Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 19 Απριλίου 1923 άρχισε η μακρά παραχώρηση των υπηρεσιών ηλεκτρισμού και τηλεφωνίας στη S.I.E.R. (Società Industrie Elettriche Rodi). Η εταιρεία ανέλαβε για δεκαετίες κρίσιμες υποδομές που σχετίζονταν με την παραγωγή και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας και την ανάπτυξη τηλεφωνικών επικοινωνιών.

Η δραστηριότητα της S.I.E.R. συνέβαλε στον εκσυγχρονισμό της πόλης της Ρόδου και στη σταδιακή επέκταση των δικτύων. Η ιστορία της συνδέεται άμεσα με τη μετάβαση από περιορισμένες τοπικές υπηρεσίες σε οργανωμένες τεχνικές υποδομές ευρωπαϊκού τύπου κατά την ιταλική περίοδο.

Στις 24 Ιουλίου 1923 υπογράφηκε η Συνθήκη της Λωζάννης, με την οποία η Τουρκία παραιτήθηκε οριστικά από κάθε δικαίωμα και τίτλο επί των Δωδεκανήσων υπέρ της Ιταλίας. Η συμφωνία έδωσε διεθνή νομική βάση στην ιταλική κυριαρχία που είχε αρχίσει de facto με την κατάληψη των νησιών το 1912.

Για τη Ρόδο και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα η Συνθήκη σήμαινε ότι η προσωρινή κατοχή μετατρεπόταν σε αναγνωρισμένη κυριαρχία της Ιταλίας. Η εξέλιξη καθόρισε το πολιτικό καθεστώς των νησιών μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την τελική παραχώρησή τους στην Ελλάδα με τη Συνθήκη των Παρισίων το 1947.

Το 1924 ξεκίνησαν στο Μανδράκι τα έργα για την ανέγερση της Νέας Αγοράς, στο πλαίσιο της πολεοδομικής αναμόρφωσης που προώθησε η ιταλική διοίκηση. Το συγκρότημα σχεδιάστηκε από τον Florestano Di Fausto με καταστήματα και εμπορικές λειτουργίες γύρω από στοές και εσωτερική αυλή.

Οι φωτογραφίες του 1925 τεκμηριώνουν οικοδομική δραστηριότητα, όχι αναγκαστικά συγκεκριμένη ημέρα θεμελίωσης ή ολοκλήρωσης. Το κτίριο συνδέθηκε με την αναδιοργάνωση του εμπορίου, που αναπτύχθηκε γύρω από το Μανδράκι και τις νέες δημόσιες εγκαταστάσεις της Ιταλοκρατίας.

Για την έναρξη λειτουργίας υπάρχει ήδη χωριστή ημερήσια εγγραφή στις 8 Αυγούστου 1926. Αυτή η ημερομηνία καταγράφεται από μεταγενέστερη μαρτυρία παλιού εμπόρου της αγοράς και χρειάζεται έλεγχο σε σύγχρονη εφημερίδα. Η ύπαρξη της Νέας Αγοράς το 1928 τεκμηριώνει τη λειτουργία της, αλλά δεν αποτελεί νέα ημερομηνία εγκαινίων.

Η Νέα Αγορά διατηρείται ως κεντρικό εμπορικό και αρχιτεκτονικό τοπόσημο της Ρόδου. Οι επεμβάσεις και οι διαφορετικές περίοδοι λειτουργίας της αποτελούν συνέχεια ενός έργου που ξεκίνησε το 1924.

Το 1924 ο Κυριάκος Σαλαχούρης ξεκίνησε στην Κόβα της Ρόδου την Επιπλοποιία «Σαλαχούρη». Σύμφωνα με το ψηφιακό αποθετήριο βιομηχανικής κληρονομιάς, το αρχικό εργοστάσιο στην οδό Αυστραλίας 12 αποτελούνταν από δύο στενόμακρους όγκους με δίρριχτες κεραμοσκεπές.

Το παλιό εργοστάσιο κατεδαφίστηκε αργότερα και στη θέση του ανεγέρθηκε νέο κτήριο, όμως η οικογενειακή παράδοση συνεχίστηκε. Απόγονοι της οικογένειας διατήρησαν τη δραστηριότητα, μεταφέροντας τις εγκαταστάσεις σε νέο χώρο στη λεωφόρο Ρόδου–Λίνδου.

Στα πρώτα χρόνια της Ιταλοκρατίας δημιουργήθηκε στη Ρόδο το στρατιωτικό συγκρότημα Caserma Regina Elena, που αποτέλεσε οργανωμένη εγκατάσταση για τις ανάγκες των δυνάμεων κατοχής. Φωτογραφία με χρονολόγηση 1924 το παρουσιάζει κατά τη διάρκεια των οικοδομικών εργασιών.

Ο σχεδιασμός των κτιρίων συνδέεται με τον Ιταλό αρχιτέκτονα Florestano Di Fausto, ο οποίος εργάστηκε σε σημαντικές δημόσιες υποδομές των Δωδεκανήσων. Η συγκεκριμένη εικόνα δεν αποδεικνύει ότι ολόκληρο το συγκρότημα ολοκληρώθηκε μέσα στο 1924 ούτε δίνει ημέρα εγκαινίων.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη μεταβολή της διοίκησης, τμήματα του πρώην στρατώνα χρησιμοποιήθηκαν για ελληνικές υπηρεσίες και εκπαίδευση σωμάτων ασφαλείας. Οι διαδοχικές αυτές χρήσεις μεταμόρφωσαν το στρατιωτικό συγκρότημα σε μέρος της μεταπολεμικής αστικής ζωής.

Σήμερα ιστορικά κτίρια του συγκροτήματος στεγάζουν εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Αιγαίου, μεταξύ των οποίων κτίρια γνωστά ως Κλεόβουλος, 7ης Μαρτίου και Υπατία. Η χρονολόγηση των επιμέρους οικοδομικών φάσεων χρειάζεται μελέτη των αρχικών σχεδίων.

Στις 24 Ιανουαρίου 1924 υπογράφηκε συμφωνία που άνοιξε τον δρόμο για την ανέγερση του νέου νοσοκομείου της Ρόδου, του Ospedale Regio di Rodi. Το έργο εντάχθηκε στο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των δημόσιων υπηρεσιών της ιταλικής διοίκησης και προοριζόταν να προσφέρει οργανωμένη νοσοκομειακή περίθαλψη σε σύγχρονες εγκαταστάσεις.

Ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε τον Αύγουστο του 1924 και το νοσοκομείο εγκαινιάστηκε το 1926. Το κτήριο συνέχισε να εξυπηρετεί τη Ρόδο και μετά την Ενσωμάτωση, μέχρι τη μεταφορά των υπηρεσιών στο νέο Γενικό Νοσοκομείο το 2000.

Στις 17 Ιουλίου 1924 μεγάλη πυρκαγιά ξέσπασε στο εμπορικό κέντρο της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, σε χώρο που περιγράφεται ως γνωστό οινοπνευματοπωλείο. Η φωτιά εξαπλώθηκε στα πυκνά χτισμένα καταστήματα γύρω από την Καστελλανία και την περιοχή του Μεγάλου Σιντριβανιού, προκαλώντας μια από τις σοβαρότερες καταστροφές της αγοράς κατά την Ιταλοκρατία.

Η ιστορική μελέτη του Αντώνη Φ. Αγγελή αναφέρει ότι καταστράφηκαν ολοσχερώς περισσότερα από εξήντα καταστήματα και ότι δύο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Η απώλεια επιχειρήσεων, εμπορευμάτων και επαγγελματικών εγκαταστάσεων επηρέασε βαθιά την οικονομική ζωή της πόλης. Η ίδια πηγή ασκεί κριτική στον τρόπο με τον οποίο οι ιταλικές αρχές διαχειρίστηκαν την πυρκαγιά· η ερμηνεία αυτή πρέπει να διακρίνεται από τα περιγραφόμενα γεγονότα.

Η φωτιά άλλαξε τη μορφή της περιοχής. Μετά την καταστροφή ακολούθησαν απαλλοτριώσεις, απομάκρυνση μεταγενέστερων προσκτισμάτων και εργασίες αποκατάστασης, που συνέβαλαν στην ανάδειξη της μεσαιωνικής Καστελλανίας. Η σημερινή διαμόρφωση τμημάτων της αγοράς συνδέεται επομένως και με τις αποφάσεις που πάρθηκαν ύστερα από το 1924.

Προφορικές μαρτυρίες συνδέουν την πυρκαγιά με οινοπνευματοποιείο της οικογένειας Φώκιαλη και περιγράφουν έκρηξη. Δεν έχει όμως ελεγχθεί πρωτότυπο δημοσίευμα ή έγγραφο που να επιβεβαιώνει την ταυτότητα του καταστήματος, τον τρόπο ανάφλεξης και τα ονόματα των θυμάτων. Για τα ζητήματα αυτά υπάρχει σημαντική ερευνητική διαδρομή προς τον φάκελο «Incendio mercato di Rodi» των ιταλικών διπλωματικών αρχείων.

Η ημερομηνία 17 Ιουλίου 1924 προκύπτει από ιστορική μελέτη και είναι διαφορετική από την αναφερόμενη παλαιότερη μεγάλη πυρκαγιά της 17ης Ιουλίου 1876. Δεν πρόκειται για το ίδιο συμβάν.

Στις 6 Αυγούστου 1924 τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη της Λωζάννης, αφού ολοκληρώθηκε η κατάθεση των απαιτούμενων επικυρώσεων. Με το άρθρο 15 της Συνθήκης η Τουρκία είχε παραιτηθεί υπέρ της Ιταλίας από τα δικαιώματά της στη Ρόδο και στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, μετατρέποντας την ιταλική κατοχή που είχε αρχίσει το 1912 σε παγιωμένο διεθνές καθεστώς.

Η εξέλιξη αυτή σηματοδότησε μια νέα φάση της Ιταλοκρατίας. Τα νησιά αντιμετωπίζονταν πλέον ως «Ιταλικά Νησιά του Αιγαίου», με ιδιαίτερο διοικητικό καθεστώς και κυβερνήτη με έδρα τη Ρόδο, ενώ εντάθηκαν οι πολιτικές διοικητικής, εκπαιδευτικής και πολιτισμικής ενσωμάτωσης στην Ιταλία.

Στις 9 Αυγούστου 1924 τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος του νέου Ospedale Regio di Rodi. Η δημιουργία οργανωμένου νοσοκομειακού συγκροτήματος ήταν βασικό έργο της ιταλικής διοίκησης και είχε προηγηθεί συμφωνία για την ίδρυση και χρηματοδότησή του.

Η ανέγερση προχώρησε μέσα στα επόμενα δύο χρόνια και το νοσοκομείο εγκαινιάστηκε τον Αύγουστο του 1926. Η λειτουργία του άλλαξε ουσιαστικά την παροχή οργανωμένης νοσοκομειακής περίθαλψης στη Ρόδο και το κτήριο συνέχισε να χρησιμοποιείται επί δεκαετίες μετά την Ενσωμάτωση.

Στις 24 Αυγούστου 1924 ιδρύθηκε ο Δωδεκανησιακός Αθλητικός Ναυτικός Σύλλογος «Δωριεύς» Ρόδου. Πρώτος πρόεδρος αναφέρεται ο Γαβριήλ Μίσιος, ενώ το σωματείο εγκρίθηκε επίσημα από την ιταλική διοίκηση τον Οκτώβριο του ίδιου έτους.

Ο Δωριεύς ανέπτυξε αθλητική αλλά και έντονη κοινωνική παρουσία σε δύσκολες εποχές για τον ελληνισμό της Δωδεκανήσου. Μετά τον πόλεμο επανιδρύθηκε και συμμετείχε στην οργανωμένη αθλητική ζωή του νησιού, ενώ συγκαταλέγεται στα ιστορικά σωματεία που συνέβαλαν στη συγκρότηση της ΕΠΣ Δωδεκανήσου.

Στις 24 Αυγούστου 1924 ιδρύθηκε στην πόλη της Ρόδου ο Δωδεκανησιακός Αθλητικός Ναυτικός Σύλλογος «Δωριεύς», με πρώτο πρόεδρο τον Γαβριήλ Μίσιο. Η πρωτοβουλία αναπτύχθηκε κατά την περίοδο της ιταλικής διοίκησης και συνδέθηκε με τη διάθεση νέων της πόλης να αποκτήσουν οργανωμένη αθλητική δραστηριότητα.

Ο σύλλογος ξεκίνησε με επίκεντρο το ποδόσφαιρο, σε μια εποχή κατά την οποία οι αγώνες διεξάγονταν συχνά με αντίπαλες ομάδες ιταλικών στρατιωτικών μονάδων. Η επίσημη αναγνώρισή του από τις ιταλικές αρχές ακολούθησε τον Οκτώβριο του 1924, επιτρέποντας την οργανωμένη παρουσία του στην αθλητική ζωή του νησιού.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο Δωριέας ανέπτυξε δράση και σε άλλα αθλήματα, όπως ο στίβος, η ποδηλασία, η πυγμαχία και αργότερα το μπάσκετ. Η λειτουργία του συνδέθηκε παράλληλα με την κοινωνική και πολιτιστική ζωή της Ρόδου, ενώ οι αλλαγές της ιταλικής διοίκησης επηρέασαν επανειλημμένα τη δραστηριότητά του.

Η ίδρυση του Δωριέα αποτελεί σημαντικό σταθμό στην πρώιμη ιστορία των ροδίτικων αθλητικών σωματείων. Ο σύλλογος διατήρησε την παρουσία του στον δωδεκανησιακό αθλητισμό και αποτέλεσε για πολλές γενιές σημείο αναφοράς της αθλητικής ταυτότητας της πόλης.

Στις 17 Οκτωβρίου 1924 εγκρίθηκε επισήμως από την ιταλική διοίκηση η ίδρυση του Δωδεκανησιακού Αθλητικού Ναυτικού Συλλόγου «Δωριεύς». Η ιστορική καταγραφή αναφέρει αριθμό έγκρισης 9440 και συνδέει την πράξη με τον τότε διοικητή των Δωδεκανήσων Μάριο Λάγκο.

Ο Δωριέας είχε ιδρυθεί στη Ρόδο στις 24 Αυγούστου του ίδιου έτους με πρόεδρο τον Γαβριήλ Μίσιο. Η επίσημη έγκριση αποτελούσε ουσιαστική προϋπόθεση για τη νόμιμη λειτουργία οργανωμένου σωματείου, καθώς τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν υπό ιταλική κυριαρχία.

Σύμφωνα με ιστορικές αναδρομές, στην προσπάθεια εξασφάλισης της άδειας υποστηρίχθηκε ότι η ποδοσφαιρική δράση του συλλόγου θα μπορούσε να περιλαμβάνει και συναντήσεις με ιταλικές στρατιωτικές ομάδες. Έτσι, το ποδόσφαιρο αποτέλεσε πεδίο επαφής ανάμεσα στις τοπικές κοινότητες και στις στρατιωτικές μονάδες της εποχής.

Η έγκριση της 17ης Οκτωβρίου αποτελεί ξεχωριστό γεγονός από την ίδρυση του Δωριέα. Φωτίζει τις διοικητικές συνθήκες μέσα στις οποίες συγκροτήθηκαν τα πρώτα ελληνικά αθλητικά σωματεία της Ρόδου κατά τον Μεσοπόλεμο.