Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 17 Μαΐου 1902, όπως καταγράφει η πλατφόρμα πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού, επισημαίνονται στο Εθνικό Μουσείο στην Αθήνα οι οδοντωτοί τροχοί και τα ιδιαίτερα τεχνικά χαρακτηριστικά χάλκινων θραυσμάτων, τα οποία είχαν ανασυρθεί από το ναυάγιο των Αντικυθήρων το 1901. Το εύρημα, που αργότερα θα γίνει γνωστό ως Μηχανισμός των Αντικυθήρων, αποδείχθηκε ότι ανήκει σε έναν εξαιρετικά σύνθετο αρχαίο ελληνικό μηχανικό αστρονομικό υπολογιστή. Για την πρώτη αναγνώριση υπάρχουν επιμέρους αποκλίσεις στις ιστορικές παρουσιάσεις ως προς τον Στάη που την πραγματοποίησε και τη χρονολόγηση.

Το αντικείμενο δεν βρέθηκε στη Ρόδο και δεν υπάρχει απόδειξη ότι κατασκευάστηκε εκεί. Η σχέση του με το νησί προέκυψε από την ιστορία της ελληνιστικής επιστήμης και από νεότερες αναγνώσεις των επιγραφών του. Η Ρόδος υπήρξε σημαντικό κέντρο αστρονομικής έρευνας. Ο Ίππαρχος έκανε παρατηρήσεις στο νησί τον 2ο αιώνα π.Χ., ενώ ο Ποσειδώνιος συνδέθηκε με τη ροδιακή σχολή κατά τον 1ο αιώνα π.Χ. Ο Κικέρων περιέγραψε μηχανικό αστρονομικό ομοίωμα που είχε κατασκευάσει ο Ποσειδώνιος, χωρίς όμως να προκύπτει ταύτιση με το εύρημα των Αντικυθήρων.

Το 2017, ο Paul A. Iversen υποστήριξε σε μελέτη στο Hesperia ότι μία από τις εορτές που αναγράφονται στον κύκλο αγώνων του μηχανισμού είναι τα Αλίεια της Ρόδου, αγώνες προς τιμή του Ήλιου. Η ερμηνεία αυτή ενισχύει τη θεωρία πιθανής ροδιακής κατασκευής, ίσως για παραγγελιοδότη από την Ήπειρο. Παράλληλα, το ημερολόγιο του μηχανισμού παρουσιάζει στοιχεία που ο ερευνητής συνέδεσε με ηπειρωτική, κορινθιακής καταγωγής ημερολογιακή παράδοση.

Η ιστορική σημασία της 17ης Μαΐου 1902 βρίσκεται στην αναγνώριση ενός μοναδικού τεχνολογικού μνημείου, του οποίου η προέλευση ακόμη ερευνάται. Η πιθανή σύνδεσή του με τη Ρόδο αποτελεί επιστημονική υπόθεση, όχι βεβαιωμένο τοπικό γεγονός. Βασικές πηγές: Υπουργείο Πολιτισμού, ερευνητικό πρόγραμμα Μηχανισμού Αντικυθήρων, Paul A. Iversen, Hesperia 86 (2017).

Το «Ορφεύς» λειτουργούσε στη Θεμιστοκλή Σοφούλη, στην περιοχή του μεταγενέστερου ΟΑΕΔ. Ο συλλεκτικός κατάλογος το αναφέρει ως χειμερινό και θερινό κινηματογράφο ιδιοκτησίας των αδελφών Μαραβέλια, με αφετηρία το 1922.

Το 1922 είναι καταγεγραμμένο έτος έναρξης σε δευτερογενή απογραφή· δεν έχει ακόμη διασταυρωθεί με διαφήμιση της εποχής ή διοικητικό έγγραφο.

Ο θερινός κινηματογράφος «Έσπερος» καταγράφεται στην πόλη της Ρόδου, κοντά στην περιοχή της μεταγενέστερης πιτσαρίας Ολύμπια. Η συλλεκτική απογραφή τοποθετεί την έναρξή του στο 1927.

Η αναφορά αυτή αποτελεί πολύτιμο στοιχείο για την προπολεμική ψυχαγωγία της πόλης, αλλά δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί η πρώτη προβολή ή η ακριβής ημερομηνία εγκαινίων.

Στις 25 Νοεμβρίου 1947 εκδόθηκε η υπ’ αριθμόν 48417 απόφαση της Στρατιωτικής Διοίκησης Δωδεκανήσου, η οποία μνημονεύεται ως η πράξη από την οποία προέκυψε η νομική προσωπικότητα του Βρεφοκομείου–Ορφανοτροφείου Θηλέων Ρόδου «Βασιλόπαις Μαρία». Ήταν η μεταβατική περίοδος κατά την οποία τα Δωδεκάνησα, μετά τον πόλεμο και τη βρετανική διοίκηση, προετοιμάζονταν για την επίσημη ενσωμάτωσή τους στο ελληνικό κράτος. Η προστασία των παιδιών χωρίς επαρκή οικογενειακή φροντίδα αποτελούσε επείγουσα κοινωνική ανάγκη.

Το ίδρυμα συνδέθηκε με τη μέριμνα για ορφανά κορίτσια και βρέφη και αποτέλεσε μέρος των οργανωμένων δομών παιδικής προστασίας της μεταπολεμικής Ρόδου. Μεταγενέστερη ιστορική και νομική αναφορά κατονομάζει ρητά την απόφαση της 25ης Νοεμβρίου 1947 και εξηγεί τη συνέχεια του φορέα μέχρι το Κέντρο Προστασίας του Παιδιού Δωδεκανήσου. Το γεγονός μαρτυρεί την προσπάθεια δημιουργίας σταθερής θεσμικής στήριξης για παιδιά που είχαν ανάγκη προστασίας.

Η συγκεκριμένη ημέρα τεκμηριώνει τη διοικητική πράξη και όχι κατ’ ανάγκην την πρώτη ημέρα λειτουργίας ή τα εγκαίνια του ορφανοτροφείου. Σε ιστορικές αναδρομές αναφέρεται λειτουργία ήδη από τον Ιούνιο του 1947, γεγονός που χρειάζεται χωριστή τεκμηρίωση. Η διάκριση είναι ουσιώδης ώστε να αποδοθεί με ακρίβεια η ιστορία του ιδρύματος.

Στις 9 Ιανουαρίου 1948 δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ο Νόμος 518/1948 για την προσάρτηση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα. Η νομοθετική αυτή πράξη αποτύπωσε τη νέα θέση των νησιών στο ελληνικό κράτος και όρισε ότι η προσάρτηση ισχύει από τις 28 Οκτωβρίου 1947. Η αναδρομική αυτή ημερομηνία δεν πρέπει να συγχέεται με την ανάληψη της ελληνικής στρατιωτικής διοίκησης στις 31 Μαρτίου 1947 ή με την πανηγυρική τελετή της 7ης Μαρτίου 1948.

Ο νόμος αποτέλεσε καθοριστικό βήμα για τη θεσμική ολοκλήρωση της ενσωμάτωσης, έπειτα από τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947. Για τους κατοίκους της Ρόδου και των υπόλοιπων Δωδεκανήσων, η εξέλιξη αυτή επισφράγισε μια μακρά ιστορική διαδρομή διαδοχικών ξένων διοικήσεων και διεκδίκησης της ένωσης με την Ελλάδα.

Στις 14 Φεβρουαρίου 1948 δημοσιεύθηκε ο Νόμος 547/1948 «Περί διοικήσεως της Δωδεκανήσου», με τον οποίο οργανώθηκε η ένταξη της περιοχής στο ελληνικό διοικητικό σύστημα. Η νομοθετική πράξη ήρθε λίγο πριν από την επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης στις 7 Μαρτίου.

Η θέσπιση ελληνικής διοίκησης δεν ήταν μόνο συμβολική αλλαγή σημαίας αλλά απαιτούσε προσαρμογή υπηρεσιών, δικαίου και διοικητικών δομών μετά από δεκαετίες ιταλικής κυριαρχίας και τη μεταβατική βρετανική διοίκηση. Ο νόμος αποτέλεσε βασικό θεσμικό βήμα για την πλήρη ενσωμάτωση των νησιών στο ελληνικό κράτος.

Στις 7 Μαρτίου 1948 πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα. Η ημέρα καθιερώθηκε ως ορόσημο για τα νησιά και τιμάται κάθε χρόνο ως επέτειος της Ένωσης. Οι πανηγυρικές εκδηλώσεις επισφράγισαν μια μακρά περίοδο ξένης κυριαρχίας, πολέμου και μεταβατικής διοίκησης.

Η πορεία προς την Ενσωμάτωση είχε προηγούμενους σταθμούς: τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων στις 10 Φεβρουαρίου 1947, την ανάληψη της διοίκησης από την Ελλάδα στις 31 Μαρτίου 1947 και τον Νόμο 518/1948. Η επίσημη γιορτή του Μαρτίου 1948 δεν ταυτίζεται χρονικά με αυτά τα γεγονότα, αλλά αποτελεί τη δημόσια κορύφωση της ιστορικής μετάβασης. Για τη Ρόδο, η επέτειος συνδέθηκε με τη νέα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της μεταπολεμικής εποχής.

Στις 22 Μαρτίου 1948 η «Ροδιακή» επανακυκλοφορεί μετά την Ενσωμάτωση. Η εφημερίδα επανακυκλοφορεί μετά τη διακοπή της από το 1939 και την Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου. Η επανέκδοση της εφημερίδας σηματοδοτεί την επιστροφή ενός ιστορικού εντύπου της Ρόδου στη δημόσια ζωή του νησιού.

Η επανεμφάνιση του φύλλου ακολούθησε τις ιστορικές αλλαγές στη διοίκηση των νησιών και την επίσημη τελετή Ενσωμάτωσης της 7ης Μαρτίου 1948. Η εφημερίδα αποτέλεσε έκτοτε σταθερό σημείο αναφοράς για την καταγραφή της τοπικής επικαιρότητας.

Στις 29 Μαρτίου 1948 άρχισε η επίσημη κινηματογραφική προβολή της ταινίας «Άννα Ροδίτη», μιας από τις πιο χαρακτηριστικές ελληνικές παραγωγές της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Η ταινία, σε σκηνοθεσία των Γιάννη Φιλίππου και Μιχάλη Γαζιάδη, με πρωταγωνιστές την Καίτη Πάνου και τον Λάμπρο Κωνσταντάρα, είχε γυριστεί κατά μεγάλο μέρος σε φυσικά τοπία της Ρόδου. Αποτελούσε την πρώτη παραγωγή της εταιρείας Ανζερβός και έφερε στην οθόνη την εικόνα του νησιού σε μια εποχή που τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν στο επίκεντρο της ελληνικής επικαιρότητας.

Η ιστορία συνδύαζε τον έρωτα με την αντιστασιακή δράση στα χρόνια της κατοχής. Μια νέα Ροδίτισσα, η Άννα, βρίσκεται αντιμέτωπη με τους κινδύνους του πολέμου, ενώ η αφήγηση αξιοποιεί τόσο τη φυσική ομορφιά όσο και τη συλλογική μνήμη του νησιού. Στην ταινία αποτυπώνονται χαρακτηριστικές τοποθεσίες, ανάμεσά τους οι Πηγές της Καλλιθέας, που έγιναν κινηματογραφικό σκηνικό.

Η ημερομηνία της 29ης Μαρτίου αναφέρεται στην επίσημη έναρξη των προβολών στην Αθήνα, όχι σε πρεμιέρα σε αίθουσα της Ρόδου. Ειδικές ιστορικές καταγραφές αναφέρουν και προγενέστερη φιλανθρωπική προβολή στις 27 Μαρτίου. Η προβολή της ταινίας σε μια τόσο φορτισμένη για τα Δωδεκάνησα περίοδο προσέδωσε στη «Άννα Ροδίτη» ιδιαίτερη πολιτιστική και συμβολική σημασία, πέρα από την εμπορική της επιτυχία.

Στις 7 Απριλίου 1948, λίγες εβδομάδες μετά την επίσημη Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα, πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο μια συνάντηση που αποτέλεσε την αφετηρία της Τεκτονικής Στοάς «Κλεόβουλος». Τόπος της συγκέντρωσης ήταν η κατοικία του Ιωάννη Φραγκούλη (1897–1958), διευθυντή του Κρατικού Χημείου Ρόδου, στην περιοχή που ήταν γνωστή ως Εκατό Χουρμαδιές. Στη συνάντηση προήδρευσε ο Γεώργιος Θωμά Γεωργιάδης (1887–1955). Οι συμμετέχοντες αποφάσισαν να συγκροτήσουν οργανωμένη στοά υπό την αιγίδα της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος και, ύστερα από συζήτηση, επέλεξαν την ονομασία «Κλεόβουλος», η οποία παραπέμπει στον αρχαίο σοφό της Λίνδου.

Η συνεδρίαση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Όπως σημειώνει ο ιστορικός ερευνητής Κώστας Τσαλαχούρης στο αφιέρωμά του στη «Ροδιακή», οι συναντήσεις τεκτόνων στο σπίτι του Φραγκούλη είχαν ξεκινήσει νωρίτερα, μετά την εγκατάσταση της Ελληνικής Στρατιωτικής Διοίκησης στα Δωδεκάνησα στις 31 Μαρτίου 1947. Η άφιξη Ελλήνων στρατιωτικών και ανώτερων υπαλλήλων, στο πλαίσιο της αλλαγής διοίκησης των νησιών, συνέβαλε στη γνωριμία και την επαφή προσώπων που ανήκαν ήδη στον τεκτονισμό. Δεν προσδιορίζεται, ωστόσο, η ακριβής ημερομηνία εκείνων των πρώτων ανεπίσημων συναντήσεων.

Το ιστορικό πρακτικό της ιδρυτικής συνεδρίασης κατονομάζει δεκαέξι συμμετέχοντες: Γεώργιο Θ. Γεωργιάδη, Ανδρέα Καραμεσίνη, Νικόλαο Παρασκευά, Παναγιώτη Κυριακίδη, Ιωάννη Φραγκούλη, Ιωάννη Παπαδάκη, Κωνσταντίνο Γραμματικό, Τηλέμαχο Αστερίου, Δημήτριο Κουρκουτάκη, Ευστάθιο Χελιώτη, Δημήτριο Λεβιδιώτη, Δημήτριο Ζαχαριάδη, Χαράλαμπο Ιατρίδη, Δημήτριο Καριώτογλου, Κάρολο Κρότση και Βασίλειο Κριμπά. Ανάμεσά τους βρίσκονταν άνθρωποι που δραστηριοποιούνταν στη δημόσια διοίκηση, στις τράπεζες, στις τεχνικές υπηρεσίες, στο εμπόριο και σε άλλους επαγγελματικούς χώρους της μεταπολεμικής Ρόδου.

Ο Γεωργιάδης ανέλαβε την προεδρία της προσωρινής συγκρότησης. Για τις ανάγκες της συνεδρίασης κλήθηκαν να ασκήσουν καθήκοντα ο Ανδρέας Καραμεσίνης ως Α΄ Επόπτης, ο Νικόλαος Παρασκευάς ως Β΄ Επόπτης, ο Παναγιώτης Κυριακίδης ως Ρήτορας, ο Ιωάννης Φραγκούλης ως Γραμματέας, ο Ιωάννης Παπαδάκης ως Ταμίας και ο Δημήτριος Κουρκουτάκης ως Στεγαστής. Έγινε έλεγχος των τεκτονικών τίτλων των παρισταμένων, συζητήθηκε η ονομασία της νέας στοάς και εγκρίθηκε ο εσωτερικός κανονισμός της, παράλληλα με την προετοιμασία του αιτήματος αναγνώρισης.

Ένα ιδιαίτερο στοιχείο του δημοσιεύματος είναι η ασυμφωνία που επισημαίνει ο ερευνητής ανάμεσα στους ρόλους της συνεδρίασης και στις υπογραφές του πρακτικού: ενώ προήδρευσε ο Γεωργιάδης, στο έγγραφο ο Καραμεσίνης εμφανίζεται να υπογράφει και ως Σεβάσμιος και ως Α΄ Επόπτης. Η λεπτομέρεια αυτή χρειάζεται να διαβάζεται στο πλαίσιο της προσωρινής οργάνωσης που προηγήθηκε των κανονικών εκλογών του Μαΐου και όχι ως βέβαιη ένδειξη διαφορετικής ημερομηνίας ίδρυσης.

Στις 21 Απριλίου 1948 ακολούθησε η επίσημη αναγνώριση από τη Μεγάλη Στοά της Ελλάδος με τον αριθμό 109. Η συγκέντρωση της 7ης Απριλίου, πάντως, παραμένει η ημερομηνία που τα δύο ιστορικά δημοσιεύματα της «Ροδιακής» προσδιορίζουν ως ιδρυτική. Το σωζόμενο χειρόγραφο πρακτικό, με τίτλο «Πρακτικόν υπ’ αριθ. 1», και το ιστορικό λάβαρο της στοάς αποτελούν χαρακτηριστικά τεκμήρια αυτής της πρώτης περιόδου.

Στις 21 Απριλίου 1948 ολοκληρώθηκε ένα κρίσιμο βήμα για την οργανωτική συγκρότηση της Τεκτονικής Στοάς «Κλεόβουλος» στη Ρόδο. Η Μεγάλη Στοά της Ελλάδος ενέκρινε την ίδρυσή της και της απέδωσε τον αριθμό 109. Η σχετική απόφαση καταγράφεται στον υπ’ αριθμόν 463/21.4.1948 εγκριτικό πίνακα, στοιχείο που παραθέτει ο Κώστας Τσαλαχούρης στο δεύτερο μέρος της ιστορικής έρευνάς του στη «Ροδιακή».

Η επίσημη αυτή αναγνώριση ήρθε ακριβώς δύο εβδομάδες μετά την ιδρυτική συγκέντρωση της 7ης Απριλίου. Εκείνη την ημέρα δεκαέξι τέκτονες είχαν συναντηθεί στην κατοικία του Ιωάννη Φραγκούλη, διευθυντή του Κρατικού Χημείου Ρόδου, στις Εκατό Χουρμαδιές. Υπό την προεδρία του Γεωργίου Θωμά Γεωργιάδη, αποφάσισαν την ίδρυση της νέας στοάς, επέλεξαν το όνομα «Κλεόβουλος» και συγκρότησαν προσωρινό σχήμα για να προχωρήσουν τις αναγκαίες διαδικασίες.

Στο ιδρυτικό πρακτικό, όπως δημοσιεύεται στο αφιέρωμα, γίνεται ειδική αναφορά στον έλεγχο των τεκτονικών τίτλων των παρισταμένων. Ακολουθεί η συζήτηση για την επωνυμία και η ανάγνωση της αίτησης που επρόκειτο να αποσταλεί στην τεκτονική αρχή της Αθήνας. Το ίδιο πρακτικό μνημονεύει και την ψήφιση του εσωτερικού κανονισμού. Πρόκειται για ενέργειες που δείχνουν ότι η συνάντηση δεν περιορίστηκε σε μια ανεπίσημη δήλωση προθέσεων, αλλά προετοίμασε τη θεσμική λειτουργία της νέας οργάνωσης.

Η χρονική συγκυρία είχε ιδιαίτερη σημασία για τη Ρόδο. Η Ελληνική Στρατιωτική Διοίκηση είχε εγκατασταθεί στα Δωδεκάνησα από τις 31 Μαρτίου 1947, ενώ η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης είχε πραγματοποιηθεί στις 7 Μαρτίου 1948. Στους μήνες της μετάβασης, πρόσωπα από διαφορετικές επαγγελματικές και υπηρεσιακές διαδρομές είχαν βρεθεί στο νησί. Σύμφωνα με τη «Ροδιακή», ορισμένοι από αυτούς συναντιούνταν ήδη από το 1947 στο σπίτι του Φραγκούλη, πριν φτάσουν στη συγκρότηση της στοάς.

Ο αριθμός 109, που συνόδευσε την αναγνώριση της 21ης Απριλίου, διατηρήθηκε και στα ιστορικά διακριτικά της «Κλεόβουλος», όπως μαρτυρεί το λάβαρο που σώζεται σε φωτογραφία. Ο αριθμός αυτός επιτρέπει επίσης την ασφαλή διάκριση της τεκτονικής στοάς από άλλους συλλόγους και φορείς της Ρόδου που χρησιμοποιούσαν το όνομα του Κλεόβουλου του Λίνδιου.

Η αναγνώριση δεν συνέπεσε με την εκλογή της μόνιμης διοίκησης ούτε με τα εγκαίνια του χώρου. Το πρώτο Συμβούλιο Αξιωματικών εξελέγη στις 5 Μαΐου 1948, με πρώτο Σεβάσμιο τον Ανδρέα Καραμεσίνη. Η επίσημη εγκατάσταση του Συμβουλίου και τα εγκαίνια του τεκτονικού ναού στην οδό Ιπποτών έγιναν την 1η Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς. Έτσι, η 21η Απριλίου αποτελεί αυτοτελή ημερομηνία στην ιστορία της στοάς: την ημέρα της επίσημης αναγνώρισής της και όχι της πρώτης συνάντησης ή της έναρξης λειτουργίας στο μεταγενέστερο οίκημα.

Στις 25 Απριλίου 1948 εγκαινιάστηκε ο αποκατεστημένος ναός του Αγίου Παντελεήμονα στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου. Το κτίριο είχε χρησιμοποιηθεί από τις βρετανικές αρχές ως αστυνομικό τμήμα και, μετά τον πόλεμο, μαζί με άλλα κτίσματα της περιοχής, για τη στέγαση προσφύγων.

Ο τότε Μητροπολίτης Ρόδου Τιμόθεος αναγνώρισε τον θρησκευτικό χαρακτήρα του κτίσματος και, σε συνεργασία με την Αρχαιολογική Υπηρεσία, προχώρησε η αποκατάστασή του. Από τα εγκαίνια του 1948 λειτουργεί ως ορθόδοξος ναός του Αγίου Παντελεήμονα.