Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Μετά τη διαμάχη του με τον Δημοσθένη στην Αθήνα, ο Αισχίνης συνδέεται στις αρχαίες βιογραφικές παραδόσεις με τη διδασκαλία ρητορικής στη Ρόδο. Η φήμη των σχολών του νησιού ενισχύθηκε κατά τους επόμενους αιώνες και προσέλκυσε μαθητές από άλλες ελληνικές και ρωμαϊκές περιοχές.

Η αναφορά σε «σχολή του Αισχίνη στο Ροδίνι» επαναλαμβάνεται σε τοπικές περιγραφές, αλλά η ακριβής αρχαία θέση της δεν έχει τεκμηριωθεί με αρχαιολογική βεβαιότητα. Επιπλέον, ο Κικέρων έζησε αιώνες μετά τον Αισχίνη και δεν θα μπορούσε να είναι μαθητής του.

Η καταχώρηση χρησιμοποιεί το χρονικό όριο μετά το 330 π.Χ. και όχι συγκεκριμένη ημερομηνία εγκατάστασης του ρήτορα.

Ο Εύδημος ο Ρόδιος συγκαταλέγεται στους σημαντικούς μαθητές του Αριστοτέλη και στο περιπατητικό πνευματικό περιβάλλον του 4ου αιώνα π.Χ. Απέκτησε ξεχωριστή θέση στην ιστορία της επιστήμης χάρη στα έργα του για την εξέλιξη της γεωμετρίας και της αστρονομίας.

Τα έργα αυτά είναι ιδιαίτερα πολύτιμα επειδή διέσωσαν πληροφορίες για παλαιότερους μαθηματικούς και αστρονόμους, ακόμη και όταν οι αρχικές πραγματείες δεν σώθηκαν. Ο Εύδημος υπενθυμίζει ότι η συμβολή της Ρόδου στην αρχαία επιστήμη εκτείνεται πέρα από τον Ίππαρχο και τον Ποσειδώνιο.

Στη βιβλιογραφία διατυπώνεται η πιθανότητα επιστροφής του στη Ρόδο μετά τον θάνατο του Αριστοτέλη το 322 π.Χ. Δεν είναι βέβαιη ημερομηνία ίδρυσης σχολής και δεν καταγράφεται ως τέτοια.

Το 316 π.Χ. μεγάλη πλημμύρα πλήττει την αρχαία πόλη της Ρόδου. Οι υψηλότερες περιοχές της ακρόπολης προσφέρουν καταφύγιο στους κατοίκους που απομακρύνονται από τα χαμηλότερα πλημμυρισμένα τμήματα της πόλης. Ξαφνική πλημμύρα κατακλύζει τμήματα της αρχαίας πόλης, ενώ οι υψηλότερες περιοχές της ακρόπολης χρησιμοποιούνται ως καταφύγιο.

Η αφήγηση δείχνει ότι οι πλημμύρες δεν αποτελούν μόνο σύγχρονο πρόβλημα της πόλης. Οι περιγραφές αρχαίων συγγραφέων χρειάζονται προσεκτική αντιπαραβολή με αρχαιολογικά και γεωλογικά δεδομένα, προτού εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για την ακριβή έκταση των καταστροφών.

Το 305 π.Χ. αρχίζει η περίφημη πολιορκία της Ρόδου από τον Δημήτριο Πολιορκητή. Παρά τη χρήση ισχυρών πολιορκητικών μηχανών, οι Ρόδιοι αντέχουν και η πολιορκία λήγει το 304 π.Χ. χωρίς την κατάληψη της πόλης· τα εγκαταλειμμένα πολιορκητικά υλικά συνδέθηκαν αργότερα με την ανέγερση του Κολοσσού.

Ο Δημήτριος Πολιορκητής επιχειρεί να καταλάβει τη Ρόδο σε μία από τις διασημότερες πολιορκίες της αρχαιότητας, η οποία λήγει το 304 π.Χ. με ροδιακή επιτυχία.

Έξω από την οργανωμένη αρχαία πόλη της Ρόδου απλώνονταν εκτεταμένες νεκροπόλεις, όπου σώζονται λαξευτοί τάφοι, οικογενειακά ταφικά σύνολα και μνημειακές κατασκευές. Τα μνημεία δεν ήταν αποκομμένα από το τοπίο· οι δρόμοι, οι βραχώδεις επιφάνειες και οι φυσικές πτυχές του εδάφους επηρέαζαν τον σχεδιασμό τους.

Στην περιοχή του Ροδινιού συναντώνται σημαντικές διαμορφώσεις της ταφικής αρχιτεκτονικής που συνδέουν το φυσικό περιβάλλον με τη μνήμη των νεκρών. Η ελληνιστική Ρόδος ανέπτυξε ιδιαίτερα πλούσιες μορφές ταφικής μνημειακότητας.

Ο χρονικός προσδιορισμός δηλώνει ευρεία ιστορική περίοδο και όχι συγκεκριμένη έναρξη ή ίδρυση όλης της νεκρόπολης. Τα διαφορετικά μνημεία ανήκουν σε διαφορετικές φάσεις.

Περί το 292 π.Χ. αρχίζει η κατασκευή του Κολοσσού της Ρόδου, με τον Χάρη τον Λίνδιο να συνδέεται ως ο γλύπτης του γιγαντιαίου χάλκινου αγάλματος του θεού Ήλιου. Το έργο θεωρείται ότι χρηματοδοτήθηκε από τα λάφυρα μετά την αποτυχημένη πολιορκία του Δημητρίου Πολιορκητή.

Η κατασκευή διήρκεσε περίπου δώδεκα χρόνια και η ολοκλήρωσή της τοποθετείται γύρω στο 280 π.Χ. Ο Κολοσσός έγινε ένα από τα Επτά Θαύματα του αρχαίου κόσμου και το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της αρχαίας Ρόδου, παρότι καταστράφηκε από σεισμό λίγες δεκαετίες αργότερα.

Στον αρχαιολογικό χώρο του σημερινού Μόντε Σμιθ σώζεται η διάταξη του αρχαίου σταδίου της Ρόδου, ένα σπουδαίο ίχνος της αθλητικής ζωής της ελληνιστικής πόλης. Κοντά του βρίσκεται μικρό ωδείο που συνδέεται με μουσικές, δημόσιες και πολιτιστικές δραστηριότητες.

Η μνημειακή ζώνη της ακρόπολης σχεδιάστηκε πάνω σε αναβαθμίδες που ακολουθούσαν και ταυτόχρονα μεταμόρφωναν το φυσικό ανάγλυφο. Το σύνολο φανερώνει ότι η αρχαία πόλη οργανωνόταν όχι μόνο γύρω από λιμάνια και αγορές, αλλά και γύρω από χώρους άθλησης, δημόσιας συγκέντρωσης και λατρείας.

Η χρονολόγηση των χώρων ανάγεται στην ελληνιστική εποχή· δεν διαθέτουμε συγκεκριμένη ημερομηνία εγκαινίων ή πρώτων αγώνων, και τα νεότερα αναστηλωτικά τμήματα δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως αυθεντικά.

Στην κορυφή του Ατταβύρου αναπτύχθηκε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ορεινά ιερά της αρχαίας Ρόδου, αφιερωμένο στον Ατταβύριο Δία. Η λατρεία του θεού συνδεόταν με την υψηλότερη ορεινή περιοχή του νησιού και με τελετουργίες που εντάσσονταν στον ιδιαίτερο φυσικό χώρο.

Σύγχρονη αρχιτεκτονική έρευνα απέδωσε στον 3ο αιώνα π.Χ. έναν μεγάλο μνημειακό υπαίθριο βωμό ιωνικού τύπου, προσβάσιμο από ράμπα, και αναγνώρισε κοντινό συγκρότημα που ερμηνεύεται ως χώρος συνεστιάσεων ή θησαυρός.

Κρίσιμη διευκρίνιση: η σχετική επιστημονική μελέτη επισημαίνει ότι δεν ανεγέρθηκε κλασικός στεγασμένος αρχαίος ναός μέσα στο ιερό· κεντρικό μνημείο του ήταν ο υπαίθριος βωμός. Η χρονολογία αφορά αρχαιολογική φάση, όχι γνωστή ημέρα ίδρυσης.

Ο Φίλων ο Βυζάντιος, σημαντικός συγγραφέας έργων μηχανικής του ελληνιστικού κόσμου, καταγράφει τεχνικές που συνδέονται με τον ροδιακό χώρο και τον ιδιαίτερα προηγμένο καταπέλτη του Διονυσίου. Η παρουσία αυτών των κατασκευών μαρτυρεί την ανάπτυξη εξειδικευμένης γνώσης και τεχνικής δεξιότητας.

Τα Βελοποιικά ενδιαφέρουν τους ιστορικούς όχι μόνο ως κατάλογος πολεμικών μηχανών αλλά ως τεκμήριο πρακτικής μηχανολογίας: μετρήσεις, αναλογίες, μετάδοση κίνησης και συστηματικές προσπάθειες βελτίωσης της απόδοσης. Η Ρόδος συμμετείχε σε αυτόν τον διεθνή κόσμο τεχνιτών, μαθηματικών και εργαστηρίων.

Δεν τεκμηριώνεται συγκεκριμένη ημερομηνία ίδρυσης ενός ενιαίου «εργαστηρίου του Φίλωνος» στη Ρόδο. Η ιστορική σχέση αποτυπώνεται ως ευρύτερο περιβάλλον δραστηριότητας του 3ου αιώνα π.Χ.

Στο υψηλότερο δυτικό τμήμα της αρχαίας πόλης αναπτύχθηκε η ακρόπολη της Ρόδου, στον λόφο που είναι γνωστός σήμερα ως Μόντε Σμιθ ή Άγιος Στέφανος. Σε αντίθεση με πολλές οχυρωμένες αρχαίες ακροπόλεις, το συγκρότημα συνδύαζε μνημειακές αναβαθμίδες, δημόσια κτίρια, ναούς και τόπους λατρείας.

Τα σωζόμενα μνημεία συνδέονται κυρίως με την ελληνιστική και ύστερη ελληνιστική εποχή, ιδιαίτερα τον 3ο και 2ο αιώνα π.Χ. Η περιοχή περιλαμβάνει τον ναό του Πυθίου Απόλλωνα, ιερά, το αρχαίο στάδιο και μικρό ωδείο, τα οποία αποκαλύπτουν τον συνδυασμό θρησκευτικής, αθλητικής και πολιτιστικής ζωής.

Η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή πραγματοποίησε ανασκαφές κατά την ιταλοκρατία, ενώ από το 1946 η Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία συνέχισε τη διερεύνηση. Όσα βλέπει σήμερα ο επισκέπτης συνδυάζουν αρχαία κατάλοιπα και νεότερες αποκαταστάσεις· δεν πρόκειται για κτίρια που διατηρήθηκαν ανέπαφα.

Στην ελληνιστική εποχή ο μηχανικός Διονύσιος ο Αλεξανδρεύς συνδέεται με την κατασκευή ενός πολυβόλου καταπέλτη για τους Ροδίους. Ο Φίλων ο Βυζάντιος περιέγραψε το όργανο στα Βελοποιικά, προσφέροντας σπάνια τεχνική μαρτυρία για την αρχαία μηχανική.

Ο μηχανισμός συνδύαζε θήκη βελών, περιστρεφόμενο κύλινδρο τροφοδοσίας, σύστημα μετάδοσης με αλυσίδα και χειροκίνητη ενεργοποίηση. Αντί να επαναφορτώνεται πλήρως για κάθε βολή, το όργανο τροφοδοτούσε διαδοχικά βλήματα. Δεν πρέπει να συγχέεται με σύγχρονο αυτόματο όπλο: απαιτούσε χειριστή και μηχανική κίνηση.

Η τεκμηριωμένη σχέση με τη Ρόδο αφορά το κατασκευαστικό πλαίσιο ή την παραγγελία και τη χρήση από τους Ροδίους. Δεν σώζεται ακριβής ημέρα ούτε βέβαιο έτος της κατασκευής. Η καταχώρηση είναι θεματική αναφορά στον 3ο αιώνα π.Χ., όχι ημερήσιο γεγονός.

Το 216 π.Χ. ο Δωρόθεος ο Ρόδιος καταγράφεται ως νικητής στο στάδιο κατά την 141η Ολυμπιάδα. Το στάδιο ήταν ο αρχαιότερος δρόμος ταχύτητας των Ολυμπιακών Αγώνων και ο νικητής του έδινε συχνά το όνομά του σε ολόκληρη την Ολυμπιάδα στις αρχαίες χρονολογήσεις.

Η νίκη του Δωρόθεου προστίθεται στη μακρά παράδοση Ροδίων αθλητών που διακρίθηκαν στην Ολυμπία. Η παρουσία τόσων ολυμπιονικών από τη Ρόδο αντανακλά τη θέση που κατείχε η άθληση στη δημόσια ζωή του νησιού κατά την ελληνιστική εποχή.