Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 9 Σεπτεμβρίου 1943 άρχισαν στη Ρόδο οι συγκρούσεις ανάμεσα στις ιταλικές και τις γερμανικές δυνάμεις, αμέσως μετά την ανακοίνωση της ανακωχής της Ιταλίας με τους Συμμάχους. Η αιφνίδια μεταβολή των συμμαχιών μετέτρεψε το νησί σε πεδίο μάχης για τον έλεγχο στρατιωτικών εγκαταστάσεων, αεροδρομίων και λιμανιών.

Η Μάχη της Ρόδου διήρκεσε λίγες ημέρες και έληξε με επικράτηση των γερμανικών δυνάμεων. Η ήττα της ιταλικής φρουράς άνοιξε την περίοδο της γερμανικής κατοχής, η οποία αποδείχθηκε ιδιαίτερα σκληρή για τον πληθυσμό του νησιού.

Στις 11 Σεπτεμβρίου 1943, σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση για τις συμμαχικές αποστολές στη Ρόδο, αποφασίστηκε η μεταφορά του μυστικού ασυρμάτου σε απομονωμένη σπηλιά του Ακραμύτη, κοντά στον Μονόλιθο. Η απόφαση ελήφθη σε ιδιαίτερα επικίνδυνη περίοδο, αμέσως μετά την ιταλική συνθηκολόγηση και την επικράτηση των γερμανικών δυνάμεων στο νησί. Η ανάγκη για ένα ασφαλές καταφύγιο είχε πλέον γίνει επιτακτική.

Μέχρι τότε ο ασύρματος είχε χρησιμοποιηθεί σε προσωρινό χώρο φιλοξενίας, στο σπίτι του Θοδωρή Ηρωνιά, όπως αναφέρεται στις τοπικές ιστορικές αφηγήσεις. Η νέα τοποθεσία είχε υποδειχθεί από τη Μαρία Μαλανδρή: μια φυσική σπηλιά στη θέση «Γιαννιού» του Ακραμύτη, κρυμμένη ανάμεσα σε απόκρημνους βράχους, με εξαιρετικά στενή είσοδο που δυσκόλευε την πρόσβαση και τον εντοπισμό της.

Στο κρησφύγετο εγκαταστάθηκε ο εξοπλισμός των μυστικών επικοινωνιών, με τον ασύρματο, τις μπαταρίες και τα μέσα που απαιτούνταν για τη λειτουργία του. Από εκεί οι πράκτορες μπορούσαν να επικοινωνούν με τα συμμαχικά κέντρα στη Μέση Ανατολή, μεταδίδοντας πληροφορίες για τη γερμανική στρατιωτική παρουσία στη Ρόδο. Κάτοικοι του Μονολίθου μετέφεραν εφόδια και μηνύματα, παρακολουθούσαν τις κινήσεις των κατοχικών δυνάμεων και προστάτευαν τη μυστικότητα της εγκατάστασης.

Η σπηλιά έμεινε γνωστή ως «Λημέρι των Κατασκόπων» και εξελίχθηκε σε σημαντικό σημείο της δωδεκανησιακής Αντίστασης. Παρά τις γερμανικές έρευνες, τις συλλήψεις και τις πιέσεις που ασκήθηκαν στον πληθυσμό, το κρησφύγετο δεν αποκαλύφθηκε στις κατοχικές αρχές. Η 11η Σεπτεμβρίου συνδέεται με την απόφαση μεταφοράς του ασυρμάτου και όχι με αποδεδειγμένη ολοκλήρωση της εγκατάστασης την ίδια ημέρα.

Στις 11 Σεπτεμβρίου 1943 η ιταλική φρουρά της Ρόδου παραδόθηκε έπειτα από τις συγκρούσεις που ακολούθησαν την ανακωχή της Ιταλίας με τους Συμμάχους. Οι γερμανικές δυνάμεις κατέλαβαν τον έλεγχο του νησιού και εγκαινίασαν μια νέα, εξαιρετικά δύσκολη περίοδο κατοχής.

Η γερμανική κυριαρχία διήρκεσε έως τον Μάιο του 1945 και συνοδεύτηκε από στρατιωτικό έλεγχο, στερήσεις, βομβαρδισμούς και λιμό. Στη διάρκειά της πραγματοποιήθηκε επίσης, το καλοκαίρι του 1944, ο εκτοπισμός της ιστορικής εβραϊκής κοινότητας της Ρόδου προς τα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης.

Τη νύχτα της 23ης Σεπτεμβρίου 1943 το «Gaetano Donizetti», που μεταφέρει 1.576 Ιταλούς στρατιωτικούς αιχμαλώτους από τη Ρόδο, βυθίζεται νότια του νησιού έπειτα από επίθεση του βρετανικού αντιτορπιλικού HMS Eclipse.

Η τραγωδία σημειώνεται λίγες ημέρες μετά τη γερμανική κατάληψη της Ρόδου και αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες απώλειες ζωής που συνδέονται με τη μεταφορά των Ιταλών αιχμαλώτων από το νησί.

Στις 3 Οκτωβρίου 1943, ενώ η Ρόδος είχε περάσει υπό γερμανική κατοχή, έφτασε νέα συμμαχική αποστολή πληροφοριών με την κωδική ονομασία ERRATIC. Η επιχείρηση οργανώθηκε για να συνεχιστεί η δράση του δικτύου που είχε δημιουργηθεί τον προηγούμενο Αύγουστο, σε μια περίοδο κατά την οποία η επικοινωνία με το συμμαχικό αρχηγείο της Μέσης Ανατολής αντιμετώπιζε δυσκολίες. Η ανάγκη αντικατάστασης του πρώτου κλιμακίου συνδεόταν επίσης, σύμφωνα με τις αφηγήσεις, με τον τραυματισμό του Κώστα Κουμιανού κατά την προσπάθειά του να διαφύγει από ενέδρα.

Στη νέα αποστολή συμμετείχαν ο Πανορμίτης Κουμιανός, μεγαλύτερος αδελφός του Κώστα Κουμιανού, και ο Αντώνης Νεσγός, με καταγωγή από τα Μάσσαρη της Ρόδου, ο οποίος ανέλαβε καθήκοντα ασυρματιστή. Το κλιμάκιο συνδεόταν με τη βρετανική SOE και είχε αποστολή τη συγκέντρωση και μετάδοση πληροφοριών για τις γερμανικές στρατιωτικές δυνάμεις, τις μετακινήσεις τους και τις εγκαταστάσεις τους. Κεντρικό σημείο της επιχείρησης παρέμεινε το μυστικό κρησφύγετο του Ακραμύτη, το «Λημέρι των Κατασκόπων».

Ο Πανορμίτης Κουμιανός αξιοποίησε τους συνεργάτες που είχε ήδη προσεγγίσει ο αδελφός του και διεύρυνε το δίκτυο. Με τη βοήθεια του Γιώργου Κωσταρίδη ήρθε σε επαφή με νέους συνεργάτες, ανάμεσά τους τον Νίκο Λιαμή, οδηγό λεωφορείου, τον Κλεόβουλο Χατζηγεωργίου, εισπράκτορα, και τον Στέφανο Γέροντα από την Αρχάγγελο. Η συμμετοχή ανθρώπων που μετακινούνταν καθημερινά σε διαφορετικές περιοχές διευκόλυνε τη συλλογή και τη διακίνηση πληροφοριών.

Η ERRATIC συνέβαλε στη διατήρηση της συμμαχικής παρουσίας πληροφοριών στη Ρόδο σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο. Οι κάτοικοι του Μονολίθου συνέχισαν να προσφέρουν καταφύγιο, εφόδια και υποστήριξη, παρά τον κίνδυνο των γερμανικών αντιποίνων. Το δίκτυο παρέμεινε ενεργό και αποτέλεσε τη βάση για την επόμενη αποστολή, την ERRATIC II, που έφτασε στη Ρόδο την άνοιξη του 1944.

Στις 7 Οκτωβρίου 1943, λίγες εβδομάδες μετά την κατάληψη της Ρόδου από τις γερμανικές δυνάμεις, ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσόρτσιλ απηύθυνε προσωπική έκκληση στον Αμερικανό πρόεδρο Φράνκλιν Ρούζβελτ ζητώντας υποστήριξη για μια συμμαχική επιχείρηση με κύριο στόχο τη Ρόδο. Το σχέδιο προέβλεπε επίθεση στο νησί με ισχυρή δύναμη, κατοχή των Δωδεκανήσων και αξιοποίηση αεροπορικών βάσεων στην περιοχή.

Η πρόταση εντασσόταν στη μεγάλη διαμάχη στρατηγικής ανάμεσα στους Συμμάχους για το αν έπρεπε να διατεθούν δυνάμεις στο Αιγαίο ή να παραμείνει η προτεραιότητα στην Ιταλία. Η Ρόδος θεωρούνταν κρίσιμος στόχος λόγω των αεροδρομίων, των λιμανιών και της γεωγραφικής της θέσης. Η επιχείρηση δεν υλοποιήθηκε όπως την επιθυμούσε ο Τσόρτσιλ και το νησί παρέμεινε υπό γερμανικό έλεγχο μέχρι το 1945.

Στις 10 Οκτωβρίου 1943 αμερικανικά βομβαρδιστικά B-24 πλήττουν τα αεροδρόμια Μαριτσών και Καλάθου στη Ρόδο, λίγες εβδομάδες μετά την επικράτηση των γερμανικών δυνάμεων στο νησί. Αμερικανικά P-38 επιχειρούν παράλληλα στην περιοχή.

Η επιδρομή αποτελεί μέρος της συστηματικής προσπάθειας των Συμμάχων να περιορίσουν τη χρήση των ροδιακών αεροδρομίων από τη Luftwaffe. Είχε προηγηθεί πλήγμα στη Μαρίτσα στις 8 Οκτωβρίου.

Στις 17 Οκτωβρίου 1943 καταγράφεται αεροπορικός βομβαρδισμός της πόλης της Ρόδου, λίγες εβδομάδες μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας και την επικράτηση των γερμανικών δυνάμεων στο νησί. Η Ρόδος είχε πλέον αποκτήσει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία στο Αιγαίο λόγω των αεροδρομίων, των λιμενικών εγκαταστάσεων και της θέσης της απέναντι στις συμμαχικές επιχειρήσεις στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.

Η ημερομηνία περιλαμβάνεται σε καταγραφή των βομβαρδισμών της Ρόδου που βασίζεται σε τοπικά εκκλησιαστικά τεκμήρια και σε ιστορική έρευνα. Το φθινόπωρο του 1943 εγκαινίασε μια περίοδο επαναλαμβανόμενων αεροπορικών επιδρομών, οι οποίες θα συνεχίζονταν και το 1944, προκαλώντας θύματα και σημαντικές καταστροφές στον αστικό ιστό.

Κατά το 1944 οι συμμαχικοί βομβαρδισμοί προκαλούν βαριές καταστροφές στην πόλη της Ρόδου, στη Μεσαιωνική Πόλη και στην εβραϊκή συνοικία. Οι επιδρομές είχαν στόχο στρατιωτικές εγκαταστάσεις της γερμανικής κατοχής, αλλά προκάλεσαν επίσης θύματα και ζημιές σε κατοικίες και μνημεία.

Οι καταστροφές του 1944 επηρέασαν βαθιά τον αστικό ιστό και προστέθηκαν στις μεγάλες δοκιμασίες του πληθυσμού κατά τον πόλεμο. Για το αρχείο χρειάζεται χωριστή τεκμηρίωση των κυριότερων επιδρομών και των ακριβών ημερομηνιών τους από πολεμικά ημερολόγια και αρχεία.

Στις 20 Ιανουαρίου 1944 η αμερικανική Office of Strategic Services, η υπηρεσία πληροφοριών που προηγήθηκε της CIA, είχε στα χέρια της ειδική αναφορά για τη Ρόδο με αντικείμενο τη ναυτιλιακή κίνηση και τις άμυνες του λιμανιού Μανδρακίου.

Η ύπαρξη της αναφοράς τεκμηριώνεται στον αποχαρακτηρισμένο κατάλογο των αρχείων OSS των αμερικανικών National Archives. Στον ίδιο φάκελο υπάρχουν αναφορές για κινήσεις πλοίων από τη Ρόδο από 1 έως 19 Ιανουαρίου 1944, καθώς και πληροφορίες από Σύμη, Ρόδο και Αλιμιά. Η εικόνα δείχνει συστηματική παρακολούθηση της θαλάσσιας δραστηριότητας γύρω από το νησί.

Το Μανδράκι είχε ιδιαίτερη στρατιωτική σημασία, καθώς η Ρόδος αποτελούσε κεντρικό γερμανικό προπύργιο στο νοτιοανατολικό Αιγαίο μετά τη Μάχη της Ρόδου τον Σεπτέμβριο του 1943. Οι Σύμμαχοι χρειάζονταν ακριβείς πληροφορίες για λιμάνια, οχυρώσεις, κινήσεις πλοίων και ανεφοδιασμό.

Η συγκεκριμένη εγγραφή είναι ένα από τα καθαρότερα τεκμήρια ότι η Ρόδος βρισκόταν υπό συνεχή παρακολούθηση των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών ήδη από τις αρχές του 1944.

Στις 2 Φεβρουαρίου 1944 συμμαχικός αεροπορικός βομβαρδισμός πλήττει τη Ρόδο και ιδιαίτερα την εβραϊκή συνοικία. Το Rhodes Jewish Museum καταγράφει οκτώ Εβραίους κατοίκους μεταξύ των νεκρών και καταστροφές σε σπίτια της Juderia.

Η επιδρομή ήταν μία από τις αιματηρές αεροπορικές επιθέσεις που έζησε η πόλη κατά τη γερμανική κατοχή.

Πρόκειται για διαφορετικό γεγονός από τον μεταγενέστερο ναζιστικό εκτοπισμό της εβραϊκής κοινότητας, τον Ιούλιο του ίδιου έτους. Η διάκριση είναι απαραίτητη για την ακριβή αποτύπωση των διαδοχικών τραγωδιών της περιόδου.

Στις 18 Φεβρουαρίου 1944, στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής της Ρόδου, το κτίριο του τουρκικού προξενείου βομβαρδίστηκε και καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό. Η επίθεση έπληξε μία διπλωματική εγκατάσταση ουδέτερου τότε κράτους, σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη περίοδο για το νησί και την Ανατολική Μεσόγειο.

Σύμφωνα με το επίσημο ιστορικό του σημερινού Γενικού Προξενείου της Τουρκίας στη Ρόδο, τον βομβαρδισμό πραγματοποίησαν δύο γερμανικά πολεμικά αεροσκάφη. Το ίδιο ιστορικό αποδίδει την επίθεση στην προσπάθεια της ναζιστικής ηγεσίας να ασκήσει πίεση στην Τουρκία, την οποία θεωρούσε πιθανό μελλοντικό σύμμαχο των αντιπάλων της. Η προέλευση της επίθεσης έχει αποτελέσει αντικείμενο διαφορετικών ιστορικών αφηγήσεων και γι’ αυτό η συγκεκριμένη απόδοση καταγράφεται ρητά ως θέση του τουρκικού προξενείου.

Η καταστροφή του κτιρίου επηρέασε και το αρχείο της διπλωματικής αποστολής, μέρος του οποίου χάθηκε. Το περιστατικό συνδέθηκε με την πολεμική καθημερινότητα της Ρόδου, όπου ακόμη και οι εγκαταστάσεις ξένων αντιπροσωπειών δεν έμεναν ανεπηρέαστες από τις στρατιωτικές εξελίξεις.

Τούρκος πρόξενος την περίοδο εκείνη ήταν ο Σελαχατίν Ουλκιουμέν, γνωστός επίσης για τις παρεμβάσεις του υπέρ Εβραίων της Ρόδου κατά τους διωγμούς του Ιουλίου του 1944. Ο βομβαρδισμός είχε συμβεί πέντε μήνες νωρίτερα και δεν πρέπει να συγχέεται χρονικά με εκείνες τις μεταγενέστερες ενέργειές του.