Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Το 1523, μετά την οθωμανική κατάκτηση, περίπου 150 εβραϊκές οικογένειες από τη Θεσσαλονίκη εγκαθίστανται στη Ρόδο. Η μετακίνηση αυτή συμβάλλει στην ανάπτυξη της σεφαραδίτικης κοινότητας του νησιού κατά την οθωμανική περίοδο. Μετά την οθωμανική κατάκτηση εγκαθίστανται στη Ρόδο περίπου 150 εβραϊκές οικογένειες από τη Θεσσαλονίκη, ενισχύοντας τη σεφαραδίτικη κοινότητα του νησιού.

Την 1η Ιανουαρίου 1523 οι τελευταίοι Ιωαννίτες Ιππότες αναχώρησαν από τη Ρόδο, μαζί με κατοίκους που επέλεξαν να τους ακολουθήσουν. Η έξοδος πραγματοποιήθηκε μετά την παράδοση της πόλης στον Σουλεϊμάν Α΄ και έβαλε οριστικό τέλος σε περισσότερους από δύο αιώνες ιπποτικής κυριαρχίας στο νησί.

Οι Ιωαννίτες περιπλανήθηκαν για χρόνια πριν εγκατασταθούν τελικά στη Μάλτα. Η αποχώρησή τους άλλαξε ριζικά την πολιτική και κοινωνική ιστορία της Ρόδου, η οποία εντάχθηκε πλέον στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και παρέμεινε υπό οθωμανική κυριαρχία έως το 1912.

Τον Φεβρουάριο του 1524 τυπώθηκε στη Ρώμη το έργο του Ιάκωβου Φοντάνου (Jacobus Fontanus), «De bello Rhodio libri tres», μία από τις σημαντικότερες πρώιμες αφηγήσεις για την οθωμανική πολιορκία της Ρόδου το 1522. Ο Φοντάνος, νομικός από την Μπριζ που είχε υπηρετήσει στο περιβάλλον των Ιωαννιτών Ιπποτών, κατέγραψε την πολιορκία και την απώλεια του νησιού από το Τάγμα. Η έκδοση ήρθε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο μετά την αναχώρηση των Ιπποτών από τη Ρόδο.

Το βιβλίο, γραμμένο στα λατινικά και αφιερωμένο στον πάπα Κλήμη Ζ΄, εκδόθηκε από τον τυπογράφο Francesco Minizio Calvo. Η πρώτη έκδοση διασώζεται και περιγράφεται σε καταλόγους σπάνιων βιβλίων και πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών. Η σημασία της δεν περιορίζεται στη στρατιωτική ιστορία: αποτελεί τεκμήριο για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάστηκε στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη το τέλος της Ιπποτοκρατίας στη Ρόδο.

Το ίδιο έργο αποτελεί μία από τις πηγές που πρέπει να εξεταστούν για την αφήγηση της Αναστασίας, της γυναίκας που παρουσιάζεται σε μεταγενέστερες τοπικές ιστορίες ως ηρωίδα της πολιορκίας. Χρειάζεται όμως έλεγχος στο ακριβές λατινικό χωρίο προτού αποδοθούν στον Φοντάνο συγκεκριμένες λεπτομέρειες αυτής της ιστορίας. Η πρώτη έκδοση αναγράφει ρητά τον Φεβρουάριο του 1524 ως μήνα έκδοσης, όχι συγκεκριμένη ημέρα· γι’ αυτό η εγγραφή ανήκει στις ιστορικές αναφορές και όχι σε μια αυθαίρετη ημερομηνία του ημερολογίου.

Στις 26 Οκτωβρίου 1530, επτά χρόνια μετά την αναχώρησή τους από τη Ρόδο, οι Ιωαννίτες Ιππότες εγκαταστάθηκαν επίσημα στη Μάλτα, την οποία τους είχε παραχωρήσει ο αυτοκράτορας Κάρολος Ε΄, ως βασιλιάς της Σικελίας, με την έγκριση του πάπα Κλήμη Ζ΄. Μετά την παράδοση της Ρόδου στους Οθωμανούς και την έξοδο της 1ης Ιανουαρίου 1523, το Τάγμα είχε αναζητήσει νέα έδρα περνώντας από την Κρήτη, τη Σικελία και διάφορους σταθμούς της Ιταλίας και της δυτικής Μεσογείου. Η άφιξη στη Μάλτα έβαλε τέλος σε αυτή την επταετή περίοδο προσωρινών εγκαταστάσεων.

Μαζί με τους Ιππότες είχαν ακολουθήσει και οικογένειες Ροδιτών, που είχαν αφήσει πίσω τους σπίτια, περιουσίες και εκκλησιαστικά κειμήλια. Ο βασικός πυρήνας της νέας ελληνικής κοινότητας εγκαταστάθηκε στο Μπίργκου (Birgu, σημερινό Vittoriosa), το λιμάνι που αποτέλεσε την πρώτη έδρα του Τάγματος στη Μάλτα. Οι Ροδίτες οργάνωσαν τη θρησκευτική και επαγγελματική ζωή τους, συνδέθηκαν με ελληνικούς ναούς και διατήρησαν εικόνες που είχαν μεταφέρει από την πατρίδα τους, όπως την Παναγία Δαμασκηνή και την Παναγία Ελεημονήτρα.

Συμβολαιογραφικές πράξεις, εκκλησιαστικά έγγραφα και ιστορικές μαρτυρίες διασώζουν ονόματα οικογενειών της ροδιακής κοινότητας, ανάμεσά τους οι Καλαμιά, Μετάξη, Διασωρινού και Φουντομάλη. Μέλη της κοινότητας δραστηριοποιήθηκαν ως ιερείς, έμποροι και τεχνίτες, ενώ με την οικοδόμηση της Βαλέτας τον 16ο αιώνα η παρουσία τους επεκτάθηκε και στη νέα πρωτεύουσα. Η εγκατάσταση του 1530 αποτέλεσε την αρχή μιας διαρκούς ιστορικής σχέσης ανάμεσα στη Ρόδο και τη Μάλτα.

Διαβάστε το αναλυτικό αφιέρωμα του Rodosreport για τη φυγή των Ροδιτών το 1523, την επταετή περιπλάνηση και τις οικογένειές τους στη Μάλτα.

Το 1577 χτίζεται στην εβραϊκή συνοικία της Ρόδου η Συναγωγή Καχάλ Σαλώμ. Είναι η παλαιότερη σωζόμενη συναγωγή στην Ελλάδα που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για θρησκευτικές λειτουργίες και αποτελεί σημαντικό μνημείο της σεφαραδίτικης ιστορίας του νησιού. Η Καχάλ Σαλώμ ανεγείρεται στην εβραϊκή συνοικία και σήμερα αποτελεί την παλαιότερη συναγωγή της Ελλάδας που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για λειτουργίες.

Στις 31 Ιανουαρίου 1741, μεγάλος σεισμός και τσουνάμι πλήττουν τη Ρόδο. Ισχυρός σεισμός προκαλεί επανειλημμένη υποχώρηση και εισβολή της θάλασσας στις ακτές της Ρόδου, με σοβαρές καταστροφές. Στις 31 Ιανουαρίου 1741 ισχυρός σεισμός πλήττει τη Ρόδο και προκαλεί τσουνάμι.

Οι ιστορικές πηγές περιγράφουν βίαιη υποχώρηση και επαναφορά της θάλασσας, με σοβαρές ζημιές σε παράκτιες περιοχές και οικισμούς.

Η ιστορική τεκμηρίωση ενός σεισμού πρέπει να διαχωρίζεται από τις μεταγενέστερες εκτιμήσεις για την έντασή του. Για παλαιότερες περιόδους οι περιγραφές των επιπτώσεων έχουν ιδιαίτερη αξία, χωρίς να ισοδυναμούν με σύγχρονη οργανομετρική μέτρηση.

Γύρω στο 1765 ανεγέρθηκε παλαιό σχολικό κτήριο της ελληνικής ορθόδοξης κοινότητας της πόλης της Ρόδου. Η εκπαιδευτική δραστηριότητα στον χώρο αυτό αποτέλεσε τμήμα της προσπάθειας της κοινότητας να διατηρήσει οργανωμένη ελληνική παιδεία κατά την οθωμανική περίοδο.

Η σχολική παράδοση που αναπτύχθηκε στην περιοχή συνεχίστηκε στους επόμενους αιώνες και συνδέθηκε αργότερα με την Αστική Σχολή. Το σημερινό 14ο Δημοτικό Σχολείο Ρόδου διατηρεί αυτή την ιστορική συνέχεια και αποτελεί έναν από τους παλαιότερους εκπαιδευτικούς πυρήνες της πόλης.

Στις 15 Μαΐου 1819 ο Φίλιππος Τζανέτογλους, Ρόδιος ηλικίας 40 ετών που βρισκόταν στην Αλεξάνδρεια, καταγράφεται ότι μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Κυριάκο Τασσήκα. Η ημερομηνία εντάσσεται σε καταγεγραμμένη σειρά μυήσεων που πραγματοποίησε ο Τασσήκας στην Αλεξάνδρεια την ίδια χρονιά.

Η παρουσία Ροδίου στη Φιλική Εταιρεία ήδη από τον Μάιο του 1819 δείχνει ότι η σύνδεση της Ρόδου με την προετοιμασία της Επανάστασης είχε αρχίσει πριν από τη συγκρότηση του τοπικού δικτύου γύρω από τον Μητροπολίτη Αγάπιο το 1820.

Η πληροφορία προέρχεται από καταγραφή που παραπέμπει στον κατάλογο του Βαλέριου Μέξα, ο οποίος βασίστηκε στο Αρχείο Παναγιώτη Σέκερη. Η πρωτογενής εικόνα της συγκεκριμένης εγγραφής παραμένει αντικείμενο της αρχειακής έρευνας.

Στις 4 Ιουνίου 1821 οθωμανικό διοικητικό έγγραφο καταγράφει ότι πλοίο που ερχόταν από την Κρήτη δέχθηκε επίθεση στα ανοικτά της Ρόδου από δεκαεπτά επαναστατικά πλοία. Κατά τη σύγκρουση έσπευσε σε βοήθεια αιγυπτιακή μοίρα δώδεκα πλοίων του Μοχάμετ Άλι και το οθωμανικό πλοίο διασώθηκε.

Το ίδιο έγγραφο αναφέρει ότι δεκατέσσερα πλοία του κυβερνήτη της Αιγύπτου είχαν ήδη φτάσει στη Ρόδο και ότι άλλα δεκαοκτώ αναμένονταν. Η πληροφορία φωτίζει τη στρατηγική θέση του νησιού και τη μεγάλη συγκέντρωση οθωμανικών και αιγυπτιακών ναυτικών δυνάμεων στην περιοχή στις πρώτες εβδομάδες της Ελληνικής Επανάστασης.

Το τεκμήριο είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την ερμηνεία των γεγονότων στη Ρόδο: η αποτυχία εκδήλωσης μιας βιώσιμης τοπικής εξέγερσης δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στην αποκάλυψη του δικτύου των Φιλικών, αλλά πρέπει να εξετάζεται και μέσα στο ισχυρό στρατιωτικό και ναυτικό περιβάλλον που είχε δημιουργηθεί γύρω από το νησί.

Στις 19 Ιουλίου 1823 υπογράφηκε συμφωνία μεταξύ του Jourdain και γαλλικής επιτροπής του Τάγματος των Ιωαννιτών, στο πλαίσιο σχεδίων για επανεγκατάσταση του Τάγματος στην ανατολική Μεσόγειο. Η συμφωνία προέβλεπε προσωρινή εγκατάσταση των Ιωαννιτών στη Σύρο και τη Σαπιέντζα μέχρι να καταστεί δυνατή η ανακατάληψη της Ρόδου από τους Οθωμανούς και η επιστροφή του Τάγματος στο νησί.

Η υπόθεση τεκμηριώνεται από τη μελέτη του Jean Dimakis, βασισμένη μεταξύ άλλων στο Αρχείο Παναγιώτη Κοδρικά και στην αλληλογραφία με τον συνταγματάρχη Voutier. Η σχετική διπλωματική δραστηριότητα συνεχίστηκε και το 1824.

Η συμφωνία δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως επίσημη απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης για παραχώρηση της Ρόδου. Ο Jourdain δεν διέθετε την αναγκαία εξουσιοδότηση για μια τέτοια δέσμευση και το σχέδιο τελικά δεν υλοποιήθηκε. Αποτελεί, ωστόσο, σημαντική μαρτυρία για τη γεωπολιτική θέση της Ρόδου κατά την Ελληνική Επανάσταση.

Στις 10 Ιανουαρίου 1828, Ρόδιοι που βρίσκονταν στη Σύρο υπέγραψαν αναφορά με την οποία πρότειναν οργανωμένη επιχείρηση για την απελευθέρωση της Ρόδου. Το κείμενο δεν περιοριζόταν σε μια γενική έκκληση: περιείχε εκτιμήσεις για τις διαθέσιμες δυνάμεις στο νησί και πρόταση να κινηθούν αρχικά 2.000 στρατιώτες και τέσσερα πλοία για τον αποκλεισμό και την πολιορκία του.

Οι υπογράφοντες υπολόγιζαν ότι περίπου 3.000 Ρόδιοι μπορούσαν να φέρουν όπλα και ότι τα γύρω νησιά θα μπορούσαν να ενισχύσουν την προσπάθεια με ακόμη 1.000 ενόπλους. Δήλωναν επίσης ότι οι εκτός Ρόδου συμπατριώτες τους ήταν σε θέση να συνεισφέρουν έως 5.000 τάληρα και ότι διέθεταν 500 τουφέκια έτοιμα, προσφέροντας παράλληλα και τη δική τους προσωπική συμμετοχή.

Η αναφορά αποτελεί σημαντική ένδειξη ότι, επτά χρόνια μετά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, η ιδέα απελευθέρωσης της Ρόδου παρέμενε ενεργή και είχε αποκτήσει συγκεκριμένα στοιχεία στρατιωτικού και οικονομικού σχεδιασμού. Η ιστοριογραφία συνδέει επίσης τις ειδήσεις του 1828 με χάρτη της Ρόδου που είχε ιχνογραφήσει ο Ρόδιος Χριστόφορος Μηλιόνης· δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί ότι ο συγκεκριμένος χάρτης αποτελούσε συνοδευτικό της αναφοράς της 10ης Ιανουαρίου.

Στις 17 Φεβρουαρίου 1840, η εξαφάνιση παιδιού πυροδοτεί τη συκοφαντία του αίματος στη Ρόδο. Η εξαφάνιση ενός παιδιού από ορθόδοξη οικογένεια γίνεται αφετηρία κατηγοριών εναντίον της εβραϊκής κοινότητας της Ρόδου. Στις 17 Φεβρουαρίου 1840 εξαφανίζεται στη Ρόδο ένα παιδί από ορθόδοξη οικογένεια.

Η εξαφάνιση γίνεται αφετηρία μιας συκοφαντίας του αίματος εναντίον της εβραϊκής κοινότητας, με συλλήψεις, βασανισμούς και διεθνείς διπλωματικές παρεμβάσεις.