Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 5 Μαΐου 1948, σχεδόν έναν μήνα μετά την ιδρυτική συγκέντρωση της Τεκτονικής Στοάς «Κλεόβουλος» και λίγες ημέρες μετά την αναγνώρισή της από τη Μεγάλη Στοά της Ελλάδος, πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο η εκλογή του πρώτου Συμβουλίου Αξιωματικών. Η συνεδρίαση έγινε υπό την προεδρία του προσωρινού Σεβασμίου Γεωργίου Θωμά Γεωργιάδη, ο οποίος είχε προεδρεύσει και της ιδρυτικής συνάντησης της 7ης Απριλίου στην κατοικία του Ιωάννη Φραγκούλη, στις Εκατό Χουρμαδιές.

Πρώτος εκλεγμένος Σεβάσμιος αναδείχθηκε ο Ανδρέας Καραμεσίνης (1901–1979), υπάλληλος της Αγροτικής Τράπεζας. Η διάκριση ανάμεσα στον προσωρινό προεδρεύοντα Γεωργιάδη και στον πρώτο εκλεγμένο Σεβάσμιο Καραμεσίνη είναι σημαντική για την ακριβή απόδοση των γεγονότων. Όπως επισημαίνει ο Κώστας Τσαλαχούρης στη «Ροδιακή», το πρακτικό της 7ης Απριλίου παρουσιάζει ορισμένες ιδιομορφίες στις υπογραφές και στους προσωρινούς τίτλους, ενώ η ψηφοφορία της 5ης Μαΐου προσδιορίζει σαφώς την εκλεγμένη διοίκηση.

Στις υπόλοιπες θέσεις του πρώτου Συμβουλίου εξελέγησαν ο Δημήτριος Κουρκουτάκης ως Α΄ Επόπτης και ο Νικόλαος Παρασκευάς ως Β΄ Επόπτης. Γραμματέας ανέλαβε ο Ιωάννης Φραγκούλης, Ρήτορας ο Παναγιώτης Κυριακίδης και Ταμίας ο Ιωάννης Παπαδάκης. Ο Κωνσταντίνος Γραμματικός εξελέγη Ελεονόμος, ο Ευστάθιος Χελιώτης Τελετάρχης, ο Δημήτριος Λεβιδιώτης Στεγαστής και ο Τηλέμαχος Αστερίου Δοκιμαστής. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στο ιστορικό αφιέρωμα, όλοι οι εκλεγέντες έλαβαν από δεκατρείς ψήφους.

Τα πρόσωπα αυτά προέρχονταν από διαφορετικά επαγγέλματα και υπηρεσίες που δραστηριοποιούνταν στο νησί. Ο Φραγκούλης ήταν διευθυντής του Κρατικού Χημείου Ρόδου, ο Κουρκουτάκης διευθυντής της Αγροτικής Τράπεζας και ο Παρασκευάς νομομηχανικός Ρόδου. Η παρουσία τους αποτυπώνει τη σύνθεση ενός κύκλου που συγκροτήθηκε κατά τα πρώτα χρόνια της ελληνικής διοίκησης στα Δωδεκάνησα, μετά την αποχώρηση των βρετανικών αρχών και την επίσημη Ενσωμάτωση.

Η νέα διοίκηση δεν εγκαταστάθηκε τελετουργικά στον μεταγενέστερο χώρο την ημέρα της εκλογής της. Αυτό συνέβη την 1η Σεπτεμβρίου 1948, όταν εγκαινιάστηκε ο τεκτονικός ναός στην οδό Ιπποτών. Σύμφωνα με το ίδιο αφιέρωμα, για τη διάθεση του ιστορικού οικήματος είχε μεσολαβήσει προς την Αρχαιολογική Υπηρεσία ο τότε Στρατιωτικός Διοικητής Δωδεκανήσου Περικλής Ιωαννίδης.

Ο Ανδρέας Καραμεσίνης παρέμεινε Σεβάσμιος την περίοδο 1948–1949. Τον διαδέχθηκε ο Νικόλαος Παρασκευάς για τα έτη 1949–1951, ακολούθησε ο Γεώργιος Στρίκης για την περίοδο 1951–1952, ο Ιωάννης Φραγκούλης για το 1953–1954 και ο Νεοκλής Καλαβρός για το 1954–1956, σύμφωνα με τον ιστορικό κατάλογο που δημοσίευσε η «Ροδιακή». Η ημερομηνία της 5ης Μαΐου 1948, επομένως, σηματοδοτεί τη μετάβαση από την προσωρινή ιδρυτική οργανωτική ομάδα στο πρώτο εκλεγμένο Συμβούλιο της στοάς.

Στις 15 Μαΐου 1948 άρχισε να λειτουργεί η Γενική Διοίκηση Δωδεκανήσου, με πρώτο Γενικό Διοικητή τον Κασιώτη γιατρό και πολιτικό Νικόλαο Μαυρή. Το νέο πολιτικό διοικητικό σχήμα διαδέχθηκε τη Στρατιωτική Διοίκηση και είχε έδρα τη Ρόδο.

Η Γενική Διοίκηση ανέλαβε κρίσιμο έργο στην αποκατάσταση και την ομαλή ενσωμάτωση των νησιών στο ελληνικό κράτος. Στα χρόνια που ακολούθησαν δόθηκε βάρος σε υποδομές, γεωργική αποκατάσταση, κοινωνική πρόνοια, νοσοκομεία, στέγαση και τουριστική ανάπτυξη, μέχρι την ίδρυση της Νομαρχίας Δωδεκανήσου το 1955.

Η μετάβαση από τη στρατιωτική στην πολιτική διοίκηση δεν περιορίστηκε σε αλλαγή προσώπων. Η νέα διοίκηση κλήθηκε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες του πολέμου, να στηρίξει την αγροτική παραγωγή και να οργανώσει υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής μέριμνας. Παράλληλα, η ανασυγκρότηση των υποδομών και η ανάπτυξη του τουρισμού αποτέλεσαν βασικές προτεραιότητες για τη Ρόδο και τα υπόλοιπα νησιά.

Η διαδικασία διοικητικής εξομοίωσης με την υπόλοιπη Ελλάδα συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια. Η Γενική Διοίκηση καταργήθηκε το 1955, όταν ιδρύθηκε ο Νομός Δωδεκανήσου, σηματοδοτώντας το τέλος αυτής της ιδιαίτερης μεταβατικής φάσης.

Στις 18 Ιουνίου 1948 ο Folke Bernadotte, μεσολαβητής των Ηνωμένων Εθνών για την Παλαιστίνη, φτάνει στη Ρόδο και εγκαθιστά στο νησί τη βάση της αποστολής του. Η γεωγραφική θέση της Ρόδου και η σχετική ουδετερότητά της την καθιστούν κατάλληλο τόπο για επαφές με τις αντιμαχόμενες πλευρές.

Από τη Ρόδο ο Bernadotte συντονίζει συνομιλίες, συναντήσεις και ειρηνευτικές προτάσεις. Για αρκετούς μήνες το νησί βρίσκεται έτσι στο επίκεντρο μιας από τις πρώτες μεγάλες ειρηνευτικές αποστολές του νεοσύστατου ΟΗΕ.

Στις 21 Ιουνίου 1948 αντιπρόσωποι αραβικών πλευρών φτάνουν στη Ρόδο για επαφές στο πλαίσιο της μεσολάβησης του Folke Bernadotte. Το νησί είχε επιλεγεί ως έδρα της αποστολής των Ηνωμένων Εθνών και φιλοξενούσε διαδοχικές συναντήσεις με εκπροσώπους των αντιμαχόμενων πλευρών.

Οι επαφές αυτές αποτελούσαν μέρος της προσπάθειας για σταθεροποίηση της πρώτης εκεχειρίας στην Παλαιστίνη και για διαμόρφωση πολιτικής λύσης. Η Ρόδος παρέμεινε σημαντικό διπλωματικό κέντρο της αποστολής και τους επόμενους μήνες.

Στις 28 Ιουνίου 1948 ο Folke Bernadotte παρουσιάζει από τη Ρόδο τις πρώτες ολοκληρωμένες ειρηνευτικές προτάσεις του για τη σύγκρουση στην Παλαιστίνη. Οι προτάσεις αφορούσαν πολιτική και εδαφική διευθέτηση και κατατέθηκαν στο πλαίσιο της εντολής του ως μεσολαβητή των Ηνωμένων Εθνών.

Η Ρόδος λειτουργούσε ήδη ως βάση της αποστολής του και τόπος επαφών με αραβικούς και ισραηλινούς εκπροσώπους. Η δραστηριότητα αυτή ανέδειξε το νησί σε προσωρινό διεθνές διπλωματικό κέντρο της μεταπολεμικής Ανατολικής Μεσογείου.

Στις 2 Ιουλίου 1948 αρχίζει το 21ο ετήσιο συνέδριο της Pan-Rhodian Society of America «Apollon». Η διοργάνωση, που διήρκεσε έως τις 5 Ιουλίου, πραγματοποιήθηκε λίγους μήνες μετά την επίσημη Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα.

Το τεκμήριο σώζεται στο Αρχείο Νικολάου Μαυρή της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών και αποτυπώνει την οργανωμένη παρουσία των Ροδίων της αμερικανικής διασποράς.

Στις 19 Ιουλίου 1948 Αμερικανοί στρατιωτικοί παρατηρητές φτάνουν στη Ρόδο για να ενισχύσουν την αποστολή του ΟΗΕ στην Παλαιστίνη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεισφέρουν προσωπικό και μέσα επικοινωνίας στη διεθνή προσπάθεια παρακολούθησης της εκεχειρίας.

Η Ρόδος λειτουργούσε ήδη ως βάση του μεσολαβητή Folke Bernadotte και ως τόπος επαφών με τις εμπλεκόμενες πλευρές. Η εγκατάσταση παρατηρητών και επικοινωνιακών υποδομών ενίσχυσε τον επιχειρησιακό ρόλο του νησιού στην πρώτη μεγάλη ειρηνευτική αποστολή των Ηνωμένων Εθνών.

Στις 25 Ιουλίου 1948 οργανώθηκε η Αρχαιολογική Υπηρεσία της Γενικής Διοίκησης Δωδεκανήσου. Η Ρόδος, με το εξαιρετικά πυκνό αρχαιολογικό και μεσαιωνικό της απόθεμα, βρισκόταν στο επίκεντρο της ανάγκης για θεσμική προστασία, καταγραφή και διαχείριση των μνημείων μετά την αλλαγή κυριαρχίας.

Η δημιουργία οργανωμένης ελληνικής αρχαιολογικής υπηρεσίας αποτέλεσε βασικό βήμα για τη συνέχεια της έρευνας και της προστασίας μνημείων που είχαν προηγουμένως διαχειριστεί οι ιταλικές αρχές. Συνδέεται άμεσα με τη μεταπολεμική συγκρότηση των ελληνικών πολιτιστικών υπηρεσιών στη Ρόδο.

Την 1η Σεπτεμβρίου 1948 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του τεκτονικού ναού της στοάς «Κλεόβουλος» στην οδό Ιπποτών, μέσα στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου. Την ίδια ημέρα έγινε η επίσημη εγκατάσταση του πρώτου Συμβουλίου Αξιωματικών, το οποίο είχε εκλεγεί στις 5 Μαΐου με Σεβάσμιο τον Ανδρέα Καραμεσίνη. Το γεγονός αποτέλεσε το επόμενο οργανωτικό ορόσημο μετά την ιδρυτική συνεδρίαση της 7ης Απριλίου και την αναγνώριση της 21ης Απριλίου 1948.

Η εξασφάλιση του συγκεκριμένου χώρου συνδέθηκε, σύμφωνα με το ιστορικό αφιέρωμα του Κώστα Τσαλαχούρη στη «Ροδιακή», με τις ενέργειες του τότε Στρατιωτικού Διοικητή Δωδεκανήσου Περικλή Ιωαννίδη (1881–1965). Ο Ιωαννίδης, που αναφέρεται ως μέλος της τεκτονικής στοάς «Πανελλήνιον», απευθύνθηκε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία και συνέβαλε ώστε να διατεθεί οίκημα στην οδό Ιπποτών έναντι συμβολικού ετήσιου τιμήματος. Το κείμενο δεν προσδιορίζει ούτε τον ακριβή αριθμό του κτιρίου ούτε την ημερομηνία υπογραφής της παραχώρησης.

Η εγκατάσταση στην καρδιά της μεσαιωνικής Ρόδου είχε και έντονη τοπική διάσταση. Η οδός Ιπποτών, με τα ιστορικά κτίρια της περιόδου των Ιωαννιτών, αποτελούσε ήδη ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της Παλιάς Πόλης. Για τη νεοσύστατη στοά, η απόκτηση σταθερού χώρου σήμαινε τη μετάβαση από τις συναντήσεις σε ιδιωτική κατοικία σε έναν οργανωμένο χώρο τεκτονικών εργασιών. Ωστόσο, η συγκεκριμένη πηγή τεκμηριώνει τα εγκαίνια της 1ης Σεπτεμβρίου και όχι την ακριβή ημέρα της φυσικής μεταφοράς των αντικειμένων ή της πρώτης χρήσης του οικήματος.

Για την τελετή έφτασαν από την Αθήνα τεκτονικοί αξιωματούχοι, ενώ παρέστησαν και πρόσωπα που υπηρετούσαν στη Γενική Διοίκηση Δωδεκανήσου ή βρίσκονταν τότε στο νησί. Ανάμεσα στους παρισταμένους που κατονομάζει το δημοσίευμα ήταν ο πρόεδρος Πρωτοδικών Ιωάννης Μέξης, ο αντιναύαρχος Χαράλαμπος Μαυρογένης, ο ναυτικός πράκτορας Αρίστος Ζουρούδης, ο καθηγητής Γεώργιος Στρίκης, ο συμβολαιογράφος Ηλίας Χαρλαύτης, ο πρόεδρος Εφετών Βασίλειος Μακρής και ο επιθεωρητής Δημοσίων Έργων Δημήτριος Κατσάρης. Αναφέρονται ακόμη ο Βρετανός πρόξενος στη Ρόδο Harold Hoyland, ο συνταγματάρχης Thomas Jones, που υπηρετούσε ως εκπαιδευτής στην Ελληνική Βασιλική Χωροφυλακή, καθώς και άλλα στελέχη και επισκέπτες.

Η παρουσία ανθρώπων από τη δικαιοσύνη, τον στρατό, τη δημόσια διοίκηση και την τοπική κοινωνία δίνει μια εικόνα του κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο οργανώθηκε η στοά την πρώτη μεταπολεμική περίοδο. Η καταγραφή της παρουσίας τους, πάντως, δεν σημαίνει ότι όλοι υπήρξαν ιδρυτικά μέλη της «Κλεόβουλος»: οι δεκαέξι ιδρυτές απαριθμούνται χωριστά στο πρακτικό της 7ης Απριλίου. Επίσης, η παρουσία κάποιου στα εγκαίνια δεν αρκεί από μόνη της για ασφαλές συμπέρασμα σχετικά με τον βαθμό ή τη διαρκή συμμετοχή του στη στοά.

Το πρώτο Συμβούλιο που εγκαταστάθηκε είχε εκλεγεί τέσσερις μήνες νωρίτερα: Σεβάσμιος ήταν ο Ανδρέας Καραμεσίνης, Α΄ Επόπτης ο Δημήτριος Κουρκουτάκης και Β΄ Επόπτης ο Νικόλαος Παρασκευάς. Οι υπόλοιπες θέσεις είχαν κατανεμηθεί στον Ιωάννη Φραγκούλη, τον Παναγιώτη Κυριακίδη, τον Ιωάννη Παπαδάκη, τον Κωνσταντίνο Γραμματικό, τον Ευστάθιο Χελιώτη, τον Δημήτριο Λεβιδιώτη και τον Τηλέμαχο Αστερίου. Το λάβαρο της στοάς, με την επωνυμία «Κλεόβουλος» και τον αριθμό 109, αποτελεί σήμερα εικαστικό τεκμήριο της ιστορίας της, χωρίς να συνιστά φωτογραφία της συγκεκριμένης τελετής.

Η 1η Σεπτεμβρίου 1948 είναι, συνεπώς, η τεκμηριωμένη ημερομηνία των εγκαινίων και της επίσημης εγκατάστασης της εκλεγμένης διοίκησης στην οδό Ιπποτών. Η ακριβής ημέρα παραχώρησης ή μετακόμισης του χώρου δεν προκύπτει από τα δύο δημοσιευμένα μέρη της ιστορικής έρευνας.

Στις 16 Σεπτεμβρίου 1948 ο Folke Bernadotte υπογράφει στη Ρόδο την τελευταία έκθεσή του προς τα Ηνωμένα Έθνη για την Παλαιστίνη. Η έκθεση αποτύπωνε τις τελικές προτάσεις του για πολιτική και εδαφική διευθέτηση της σύγκρουσης, έπειτα από μήνες μεσολαβητικών προσπαθειών με βάση το νησί.

Την επόμενη ημέρα ο Bernadotte δολοφονήθηκε στην Ιερουσαλήμ. Το γεγονός προσδίδει ιδιαίτερη ιστορική βαρύτητα στη Ρόδο, καθώς εδώ ολοκληρώθηκε η τελευταία μεγάλη διπλωματική εργασία ενός από τους πρώτους διεθνείς μεσολαβητές του ΟΗΕ.

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1948 δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ο Αναγκαστικός Νόμος 802, με τον οποίο επεκτάθηκε στα Δωδεκάνησα η ισχύς της ελληνικής νομοθεσίας για την εκλογή βουλευτών. Ήταν ένα ακόμη θεσμικό βήμα για την πλήρη πολιτική ένταξη της Ρόδου και των υπόλοιπων νησιών στο ελληνικό κράτος.

Η ρύθμιση άνοιξε τον δρόμο ώστε οι Δωδεκανήσιοι να συμμετάσχουν ισότιμα στις εθνικές εκλογές. Στις 5 Μαρτίου 1950 οι κάτοικοι των νησιών ψήφισαν για πρώτη φορά σε βουλευτικές εκλογές και εξέλεξαν τέσσερις εκπροσώπους στη Βουλή των Ελλήνων.

Το 1949 ιδρύεται η Ένωση Ξενοδόχων Ρόδου, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί αρχίζει να οργανώνει συστηματικά τη μεταπολεμική τουριστική ανάπτυξη. Η δημιουργία συλλογικού επαγγελματικού φορέα αντανακλά την αυξανόμενη σημασία του ξενοδοχειακού κλάδου για την τοπική οικονομία.

Στις επόμενες δεκαετίες η Ρόδος θα εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους τουριστικούς προορισμούς της χώρας. Για την εγγραφή έχει επιβεβαιωθεί το έτος ίδρυσης, αλλά όχι ακόμη η ακριβής ημερομηνία από καταστατικό ή πρωτογενές αρχείο.