Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Δανός αρχαιολόγος Karl Frederik Kinch οργάνωσε συστηματικές ανασκαφές στη Βρουλιά, κοντά στο Πρασονήσι, στη νότια Ρόδο. Η κύρια ανασκαφική δραστηριότητα αναπτύχθηκε τα έτη 1907 και 1908 και έφερε στο φως έναν σημαντικό αρχαϊκό οικισμό.

Οι εργασίες αποκάλυψαν κατάλοιπα κατοικιών, οχυρώσεων, χώρων λατρείας και τάφων. Η αρχαιολογική έρευνα συνέβαλε ουσιαστικά στη μελέτη της πρώιμης οργάνωσης των οικισμών της Ρόδου και των σχέσεών τους με τη ναυσιπλοΐα και το εμπόριο του Αιγαίου.

Ο Kinch έζησε κατά τη διάρκεια της αποστολής κοντά στον φάρο του Πρασονησίου με τη σύζυγό του Helvig, ζωγράφο και σημαντική συνεργάτιδα στην αποτύπωση των ευρημάτων, και την κόρη τους Gunild. Φωτογραφία της οικογένειας μπροστά στο σπίτι σώζεται στο Εθνικό Μουσείο της Δανίας, με χρονολόγηση 1907–1909.

Οι πολιτικές μεταβολές και οι διαμαρτυρίες κατοίκων επηρέασαν τη συνέχιση των ερευνών. Το 1909 ο Kinch ενημερώθηκε για προβλήματα σχετικά με την άδεια ανασκαφών. Οι εργασίες παρουσιάστηκαν στη σημαντική δημοσίευση Vroulia του 1914.

Στις 18 Ιανουαρίου 1909 τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος του Βενετοκλείου Γυμνασίου, ενός από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ρόδου. Η ανέγερσή του συνδέθηκε με τη μεγάλη ευεργεσία των αδελφών Μίνωα και Δημητρίου Βενετοκλή, ενώ για την πραγματοποίηση του έργου συνέβαλαν και οι Νικόλαος και Πέτρος Δρακίδης με την προσφορά του οικοπέδου.

Η τελετή θεμελίωσης πραγματοποιήθηκε σε εποχή κατά την οποία η Ρόδος ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ίδρυση σύγχρονου ελληνικού εκπαιδευτικού κέντρου είχε ιδιαίτερη σημασία για την κοινότητα, επειδή αποτελούσε επένδυση στη μόρφωση των νέων και στη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας και πολιτιστικής ζωής του νησιού.

Από την ίδια την τελετή διασώθηκε ειδικό έντυπο, με τίτλο «Η κατάθεσις του θεμελίου λίθου του Βενετοκλείου Γυμνασίου εν Ρόδω», το οποίο φυλάσσεται στην ιστορική βιβλιοθήκη του σχολείου. Το ιστορικό του ιδρύματος διασώζει επίσης πληροφορίες για τους λόγους που εκφωνήθηκαν, τη συμμετοχή της τοπικής εκκλησιαστικής ηγεσίας και την επιγραφή που τοποθετήθηκε στα θεμέλια. Ως αρχιτέκτονας αναφέρεται ο Χρύσανθος Θεοχάρης.

Η κατασκευή ολοκληρώθηκε μέσα σε περίπου δεκαοκτώ μήνες. Το σχολείο αναφέρει ως ημερομηνία των εγκαινίων την 4η Ιουλίου 1910. Η ημερομηνία αυτή διαφέρει κατά δεκατρείς ημέρες από την 17η Ιουλίου 1910, που εμφανίζεται σε άλλη ημερολογιακή καταχώρηση του αρχείου· χρειάζεται έλεγχος μήπως η διαφορά οφείλεται στη χρήση του παλαιού και του νέου ημερολογίου.

Το Βενετόκλειο έμεινε συνδεδεμένο με διαδοχικές γενιές μαθητών και καθηγητών και με την ιστορία της ελληνικής παιδείας στη Ρόδο. Η θεμελίωσή του αποτελεί ιστορικό γεγονός τόσο για την εκπαίδευση όσο και για τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές δωρεές δημιούργησαν δημόσια έργα μακράς διάρκειας.

Στις 9 Απριλίου 1909, σύμφωνα με τη βιβλιογραφική καταγραφή του ιστορικού Αντώνη Αγγελή, άρχισε να εκδίδεται στη Ρόδο η ελληνόφωνη εβδομαδιαία εφημερίδα «Ρόδος», με εκδότες τον Εμμανουήλ Πολεμικό και τον Γεώργιο Κοκκίδη. Η έκδοσή της ανήκει στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής διοίκησης του νησιού, όταν ο Τύπος αποτελούσε σημαντικό μέσο ενημέρωσης και δημόσιας συζήτησης για την τοπική κοινωνία. Η πρώτη εκδοτική περίοδος καταγράφεται ως τετρασέλιδη, τρίστηλη και εβδομαδιαία, με κυκλοφορία το Σάββατο. Η ακριβής ημερολογιακή αντιστοίχιση της βιβλιογραφικής ημερομηνίας δεν έχει ακόμη ελεγχθεί πάνω στο πρωτότυπο πρώτο φύλλο.

Η «Ρόδος» τυπωνόταν αρχικά στο κρατικό οθωμανικό τυπογραφείο που λειτουργούσε στο νησί. Ο Πολεμικός είχε γνωρίσει εκεί την τυπογραφική τέχνη, γεγονός που αποτυπώνει τη μετάβαση από τις εκδοτικές υποδομές της οθωμανικής διοίκησης προς αυτόνομες ελληνόφωνες πρωτοβουλίες. Η παρουσία της εφημερίδας είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορία του τοπικού Τύπου, καθώς συνέβαλε στη συγκρότηση ενός δημόσιου χώρου μέσα στον οποίο μπορούσαν να συζητούνται κοινοτικά, εκπαιδευτικά και κοινωνικά ζητήματα. Δεν έχει, ωστόσο, ανακτηθεί ακόμη το φύλλο αριθμός 1 ώστε να περιγραφεί με βεβαιότητα η ακριβής ύλη του.

Η πρώτη εκδοτική περίοδος ολοκληρώνεται στη βιβλιογραφία τον Απρίλιο του 1911. Στις 11 Απριλίου 1911 καταγράφεται η έναρξη της δεύτερης περιόδου με τον τίτλο «Νέα Ρόδος». Την ίδια χρονιά ο Εμμανουήλ Πολεμικός προμηθεύτηκε τυπογραφικό πιεστήριο από την Κωνσταντινούπολη και δημιούργησε στη Ρόδο το ελληνικό τυπογραφείο «Απόλλων», με το οποίο συνδέθηκε η νέα περίοδος της εφημερίδας. Η «Νέα Ρόδος» εμφανίζεται στη βιβλιογραφία ως τετρασέλιδη, δισεβδομαδιαία έκδοση, με ημέρες κυκλοφορίας την Τρίτη και την Παρασκευή.

Η συνέχεια της εφημερίδας συνέπεσε με μια καθοριστική ιστορική αλλαγή: την ιταλική κατάληψη της Ρόδου τον Μάιο του 1912. Μέσα από την πορεία από τη «Ρόδος» στη «Νέα Ρόδος» μπορεί να παρακολουθήσει κανείς τη μετάβαση του νησιού από την ύστερη Οθωμανική περίοδο στην Ιταλοκρατία. Στο Αρχείο Ίωνος Δραγούμη, που φυλάσσεται στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, έχει καταλογογραφηθεί πραγματικό φύλλο της «Νέας Ρόδου» με διπλή ημερομηνία 28 Μαρτίου / 11 Απριλίου 1912, πολύ κοντά στην ιταλική απόβαση. Η διπλή αναγραφή υπενθυμίζει την ανάγκη προσεκτικού ελέγχου των ημερολογίων σε τεκμήρια εκείνης της εποχής.

Η εκδοτική περίοδος της «Νέας Ρόδου» καταγράφεται στη σχετική εγκυκλοπαίδεια έως τις 16 Ιουλίου 1937, με αρίθμηση που φτάνει στο φύλλο 2.119. Η μακρόχρονη αυτή διαδρομή καθιστά την εφημερίδα πολύτιμη πηγή για την πολιτική, την παιδεία και την κοινωνική ζωή της Ρόδου κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Η ιστορία της είναι ταυτόχρονα ιστορία των ανθρώπων που τη δημιούργησαν και της τοπικής τυπογραφίας. Για το πρώτο φύλλο του 1909 αναζητείται ακόμη αυθεντική φωτογραφική αναπαραγωγή, ώστε να επιβεβαιωθούν τόσο η τυπωμένη ημερομηνία όσο και τα πρωτοσέλιδα δημοσιεύματα.

Στις 10 Ιουνίου 1909 ο Sâmi Efendi τεκμηριώνεται σε οθωμανικό αρχειακό έγγραφο ως «Rodos Belediye Reisi», δηλαδή δήμαρχος Ρόδου. Το έγγραφο αφορά τον τεκέ Murad Reis και αποτελεί ασφαλές χρονικό σημείο για τη δημοτική διοίκηση της Ρόδου πριν από την εκλογή του Σάββα Παυλίδη το 1911. Η ημερομηνία αποδεικνύει ότι ο Sâmi έφερε τότε τον τίτλο, όχι ότι ανέλαβε κατ’ ανάγκην την ίδια ημέρα.

Γύρω στο 1910 καταγράφεται στη Ρόδο η λειτουργία της βιομηχανικής επιχείρησης Μαλτέζου. Η μονάδα είχε πολυσχιδή παραγωγική δραστηριότητα, που περιλάμβανε μεταξύ άλλων οινοπνευματοποιία, σαπωνοποιία, παγοποιία και παραγωγή αεριούχων ποτών.

Η ύπαρξη μιας τέτοιας επιχείρησης πριν από την ιταλική κατάληψη δείχνει ότι στην πόλη είχε ήδη διαμορφωθεί ένα τοπικό βιοτεχνικό και βιομηχανικό υπόβαθρο. Η δραστηριότητα της μονάδας αποτελεί μέρος της ιστορίας της μετάβασης της Ρόδου προς πιο οργανωμένες μορφές παραγωγής στις αρχές του 20ού αιώνα.

Τον Ιούλιο του 1910 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του Βενετοκλείου Γυμνασίου της Ρόδου, επισφραγίζοντας ένα μεγάλο εκπαιδευτικό έργο που είχε θεμελιωθεί τον Ιανουάριο του 1909. Στο επίσημο ιστορικό του σχολείου η τελετή τοποθετείται στις 4 Ιουλίου 1910, ενώ σε άλλη καταγραφή χρησιμοποιείται η 17η Ιουλίου του ίδιου έτους, ημερομηνία κατά την οποία έχει ενταχθεί η παρούσα εγγραφή στο ημερολόγιο.

Η διαφορά των δεκατριών ημερών μπορεί να συνδέεται με τη χρήση Ιουλιανού και Γρηγοριανού ημερολογίου, αλλά δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί επαρκώς με σύγχρονο της τελετής έντυπο. Γι' αυτό η παρουσίαση της χρονολόγησης απαιτεί επιφύλαξη έως ότου επιλυθεί το ζήτημα με ιστορική πηγή της εποχής.

Η κατασκευή του σχολείου ολοκληρώθηκε σε περίπου ενάμιση χρόνο και συνδέθηκε με τη δωρεά των Μίνωα και Δημητρίου Βενετοκλή. Το οικόπεδο προσφέρθηκε από τους Νικόλαο και Πέτρο Δρακίδη, ενώ στην κατασκευή συνδέεται το όνομα του αρχιτέκτονα Χρύσανθου Θεοχάρη. Το εκπαιδευτήριο αποτέλεσε σημαντική κατάκτηση για την ελληνική κοινότητα της Ρόδου στις αρχές του 20ού αιώνα.

Το σχολείο δημιουργήθηκε ενώ η Ρόδος βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική διοίκηση. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, κατά την Ιταλοκρατία και αργότερα μετά την Ενσωμάτωση, το Βενετόκλειο παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς για την ελληνική εκπαίδευση. Στις αίθουσές του μορφώθηκαν γενιές Ροδίων, ενώ το ιστορικό κτίριο διατήρησε τη θέση του ανάμεσα στα εμβληματικά εκπαιδευτικά τοπόσημα του νησιού.

Η καταχώρηση συνδέεται με την τελετή των εγκαινίων, αλλά η ακριβής αντιστοίχιση παλαιού και νέου ημερολογίου παραμένει ανοικτό ιστορικό ζήτημα. Πηγή: 1ο Γενικό Λύκειο Ρόδου, «Ιστορία του σχολείου μας», και ιστορική βιβλιοθήκη του Βενετοκλείου.

Τον Μάρτιο του 1911, στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής διοίκησης της Ρόδου, πραγματοποιήθηκαν δημοτικές εκλογές από τις οποίες αναδείχθηκε δήμαρχος ο δικηγόρος Σάββας Παυλίδης, γνωστός ως «Σάββας Εφέντης». Η ιστορική καταγραφή τον αναφέρει ως πρώτο εκλεγμένο Έλληνα δήμαρχο της Ρόδου. Προηγούμενος δήμαρχος αναφέρεται ο Μεχμέτ Αλή Καπαντζής (Mehmed Ali Kapandji), από τα τελευταία πρόσωπα της οθωμανικής δημοτικής διοίκησης.

Ο Παυλίδης γεννήθηκε στο Γεννάδι το 1863, σπούδασε Νομική στην Κωνσταντινούπολη και εργάστηκε ως δικηγόρος. Η πορεία του δείχνει τη συμμετοχή μορφωμένων Ροδίων στη δημόσια ζωή σε μια περίοδο κατά την οποία η αυτοκρατορία άλλαζε πολιτικά και οι τοπικές κοινότητες διεκδικούσαν ισχυρότερη φωνή στη διοίκηση του νησιού.

Τον Μάιο του 1912 οι ιταλικές δυνάμεις κατέλαβαν τη Ρόδο. Ο εκλεγμένος δήμαρχος παρέμεινε αρχικά στη θέση του, αν και η οργάνωση της τοπικής εξουσίας περνούσε πλέον στα χέρια της ιταλικής στρατιωτικής διοίκησης. Η θητεία του τερματίστηκε τον Φεβρουάριο του 1913, όταν ο στρατηγός Giovanni Ameglio αποφάσισε την απομάκρυνσή του και τον αντικατέστησε με τον κυβερνητικό επίτροπο Attilio Brizzi.

Η εκλογή του Παυλίδη αποτελεί σημαντική στιγμή της ιστορίας της αυτοδιοίκησης στη Ρόδο, επειδή γεφυρώνει την οθωμανική περίοδο με την έναρξη της Ιταλοκρατίας. Οι διαθέσιμες δευτερογενείς πηγές χρονολογούν τις εκλογές στον Μάρτιο του 1911, αλλά δεν έχει εντοπιστεί εδώ η ακριβής ημέρα διεξαγωγής ούτε το πρωτότυπο πρακτικό. Για τον λόγο αυτό η εγγραφή παραμένει στον ερευνητικό κατάλογο του έτους 1911 και όχι σε αυθαίρετη ημερήσια επέτειο.

Στις 19 Σεπτεμβρίου 1911 εγκαινιάστηκε στο Νιοχώρι η Αμαράντειος Σχολή Ρόδου. Η δημιουργία της συνδέθηκε με την ευεργεσία του Γεωργίου και της Δέσποινας Αμαράντου, μελών της ροδιακής παροικίας της Αιγύπτου που διέθεσαν πόρους για την ενίσχυση της εκπαίδευσης στο νησί.

Η σχολή λειτούργησε σε μια περίοδο μεγάλων πολιτικών αλλαγών και συνέχισε την εκπαιδευτική της παρουσία στα χρόνια της Ιταλοκρατίας. Σήμερα η ιστορική σχολική παράδοση του κτηρίου συνδέεται με το 7ο Δημοτικό Σχολείο Ρόδου και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσφοράς των Ροδίων της διασποράς.