Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 3 Νοεμβρίου 1978 πεθαίνει στην Αθήνα ο Νικόλαος Μαυρής, γιατρός, αγωνιστής για την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων και πρώτος πολιτικός Γενικός Διοικητής Δωδεκανήσου. Είχε αναλάβει τη Γενική Διοίκηση στις 15 Μαΐου 1948, λίγο μετά την επίσημη Ενσωμάτωση, και αργότερα εξελέγη βουλευτής Δωδεκανήσου. Το αρχείο του αποτελεί σήμερα σημαντική πηγή για την ιστορία του δωδεκανησιακού κινήματος και της διασποράς.

Το 1937 άρχισε να λειτουργεί στη Ρόδο το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας, στο κτήριο που σήμερα στεγάζει το Ενυδρείο. Η εγκατάσταση δημιουργήθηκε για τη συστηματική επιστημονική μελέτη της θαλάσσιας ζωής της ανατολικής Μεσογείου και συνδύαζε ερευνητικούς χώρους με ενυδρειακές δεξαμενές.

Το Ινστιτούτο αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους επιστημονικούς θεσμούς που ιδρύθηκαν στο νησί κατά την ιταλική περίοδο. Μετά την Ενσωμάτωση οι λειτουργίες του εξελίχθηκαν και το κτήριο συνέχισε να υπηρετεί την έρευνα, την περιβαλλοντική εκπαίδευση και τη δημόσια παρουσίαση της θαλάσσιας πανίδας.

Στις 6 Αυγούστου 1946 ο Στέλιος Κωτιάδης εκλέγεται αντιδήμαρχος Ρόδου στις δημοτικές εκλογές της περιόδου της βρετανικής διοίκησης. Η εκλογή αυτή αποτελεί έναν από τους πρώτους σταθμούς της μακράς δημόσιας και πολιτικής του διαδρομής.

Μετά την Ενσωμάτωση ο Κωτιάδης θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην κοινοβουλευτική εκπροσώπηση των Δωδεκανήσων. Η ακριβής ημερομηνία της εκλογής προκύπτει από ιστορική αναδρομή που βασίζεται σε παλαιότερες πηγές.

Στις 25 Νοεμβρίου 1946 καταγράφεται η προαγωγή του Χριστόδουλου Τσιγάντε στον βαθμό του ταξιάρχου. Η στρατιωτική του εξέλιξη συνέπεσε με την ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο κατά την οποία η τύχη των Δωδεκανήσων συνδεόταν με τις μεταπολεμικές διεθνείς διευθετήσεις.

Ο Τσιγάντες είχε διακριθεί ως διοικητής του Ιερού Λόχου και συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις στο Αιγαίο κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η παρουσία του στη Ρόδο μετά την απελευθέρωση συνέβαλε στην οργάνωση της ελληνικής στρατιωτικής αποστολής και στην επαφή με τις τοπικές κοινότητες. Η θέση του ήταν ιδιαίτερη, καθώς τα νησιά δεν είχαν ακόμη παραδοθεί στην ελληνική διοίκηση.

Η μετάβαση αυτή ολοκληρώθηκε σταδιακά. Προηγήθηκε η βρετανική διοίκηση, ακολούθησε η ελληνική στρατιωτική διοίκηση από τις 31 Μαρτίου 1947 και, τελικά, η επίσημη Ενσωμάτωση στις 7 Μαρτίου 1948. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο πρέπει να αξιολογείται και η υπηρεσιακή διαδρομή του Τσιγάντε.

Η προαγωγή δεν αποτελεί γεγονός που συνέβη απαραίτητα στη Ρόδο, αλλά αφορά πρόσωπο με αποφασιστικό ρόλο στη σύγχρονη ιστορία των Δωδεκανήσων. Η καταχώρηση διατηρεί αυτή τη σαφή διάκριση.

Στις 16 Ιανουαρίου 1947, ο Τιμόθεος Ευαγγελινίδης εξελέγη Μητροπολίτης Ρόδου, σε μια περίοδο ιστορικής μετάβασης για τα Δωδεκάνησα. Η Ρόδος τελούσε ακόμη υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση, καθώς πλησίαζε η διεθνής επικύρωση της παραχώρησης των νησιών στην Ελλάδα. Ο Τιμόθεος είχε προηγούμενη σημαντική εκκλησιαστική διακονία, μεταξύ άλλων ως Μητροπολίτης Αυστραλίας, και ανέλαβε την τοπική Εκκλησία σε συνθήκες που απαιτούσαν ανασυγκρότηση, ενότητα και προσαρμογή στη νέα εποχή.

Η θητεία του συνέπεσε με τα γεγονότα που οδήγησαν στην Ενσωμάτωση του 1948. Το 1949 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής, όμως προβλήματα υγείας δεν επέτρεψαν να αναλάβει κανονικά τη νέα του αποστολή. Η πορεία του ολοκληρώθηκε με τον θάνατό του την ίδια χρονιά. Η εκλογή του στη Μητρόπολη Ρόδου αποτελεί χαρακτηριστική στιγμή της εκκλησιαστικής ιστορίας του νησιού κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

Στις 21 Απριλίου 1948 ολοκληρώθηκε ένα κρίσιμο βήμα για την οργανωτική συγκρότηση της Τεκτονικής Στοάς «Κλεόβουλος» στη Ρόδο. Η Μεγάλη Στοά της Ελλάδος ενέκρινε την ίδρυσή της και της απέδωσε τον αριθμό 109. Η σχετική απόφαση καταγράφεται στον υπ’ αριθμόν 463/21.4.1948 εγκριτικό πίνακα, στοιχείο που παραθέτει ο Κώστας Τσαλαχούρης στο δεύτερο μέρος της ιστορικής έρευνάς του στη «Ροδιακή».

Η επίσημη αυτή αναγνώριση ήρθε ακριβώς δύο εβδομάδες μετά την ιδρυτική συγκέντρωση της 7ης Απριλίου. Εκείνη την ημέρα δεκαέξι τέκτονες είχαν συναντηθεί στην κατοικία του Ιωάννη Φραγκούλη, διευθυντή του Κρατικού Χημείου Ρόδου, στις Εκατό Χουρμαδιές. Υπό την προεδρία του Γεωργίου Θωμά Γεωργιάδη, αποφάσισαν την ίδρυση της νέας στοάς, επέλεξαν το όνομα «Κλεόβουλος» και συγκρότησαν προσωρινό σχήμα για να προχωρήσουν τις αναγκαίες διαδικασίες.

Στο ιδρυτικό πρακτικό, όπως δημοσιεύεται στο αφιέρωμα, γίνεται ειδική αναφορά στον έλεγχο των τεκτονικών τίτλων των παρισταμένων. Ακολουθεί η συζήτηση για την επωνυμία και η ανάγνωση της αίτησης που επρόκειτο να αποσταλεί στην τεκτονική αρχή της Αθήνας. Το ίδιο πρακτικό μνημονεύει και την ψήφιση του εσωτερικού κανονισμού. Πρόκειται για ενέργειες που δείχνουν ότι η συνάντηση δεν περιορίστηκε σε μια ανεπίσημη δήλωση προθέσεων, αλλά προετοίμασε τη θεσμική λειτουργία της νέας οργάνωσης.

Η χρονική συγκυρία είχε ιδιαίτερη σημασία για τη Ρόδο. Η Ελληνική Στρατιωτική Διοίκηση είχε εγκατασταθεί στα Δωδεκάνησα από τις 31 Μαρτίου 1947, ενώ η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης είχε πραγματοποιηθεί στις 7 Μαρτίου 1948. Στους μήνες της μετάβασης, πρόσωπα από διαφορετικές επαγγελματικές και υπηρεσιακές διαδρομές είχαν βρεθεί στο νησί. Σύμφωνα με τη «Ροδιακή», ορισμένοι από αυτούς συναντιούνταν ήδη από το 1947 στο σπίτι του Φραγκούλη, πριν φτάσουν στη συγκρότηση της στοάς.

Ο αριθμός 109, που συνόδευσε την αναγνώριση της 21ης Απριλίου, διατηρήθηκε και στα ιστορικά διακριτικά της «Κλεόβουλος», όπως μαρτυρεί το λάβαρο που σώζεται σε φωτογραφία. Ο αριθμός αυτός επιτρέπει επίσης την ασφαλή διάκριση της τεκτονικής στοάς από άλλους συλλόγους και φορείς της Ρόδου που χρησιμοποιούσαν το όνομα του Κλεόβουλου του Λίνδιου.

Η αναγνώριση δεν συνέπεσε με την εκλογή της μόνιμης διοίκησης ούτε με τα εγκαίνια του χώρου. Το πρώτο Συμβούλιο Αξιωματικών εξελέγη στις 5 Μαΐου 1948, με πρώτο Σεβάσμιο τον Ανδρέα Καραμεσίνη. Η επίσημη εγκατάσταση του Συμβουλίου και τα εγκαίνια του τεκτονικού ναού στην οδό Ιπποτών έγιναν την 1η Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς. Έτσι, η 21η Απριλίου αποτελεί αυτοτελή ημερομηνία στην ιστορία της στοάς: την ημέρα της επίσημης αναγνώρισής της και όχι της πρώτης συνάντησης ή της έναρξης λειτουργίας στο μεταγενέστερο οίκημα.

Στις 5 Μαΐου 1948, σχεδόν έναν μήνα μετά την ιδρυτική συγκέντρωση της Τεκτονικής Στοάς «Κλεόβουλος» και λίγες ημέρες μετά την αναγνώρισή της από τη Μεγάλη Στοά της Ελλάδος, πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο η εκλογή του πρώτου Συμβουλίου Αξιωματικών. Η συνεδρίαση έγινε υπό την προεδρία του προσωρινού Σεβασμίου Γεωργίου Θωμά Γεωργιάδη, ο οποίος είχε προεδρεύσει και της ιδρυτικής συνάντησης της 7ης Απριλίου στην κατοικία του Ιωάννη Φραγκούλη, στις Εκατό Χουρμαδιές.

Πρώτος εκλεγμένος Σεβάσμιος αναδείχθηκε ο Ανδρέας Καραμεσίνης (1901–1979), υπάλληλος της Αγροτικής Τράπεζας. Η διάκριση ανάμεσα στον προσωρινό προεδρεύοντα Γεωργιάδη και στον πρώτο εκλεγμένο Σεβάσμιο Καραμεσίνη είναι σημαντική για την ακριβή απόδοση των γεγονότων. Όπως επισημαίνει ο Κώστας Τσαλαχούρης στη «Ροδιακή», το πρακτικό της 7ης Απριλίου παρουσιάζει ορισμένες ιδιομορφίες στις υπογραφές και στους προσωρινούς τίτλους, ενώ η ψηφοφορία της 5ης Μαΐου προσδιορίζει σαφώς την εκλεγμένη διοίκηση.

Στις υπόλοιπες θέσεις του πρώτου Συμβουλίου εξελέγησαν ο Δημήτριος Κουρκουτάκης ως Α΄ Επόπτης και ο Νικόλαος Παρασκευάς ως Β΄ Επόπτης. Γραμματέας ανέλαβε ο Ιωάννης Φραγκούλης, Ρήτορας ο Παναγιώτης Κυριακίδης και Ταμίας ο Ιωάννης Παπαδάκης. Ο Κωνσταντίνος Γραμματικός εξελέγη Ελεονόμος, ο Ευστάθιος Χελιώτης Τελετάρχης, ο Δημήτριος Λεβιδιώτης Στεγαστής και ο Τηλέμαχος Αστερίου Δοκιμαστής. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στο ιστορικό αφιέρωμα, όλοι οι εκλεγέντες έλαβαν από δεκατρείς ψήφους.

Τα πρόσωπα αυτά προέρχονταν από διαφορετικά επαγγέλματα και υπηρεσίες που δραστηριοποιούνταν στο νησί. Ο Φραγκούλης ήταν διευθυντής του Κρατικού Χημείου Ρόδου, ο Κουρκουτάκης διευθυντής της Αγροτικής Τράπεζας και ο Παρασκευάς νομομηχανικός Ρόδου. Η παρουσία τους αποτυπώνει τη σύνθεση ενός κύκλου που συγκροτήθηκε κατά τα πρώτα χρόνια της ελληνικής διοίκησης στα Δωδεκάνησα, μετά την αποχώρηση των βρετανικών αρχών και την επίσημη Ενσωμάτωση.

Η νέα διοίκηση δεν εγκαταστάθηκε τελετουργικά στον μεταγενέστερο χώρο την ημέρα της εκλογής της. Αυτό συνέβη την 1η Σεπτεμβρίου 1948, όταν εγκαινιάστηκε ο τεκτονικός ναός στην οδό Ιπποτών. Σύμφωνα με το ίδιο αφιέρωμα, για τη διάθεση του ιστορικού οικήματος είχε μεσολαβήσει προς την Αρχαιολογική Υπηρεσία ο τότε Στρατιωτικός Διοικητής Δωδεκανήσου Περικλής Ιωαννίδης.

Ο Ανδρέας Καραμεσίνης παρέμεινε Σεβάσμιος την περίοδο 1948–1949. Τον διαδέχθηκε ο Νικόλαος Παρασκευάς για τα έτη 1949–1951, ακολούθησε ο Γεώργιος Στρίκης για την περίοδο 1951–1952, ο Ιωάννης Φραγκούλης για το 1953–1954 και ο Νεοκλής Καλαβρός για το 1954–1956, σύμφωνα με τον ιστορικό κατάλογο που δημοσίευσε η «Ροδιακή». Η ημερομηνία της 5ης Μαΐου 1948, επομένως, σηματοδοτεί τη μετάβαση από την προσωρινή ιδρυτική οργανωτική ομάδα στο πρώτο εκλεγμένο Συμβούλιο της στοάς.

Στις 29 Απριλίου 1949 αρχίζει βασιλική περιοδεία στη Ρόδο και στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα με τη συμμετοχή του βασιλιά Παύλου, της βασίλισσας Φρειδερίκης και του τότε διαδόχου Κωνσταντίνου. Η περιοδεία πραγματοποιείται λίγο περισσότερο από έναν χρόνο μετά την επίσημη Ενσωμάτωση των νησιών στην Ελλάδα.

Οι επισκέψεις σε πόλεις, χωριά και συμβολικούς χώρους είχαν έντονο πολιτικό και τελετουργικό χαρακτήρα, καθώς το νέο διοικητικό και εθνικό καθεστώς των Δωδεκανήσων βρισκόταν ακόμη στα πρώτα του χρόνια.

Την 1η Μαΐου 1949, κατά τη βασιλική περιοδεία στα Δωδεκάνησα, η βασιλική οικογένεια μεταβαίνει στη Φιλέρημο της Ρόδου για τον εορτασμό της Πρωτομαγιάς. Η παρουσία του Παύλου, της Φρειδερίκης και του τότε διαδόχου Κωνσταντίνου εντάσσεται στην πολυήμερη επίσημη επίσκεψη στο νησί.

Η Φιλέρημος, με το ιδιαίτερο ιστορικό και θρησκευτικό της βάρος, χρησιμοποιήθηκε ως ένας από τους συμβολικούς σταθμούς της περιοδείας σε μια περίοδο κατά την οποία η Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα ήταν ακόμη πολύ πρόσφατη.

Το 1949 δημιουργήθηκε το τμήμα καλαθοσφαίρισης του Διαγόρα Ρόδου, διευρύνοντας τη δραστηριότητα του ιστορικού συλλόγου πέρα από το ποδόσφαιρο και τα άλλα αθλήματα. Η ανάπτυξη του μπάσκετ συνέπεσε με την αναδιοργάνωση της αθλητικής ζωής του νησιού μετά τον πόλεμο και την Ενσωμάτωση.

Το τμήμα εξελίχθηκε σε σταθερό κομμάτι της αθλητικής ταυτότητας του Διαγόρα και συμμετείχε στις τοπικές και εθνικές διοργανώσεις. Η δημιουργία του αποτυπώνει τη μετάβαση των παλαιών ροδιακών συλλόγων σε πολυαθλητικά σωματεία με ευρύτερη κοινωνική παρουσία.

Στις 11 Ιουλίου 1952 αρχίζει στη Ρόδο μεγάλη Ναυτική Εβδομάδα με παρουσία της βασιλικής οικογένειας. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει αθλητικούς αγώνες, ναυτικές επιδείξεις, παρελάσεις και εορταστικές εκδηλώσεις, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί προσπαθούσε να προβάλει τη νέα μεταπολεμική του εικόνα.

Αρχειακό κινηματογραφικό υλικό της ΕΡΤ καλύπτει τις εκδηλώσεις από τις 11 έως τις 13 Ιουλίου. Η Ναυτική Εβδομάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των μεγάλων δημόσιων τελετών της πρώτης περιόδου μετά την Ενσωμάτωση.

Το 1954 η Ακαδημία Αθηνών τίμησε τον Γ.Σ. Διαγόρας για την εθνική, κοινωνική, πολιτιστική και αθλητική του προσφορά. Η βράβευση αναγνώρισε ότι ο σύλλογος, από την ίδρυσή του το 1905, είχε λειτουργήσει πολύ πέρα από τα στενά όρια ενός αθλητικού σωματείου.

Στα χρόνια της οθωμανικής και της ιταλικής κυριαρχίας ο Διαγόρας συνδέθηκε με την κοινωνική συνοχή και την ελληνική ταυτότητα της Ρόδου, ενώ μετά την Ενσωμάτωση ανέπτυξε πολυάριθμα αθλητικά τμήματα. Η τιμή από την Ακαδημία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θεσμικές αναγνωρίσεις στην ιστορία του συλλόγου.