Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 7 Ιουλίου 1946 το Δημοτικό Συμβούλιο Αθηναίων εξέδωσε το υπ’ αριθμόν 14 ψήφισμά του για την επικείμενη επανένωση των Δωδεκανήσων με το ελληνικό κράτος. Η πράξη διασώζεται στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων και αποτελεί πολύτιμο πρωτογενές τεκμήριο του κλίματος που επικρατούσε στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση των νησιών.

Την εποχή εκείνη η Ρόδος και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα βρίσκονταν υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση. Η γερμανική κατοχή είχε λήξει τον Μάιο του 1945, όμως το ζήτημα της οριστικής κυριαρχίας παρέμενε συνδεδεμένο με τις μεταπολεμικές διεθνείς διαπραγματεύσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα ψηφίσματα ελληνικών αρχών είχαν συμβολική και πολιτική σημασία.

Η απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου της πρωτεύουσας αποτύπωνε τη δημόσια στήριξη προς το αίτημα των κατοίκων των νησιών. Παρότι εκδόθηκε στην Αθήνα, αφορά άμεσα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ιστορίας της Ρόδου.

Η ιστορική συνέχεια οδηγεί στην ανάληψη της διοίκησης των Δωδεκανήσων από την Ελλάδα στις 31 Μαρτίου 1947 και στην επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης στις 7 Μαρτίου 1948. Η καταχώρηση αφορά το συγκεκριμένο ψήφισμα του 1946 και δεν ταυτίζει αυτές τις διαφορετικές ημερομηνίες.

Στις 16 Ιουλίου 1946, κατά τη διάρκεια της βρετανικής διοίκησης, υψώθηκε η ελληνική σημαία στο Δημαρχείο της Ρόδου με άδεια των βρετανικών αρχών. Η εξέλιξη ακολούθησε την απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων για την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα και είχε ιδιαίτερο συμβολισμό για τον ροδιακό πληθυσμό.

Η σημαία είχε αποσταλεί ως δώρο από τον Δήμο Αθηναίων στην ελεύθερη Ρόδο και ήταν η πρώτη που υψώθηκε στο δημοτικό μέγαρο. Το γεγονός προηγήθηκε κατά μήνες της επίσημης μεταβίβασης της διοίκησης και αποτύπωνε δημόσια την προσδοκία της Ένωσης με την Ελλάδα.

Στις 6 Αυγούστου 1946, εκλέγεται δήμαρχος Ρόδου ο Γαβριήλ Χαρίτος. Ο Γαβριήλ Χαρίτος εκλέγεται ο πρώτος αιρετός δήμαρχος της Ρόδου μετά την ιταλική κατοχή. Η εκλογή του σηματοδοτεί την επανεκκίνηση της τοπικής αυτοδιοίκησης σε μία κρίσιμη μεταβατική περίοδο για το νησί.

Η ανάδειξή του στη δημαρχία συνδέεται με τη μεταπολεμική επαναλειτουργία των τοπικών θεσμών, σε μια εποχή κατά την οποία τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό βρετανική διοίκηση. Η εξέλιξη προηγείται της παράδοσης της διοίκησης στις ελληνικές αρχές τον Μάρτιο του 1947.

Στις 6 Αυγούστου 1946 ο Στέλιος Κωτιάδης εκλέγεται αντιδήμαρχος Ρόδου στις δημοτικές εκλογές της περιόδου της βρετανικής διοίκησης. Η εκλογή αυτή αποτελεί έναν από τους πρώτους σταθμούς της μακράς δημόσιας και πολιτικής του διαδρομής.

Μετά την Ενσωμάτωση ο Κωτιάδης θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην κοινοβουλευτική εκπροσώπηση των Δωδεκανήσων. Η ακριβής ημερομηνία της εκλογής προκύπτει από ιστορική αναδρομή που βασίζεται σε παλαιότερες πηγές.

Στις 21 Σεπτεμβρίου 1946 η Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού ενέκρινε ομόφωνα την ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα. Η απόφαση αποτέλεσε καθοριστική διεθνή επιβεβαίωση της πορείας που είχε αρχίσει μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και δημιούργησε ισχυρές προσδοκίες στη Ρόδο και στα υπόλοιπα νησιά.

Η απόφαση δεν ολοκλήρωσε από μόνη της τη μεταβίβαση κυριαρχίας, καθώς παρέμεναν ζητήματα που θα ρυθμίζονταν στη Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία. Ωστόσο αποτέλεσε τον κρίσιμο διπλωματικό σταθμό πριν από την υπογραφή της Συνθήκης των Παρισίων στις 10 Φεβρουαρίου 1947.

Στις 25 Νοεμβρίου 1946 καταγράφεται η προαγωγή του Χριστόδουλου Τσιγάντε στον βαθμό του ταξιάρχου. Η στρατιωτική του εξέλιξη συνέπεσε με την ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο κατά την οποία η τύχη των Δωδεκανήσων συνδεόταν με τις μεταπολεμικές διεθνείς διευθετήσεις.

Ο Τσιγάντες είχε διακριθεί ως διοικητής του Ιερού Λόχου και συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις στο Αιγαίο κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η παρουσία του στη Ρόδο μετά την απελευθέρωση συνέβαλε στην οργάνωση της ελληνικής στρατιωτικής αποστολής και στην επαφή με τις τοπικές κοινότητες. Η θέση του ήταν ιδιαίτερη, καθώς τα νησιά δεν είχαν ακόμη παραδοθεί στην ελληνική διοίκηση.

Η μετάβαση αυτή ολοκληρώθηκε σταδιακά. Προηγήθηκε η βρετανική διοίκηση, ακολούθησε η ελληνική στρατιωτική διοίκηση από τις 31 Μαρτίου 1947 και, τελικά, η επίσημη Ενσωμάτωση στις 7 Μαρτίου 1948. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο πρέπει να αξιολογείται και η υπηρεσιακή διαδρομή του Τσιγάντε.

Η προαγωγή δεν αποτελεί γεγονός που συνέβη απαραίτητα στη Ρόδο, αλλά αφορά πρόσωπο με αποφασιστικό ρόλο στη σύγχρονη ιστορία των Δωδεκανήσων. Η καταχώρηση διατηρεί αυτή τη σαφή διάκριση.

Στις 16 Ιανουαρίου 1947, ο Τιμόθεος Ευαγγελινίδης εξελέγη Μητροπολίτης Ρόδου, σε μια περίοδο ιστορικής μετάβασης για τα Δωδεκάνησα. Η Ρόδος τελούσε ακόμη υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση, καθώς πλησίαζε η διεθνής επικύρωση της παραχώρησης των νησιών στην Ελλάδα. Ο Τιμόθεος είχε προηγούμενη σημαντική εκκλησιαστική διακονία, μεταξύ άλλων ως Μητροπολίτης Αυστραλίας, και ανέλαβε την τοπική Εκκλησία σε συνθήκες που απαιτούσαν ανασυγκρότηση, ενότητα και προσαρμογή στη νέα εποχή.

Η θητεία του συνέπεσε με τα γεγονότα που οδήγησαν στην Ενσωμάτωση του 1948. Το 1949 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής, όμως προβλήματα υγείας δεν επέτρεψαν να αναλάβει κανονικά τη νέα του αποστολή. Η πορεία του ολοκληρώθηκε με τον θάνατό του την ίδια χρονιά. Η εκλογή του στη Μητρόπολη Ρόδου αποτελεί χαρακτηριστική στιγμή της εκκλησιαστικής ιστορίας του νησιού κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

Στις 10 Φεβρουαρίου 1947 υπογράφηκε στο Παρίσι η Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία, η οποία προέβλεπε την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Η Ιταλία παραιτήθηκε από την κυριαρχία της στα νησιά και η διεθνής συμφωνία άνοιξε οριστικά τον δρόμο για την ένταξή τους στο ελληνικό κράτος.

Η Συνθήκη των Παρισίων αποτελεί τον καθοριστικό διεθνή νομικό σταθμό πριν από την Ενσωμάτωση. Ακολούθησε η παράδοση της διοίκησης από τους Βρετανούς στην Ελλάδα τον Μάρτιο του 1947 και, έναν χρόνο αργότερα, η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων στις 7 Μαρτίου 1948.

Στις 29 Μαρτίου 1947 έφτασε στη Ρόδο ο αντιναύαρχος Περικλής Ιωαννίδης, ο οποίος είχε οριστεί Στρατιωτικός Διοικητής Δωδεκανήσου. Η άφιξή του προηγήθηκε κατά δύο ημέρες της επίσημης μεταβίβασης της διοίκησης από τη Μεγάλη Βρετανία στην Ελλάδα.

Ο Ιωαννίδης ανέλαβε να οργανώσει το μεταβατικό ελληνικό διοικητικό καθεστώς στα νησιά μέχρι την πλήρη ενσωμάτωσή τους. Στην περίοδο της διοίκησής του ιδρύθηκαν ή οργανώθηκαν σημαντικοί θεσμοί στη Ρόδο, μεταξύ των οποίων η Δημόσια Βιβλιοθήκη, η Παιδαγωγική Ακαδημία και το Ιστορικό Αρχείο Δωδεκανήσου.

Στις 26 Ιουνίου 1947, το Εθνικό Θέατρο παρουσίασε στη Ρόδο το ιστορικό δράμα «Παπαφλέσσας» του Σπύρου Μελά, με πρωταγωνιστή τον Αλέξη Μινωτή και σκηνοθεσία του Δημήτρη Ροντήρη. Η παράσταση αποτελεί έναν από τους πρώτους καταγεγραμμένους σταθμούς της μεγάλης θερινής περιοδείας του κρατικού θιάσου στα Δωδεκάνησα και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ημερομηνία και ο τόπος καταγράφονται στο επίσημο ψηφιακό αρχείο του Εθνικού Θεάτρου.

Η Ρόδος βρισκόταν τότε υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση, ενώ η ένταξη των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα είχε ήδη δρομολογηθεί. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η εμφάνιση ενός σημαντικού ελληνικού θιάσου είχε πολιτιστικό και συμβολικό βάρος: οι κάτοικοι μπορούσαν να παρακολουθήσουν επί σκηνής έργα, ηθοποιούς και θεατρικές παραδόσεις με τις οποίες συνδέονταν ιστορικά και γλωσσικά.

Η περιοδεία συνεχίστηκε τις επόμενες ημέρες με διαφορετικά έργα: «Πολύ κακό για το τίποτα», «Βαβυλωνία», «Ρουί Μπλας», «Ο Βασιλικός» και «Άνθρωπος και υπεράνθρωπος». Ανάμεσα στους συντελεστές εμφανίζονταν μορφές όπως ο Δημήτρης Χορν, η Μελίνα Μερκούρη και ο Μάνος Κατράκης. Στις 11 Ιουλίου παρουσιάστηκαν οι «Πέρσαι» στο Αρχαίο Θέατρο της Ρόδου, προσθέτοντας μια ξεχωριστή στιγμή στην ιστορία της περιοδείας.

Το επίσημο αρχείο συνδέει την ίδια παραγωγή με επόμενους σταθμούς στην Κύπρο, την Αλεξάνδρεια και τη Θεσσαλονίκη. Έτσι, η εμφάνιση της 26ης Ιουνίου δεν ήταν μεμονωμένη θεατρική βραδιά, αλλά η αρχή ενός εκτεταμένου προγράμματος που ενέταξε τη Ρόδο στο πολιτιστικό δίκτυο του μεταπολεμικού ελληνισμού.

Στις 8 και 9 Ιουλίου 1947, η Ρόδος υποδέχθηκε το έργο «Άνθρωπος και υπεράνθρωπος» του Τζορτζ Μπέρναρντ Σω, στο πλαίσιο της μεγάλης περιοδείας του Εθνικού Θεάτρου. Στη διανομή της παραγωγής, την οποία σκηνοθέτησε ο Δημήτρης Ροντήρης, περιλαμβάνονταν ο Δημήτρης Χορν στον ρόλο του Τζον Τάνερ, η Μαίρη Αρώνη ως Άννα Χουάιτφηλντ και η Μελίνα Μερκούρη ως Βιολέττα Ρόμπινσον.

Η παρουσία της Μελίνας Μερκούρη στη Ρόδο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή καταγράφεται στην πρώιμη θεατρική πορεία της, πολλά χρόνια πριν από τη διεθνή κινηματογραφική φήμη και την πολιτική της δράση. Ο Χορν, ήδη ξεχωριστή μορφή της σκηνής, εμφανιζόταν δίπλα της σε μια απαιτητική παράσταση θεάτρου ιδεών, με επίκεντρο τη σύγκρουση προσωπικής ελευθερίας και κοινωνικών συμβάσεων.

Οι δύο βραδιές εντάσσονταν σε μια ευρύτερη σειρά παραστάσεων του Εθνικού Θεάτρου στη Ρόδο, την περίοδο που το νησί βρισκόταν υπό βρετανική διοίκηση και προετοιμαζόταν για την Ενσωμάτωση. Πρόκειται για πραγματική θεατρική παρουσία στο νησί και όχι για μεταγενέστερη αναφορά σε διάσημα πρόσωπα: το ψηφιακό μητρώο του Εθνικού Θεάτρου διατηρεί τόσο τις ημερομηνίες όσο και την αναλυτική διανομή.

Στις 11 Ιουλίου 1947, ο θίασος του Εθνικού Θεάτρου παρουσίασε την τραγωδία «Πέρσαι» του Αισχύλου στο Αρχαίο Θέατρο της Ρόδου. Το έργο είχε σκηνοθετήσει ο Δημήτρης Ροντήρης, με μετάφραση του Ιωάννη Γρυπάρη, σκηνικά του Κλεόβουλου Κλώνη και μουσική του Μάριου Βάρβογλη. Η παράσταση και ο συγκεκριμένος χώρος καταγράφονται ρητά στο επίσημο αρχείο του Εθνικού Θεάτρου.

Στους βασικούς ρόλους συμμετείχαν η Ελένη Ζαφειρίου ως Άτοσσα, ο Αλέξης Μινωτής ως Αγγελιοφόρος και ο Νικόλαος Ροζάν ως Δαρείος. Η παράσταση έφερε το αρχαίο ελληνικό δράμα στον δημόσιο πολιτιστικό χώρο της Ρόδου, λίγο πριν από την επίσημη Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική πολιτιστική ταυτότητα είχε ιδιαίτερη δημόσια βαρύτητα.

Η παρουσίαση των «Περσών» ήταν μέρος μιας ευρύτερης περιοδείας που είχε αρχίσει στις 26 Ιουνίου με τον «Παπαφλέσσα» και περιλάμβανε θεατρικά έργα από τον Σαίξπηρ μέχρι τον Μπέρναρντ Σω. Η ξεχωριστή αξία της 11ης Ιουλίου βρίσκεται στον ακριβώς καταγεγραμμένο συνδυασμό αρχαίας τραγωδίας, κρατικού θεατρικού θιάσου και αρχαίου θεατρικού χώρου στη Ρόδο.