Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Γύρω στο 331 π.Χ. ο αρχιτέκτονας Δεινοκράτης, τον οποίο αρχαίες και μεταγενέστερες πηγές συνδέουν με τη Ρόδο, σχετίζεται με τον πολεοδομικό σχεδιασμό της Αλεξάνδρειας στην Αίγυπτο. Η νέα πόλη ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο και εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα αστικά και πνευματικά κέντρα του ελληνιστικού κόσμου.

Η ακριβής καταγωγή του Δεινοκράτη και το εύρος της προσωπικής του συμβολής στον σχεδιασμό συζητούνται στη βιβλιογραφία. Για τον λόγο αυτό η εγγραφή παρουσιάζει τη σύνδεση ως ιστορική παράδοση και όχι ως απολύτως αδιαμφισβήτητο στοιχείο.

Έξω από την οργανωμένη αρχαία πόλη της Ρόδου απλώνονταν εκτεταμένες νεκροπόλεις, όπου σώζονται λαξευτοί τάφοι, οικογενειακά ταφικά σύνολα και μνημειακές κατασκευές. Τα μνημεία δεν ήταν αποκομμένα από το τοπίο· οι δρόμοι, οι βραχώδεις επιφάνειες και οι φυσικές πτυχές του εδάφους επηρέαζαν τον σχεδιασμό τους.

Στην περιοχή του Ροδινιού συναντώνται σημαντικές διαμορφώσεις της ταφικής αρχιτεκτονικής που συνδέουν το φυσικό περιβάλλον με τη μνήμη των νεκρών. Η ελληνιστική Ρόδος ανέπτυξε ιδιαίτερα πλούσιες μορφές ταφικής μνημειακότητας.

Ο χρονικός προσδιορισμός δηλώνει ευρεία ιστορική περίοδο και όχι συγκεκριμένη έναρξη ή ίδρυση όλης της νεκρόπολης. Τα διαφορετικά μνημεία ανήκουν σε διαφορετικές φάσεις.

Στον αρχαιολογικό χώρο του σημερινού Μόντε Σμιθ σώζεται η διάταξη του αρχαίου σταδίου της Ρόδου, ένα σπουδαίο ίχνος της αθλητικής ζωής της ελληνιστικής πόλης. Κοντά του βρίσκεται μικρό ωδείο που συνδέεται με μουσικές, δημόσιες και πολιτιστικές δραστηριότητες.

Η μνημειακή ζώνη της ακρόπολης σχεδιάστηκε πάνω σε αναβαθμίδες που ακολουθούσαν και ταυτόχρονα μεταμόρφωναν το φυσικό ανάγλυφο. Το σύνολο φανερώνει ότι η αρχαία πόλη οργανωνόταν όχι μόνο γύρω από λιμάνια και αγορές, αλλά και γύρω από χώρους άθλησης, δημόσιας συγκέντρωσης και λατρείας.

Η χρονολόγηση των χώρων ανάγεται στην ελληνιστική εποχή· δεν διαθέτουμε συγκεκριμένη ημερομηνία εγκαινίων ή πρώτων αγώνων, και τα νεότερα αναστηλωτικά τμήματα δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως αυθεντικά.

Στο υψηλότερο δυτικό τμήμα της αρχαίας πόλης αναπτύχθηκε η ακρόπολη της Ρόδου, στον λόφο που είναι γνωστός σήμερα ως Μόντε Σμιθ ή Άγιος Στέφανος. Σε αντίθεση με πολλές οχυρωμένες αρχαίες ακροπόλεις, το συγκρότημα συνδύαζε μνημειακές αναβαθμίδες, δημόσια κτίρια, ναούς και τόπους λατρείας.

Τα σωζόμενα μνημεία συνδέονται κυρίως με την ελληνιστική και ύστερη ελληνιστική εποχή, ιδιαίτερα τον 3ο και 2ο αιώνα π.Χ. Η περιοχή περιλαμβάνει τον ναό του Πυθίου Απόλλωνα, ιερά, το αρχαίο στάδιο και μικρό ωδείο, τα οποία αποκαλύπτουν τον συνδυασμό θρησκευτικής, αθλητικής και πολιτιστικής ζωής.

Η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή πραγματοποίησε ανασκαφές κατά την ιταλοκρατία, ενώ από το 1946 η Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία συνέχισε τη διερεύνηση. Όσα βλέπει σήμερα ο επισκέπτης συνδυάζουν αρχαία κατάλοιπα και νεότερες αποκαταστάσεις· δεν πρόκειται για κτίρια που διατηρήθηκαν ανέπαφα.

Το σημερινό πάρκο Ροδίνι περιλαμβάνει περιοχή με αρχαία κατάλοιπα και ταφικά μνημεία, συνδεδεμένα με την ευρύτερη νεκρόπολη της Ρόδου. Οι λαξευμένοι στο βράχο χώροι αναδεικνύουν τη σημασία του φυσικού τοπίου για την αρχαία μνημειακή αρχιτεκτονική.

Η συχνή περιγραφή του Ροδινιού ως ενός από τα αρχαιότερα πάρκα πρέπει να διαβάζεται προσεκτικά: η αρχαιολογική χρήση της περιοχής δεν αποδεικνύει ότι όλες οι σημερινές διαδρομές, λίμνες και γέφυρες ανήκουν στην αρχαιότητα. Η γνωστή νεότερη μορφή του χώρου επηρεάστηκε από επεμβάσεις των ιταλικών αρχών τον 20ό αιώνα.

Δεν σώζεται βεβαιωμένη ημέρα ίδρυσης του αρχαίου πάρκου. Γι’ αυτό η καταχώρηση παραμένει περιοδική και δεν αποδίδεται αυθαίρετα σε ημερομηνία.

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1306 οι Ιωαννίτες Ιππότες κατέλαβαν το κάστρο Φεράκλου, κοντά στο σημερινό Χαράκι, στην ανατολική ακτή της Ρόδου. Η κατάληψή του καταγράφεται ως πρώιμη επιτυχία του Τάγματος στην εκστρατεία για την επικράτησή του στο νησί. Δεν σήμαινε την άμεση παράδοση της πόλης της Ρόδου, η οποία αντιστάθηκε για αρκετά ακόμη χρόνια.

Το Φεράκλος ήταν προϋπάρχον βυζαντινό οχυρό σε απόκρημνη θέση ανάμεσα στον κόλπο του Χαρακίου και στην παραλία της Αγίας Αγάθης. Από εκεί ελεγχόταν η γύρω παραλιακή ζώνη και ένα σημαντικό τμήμα των θαλάσσιων περασμάτων.

Μετά την κατάκτησή του, το φρούριο εντάχθηκε στο αμυντικό δίκτυο των Ιωαννιτών, οι οποίοι ενίσχυσαν επανειλημμένα τις οχυρώσεις της υπαίθρου. Μεταγενέστερες εργασίες άφησαν ίχνη στους πύργους, στα τείχη και στα οικόσημα.

Τα σωζόμενα ερείπια σήμερα φωτίζουν τη μετάβαση από τη βυζαντινή στην ιπποτική περίοδο και διατηρούν τη μνήμη της πρώτης φάσης της ιπποτικής επέκτασης στη Ρόδο.

Κατά την περίοδο 1454–1457, επί της διοίκησης του Μεγάλου Μαγίστρου Ζακ ντε Μιγύ (Jacques de Milly), κατασκευάστηκε το κάστρο του Αρχαγγέλου. Η οχύρωση σε βραχώδες ύψωμα είχε σκοπό να προσφέρει ασφαλές καταφύγιο στους κατοίκους του οικισμού.

Η επιλογή της θέσης επέτρεπε παρατήρηση προς τις ανατολικές ακτές αλλά και έλεγχο της πεδινής ενδοχώρας. Το σχήμα των τειχών προσαρμόστηκε στη μορφολογία του βράχου, αξιοποιώντας τη φυσική προστασία.

Το 1457 καταγράφεται επιδρομή που προκάλεσε ζημιές στην περιοχή και στην οχύρωση. Ακολούθησαν προσπάθειες επισκευής και ενίσχυσης, καθώς οι Ιωαννίτες οργάνωναν ένα ευρύτερο δίκτυο προστατευμένων οικισμών.

Η ακριβής ημέρα κατασκευής του κάστρου δεν είναι γνωστή. Το 1457 αποτελεί ενδεικτικό ανώτατο χρονικό όριο της πρώτης οχύρωσης και όχι βεβαιωμένο έτος θεμελίωσής της.

Το 1472 κατασκευάστηκε το κάστρο Κρητηνίας, το γνωστό Κάστελλος, στην ορεινή δυτική Ρόδο. Η δημιουργία του αποδίδεται στον Τζόρτζιο Ορσίνι και συνδέεται με τις ανάγκες προστασίας των κατοίκων από επιδρομές κατά την ύστερη περίοδο της Ιπποτοκρατίας.

Χτισμένο σε φυσικά οχυρή θέση, το κάστρο επιτηρούσε την ακτογραμμή προς τη Χάλκη και τα περάσματα του δυτικού Αιγαίου. Η θέση του επέτρεπε την έγκαιρη παρατήρηση κινήσεων στη θάλασσα και την προστασία των γύρω οικισμών.

Στους σωζόμενους πύργους διακρίνονται οικόσημα Μεγάλων Μαγίστρων που μαρτυρούν μεταγενέστερες οικοδομικές επεμβάσεις. Στο εσωτερικό του υπάρχουν επίσης τα κατάλοιπα ναού αφιερωμένου στον Άγιο Παύλο.

Το Κάστελλος διατηρείται ως ένα από τα σημαντικότερα φρούρια της ροδίτικης υπαίθρου. Το 1472 είναι επιβεβαιωμένο έτος κατασκευής, αλλά δεν είναι γνωστή η ακριβής ημερομηνία έναρξης ή ολοκλήρωσης των εργασιών.

Το 1476, επί του Μεγάλου Μαγίστρου Πιερ ντ’ Ομπισόν, ανοικοδομήθηκε το κάστρο του Μονολίθου στη νοτιοδυτική Ρόδο. Οι Ιωαννίτες αξιοποίησαν προγενέστερη βυζαντινή οχύρωση για να δημιουργήσουν ένα ισχυρό παρατηρητήριο και καταφύγιο στην περιοχή.

Η θέση του κάστρου πάνω σε σχεδόν απρόσιτο βράχο αποτελούσε σημαντικό φυσικό πλεονέκτημα. Από εκεί υπήρχε ευρεία ορατότητα προς τις δυτικές ακτές, τη Χάλκη και τα θαλάσσια περάσματα.

Οι οχυρώσεις της υπαίθρου χρησίμευαν τόσο για στρατιωτική άμυνα όσο και για τη συγκέντρωση του πληθυσμού σε περίπτωση επιδρομής. Μεσαιωνικές αναφορές συνδέουν το κάστρο με την προστασία χωριών της νότιας Ρόδου.

Στο εσωτερικό του διατηρούνται μικρά παρεκκλήσια και τμήματα της ιπποτικής τοιχοποιίας. Γνωρίζουμε το έτος ανοικοδόμησης, όχι συγκεκριμένη ημέρα εγκαινίων ή ολοκλήρωσης.

Στις 4 Σεπτεμβρίου 1522, οθωμανικές νάρκες ανοίγουν μεγάλο ρήγμα στον αγγλικό προμαχώνα. Δύο μεγάλες εκρήξεις κάτω από το αγγλικό τμήμα των οχυρώσεων καταστρέφουν τμήμα του τείχους και προκαλούν σφοδρές μάχες. Στις 4 Σεπτεμβρίου 1522 δύο μεγάλες οθωμανικές νάρκες εκρήγνυνται κάτω από τον αγγλικό προμαχώνα και ανοίγουν μεγάλο ρήγμα στα τείχη.

Οι επιτιθέμενοι εισχωρούν στο σημείο, αλλά οι υπερασπιστές κατορθώνουν να τους απωθήσουν ύστερα από σφοδρές συγκρούσεις.

Στις 12 Μαΐου 1853 ο Βρετανός αρχαιολόγος Charles Thomas Newton γράφει από τη Ρόδο αμέσως μετά την επιστροφή του από εκτεταμένη εξερευνητική περιοδεία στο νησί.

Στην καταγραφή του περιγράφει τη Λίνδο και την ακρόπολή της, την Απολακκιά, τον Μονόλιθο, τη Σιάνα, την Έμπωνα και άλλες περιοχές, σημειώνοντας αρχαίες επιγραφές, ελληνιστικά κατάλοιπα, μνημεία αλλά και στοιχεία για τη ζωή, τις δοξασίες και τα έθιμα των Ροδίων.

Η αναφορά φωτίζει μία διαφορετική όψη της μακράς ιστορίας του νησιού. Για την αρχαιότητα, η ακριβής χρονολόγηση δεν είναι πάντα δυνατή και οι σύγχρονες ανασυνθέσεις βασίζονται στη σύγκριση πολλών ειδών πηγών.

Στις 6 Νοεμβρίου 1856, η μεγάλη έκρηξη καταστρέφει μεγάλο μέρος του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου. Κεραυνός πυροδοτεί μεγάλη ποσότητα πυρίτιδας που βρισκόταν στα υπόγεια της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη. Η έκρηξη καταστρέφει τον ναό, μεγάλο μέρος του Παλατιού και τμήματα της πόλης, με εκατοντάδες θύματα σύμφωνα με σύγχρονες και μεταγενέστερες πηγές.