ιστορίας του νησιού κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

Στις 25 Απριλίου 1948 εγκαινιάστηκε ο αποκατεστημένος ναός του Αγίου Παντελεήμονα στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου. Το κτίριο είχε χρησιμοποιηθεί από τις βρετανικές αρχές ως αστυνομικό τμήμα και, μετά τον πόλεμο, μαζί με άλλα κτίσματα της περιοχής, για τη στέγαση προσφύγων.

Ο τότε Μητροπολίτης Ρόδου Τιμόθεος αναγνώρισε τον θρησκευτικό χαρακτήρα του κτίσματος και, σε συνεργασία με την Αρχαιολογική Υπηρεσία, προχώρησε η αποκατάστασή του. Από τα εγκαίνια του 1948 λειτουργεί ως ορθόδοξος ναός του Αγίου Παντελεήμονα.