Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 15 Δεκεμβρίου 1987, κατά τη διάρκεια καταιγίδας στη Ρόδο, κατέρρευσαν τμήματα από το άνω μπαλκόνι του μιναρέ του τεμένους Σουλεϊμάν, στην κορυφή της οδού Σωκράτους στη Μεσαιωνική Πόλη. Το περιστατικό ανέδειξε τη σοβαρή κατάσταση του μνημείου, καθώς ο μιναρές είχε ήδη παρουσιάσει σημαντικές φθορές και απόκλιση, ενώ είχε καταπονηθεί από σεισμούς, ισχυρούς ανέμους, κεραυνούς και παλαιότερες επεμβάσεις.

Μετά την κατάρρευση κρίθηκε αναγκαία η άμεση τεκμηρίωση και αντιμετώπιση του προβλήματος. Στις αρχές του 1988 ο μιναρές καθαιρέθηκε συστηματικά, αφού προηγουμένως αποτυπώθηκε φωτογραμμετρικά, ώστε να καταγραφούν με ακρίβεια η μορφή και τα επιμέρους στοιχεία του. Η επέμβαση εντάχθηκε στη γενικότερη προσπάθεια προστασίας και αποκατάστασης των μνημείων της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου.

Η αποκατάσταση εξελίχθηκε σε πολυετές έργο και ο μιναρές ανακατασκευάστηκε με νέα δομικά και ενισχυτικά στοιχεία, με στόχο μεγαλύτερη ασφάλεια και αντοχή χωρίς να αλλοιωθεί ο ιστορικός χαρακτήρας του μνημείου. Το έργο ολοκληρώθηκε το 2005, ενώ η συνολική αποκατάσταση του τεμένους Σουλεϊμάν τιμήθηκε το 2006 από τη Europa Nostra, αποτελώντας χαρακτηριστικό παράδειγμα της μακρόχρονης προσπάθειας διάσωσης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Μεσαιωνικής Πόλης.

Το 1988 άρχισε οργανωμένη φάση αποκατάστασης των ιστορικών ανεμόμυλων του Μανδρακίου. Οι μύλοι αποτελούν από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία του λιμανιού της Ρόδου και συνδέονται με την παλαιότερη οικονομική λειτουργία του Μανδρακίου, όταν χρησιμοποιούνταν για την άλεση δημητριακών.

Οι εργασίες στόχευσαν στη διάσωση των σωζόμενων κτισμάτων και στην αποκατάσταση της μορφής τους, σε μια περίοδο κατά την οποία ενισχυόταν το ενδιαφέρον για την προστασία της νεότερης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του νησιού. Οι τρεις ανεμόμυλοι παραμένουν σήμερα εμβληματικό στοιχείο της εικόνας του λιμανιού.

Στις 27 Ιανουαρίου 1988, το Τραμπολίνο της Έλλης χαρακτηρίζεται ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Η Ροτόντα των Λουτρών «Έλλη», ο περιβάλλων χώρος και η εξέδρα καταδύσεων χαρακτηρίζονται ιστορικό διατηρητέο μνημείο και έργο τέχνης. Η απόφαση κατοχυρώνει θεσμικά την ιστορική και αρχιτεκτονική αξία του γνωστού Τραμπολίνου.

Η προστασία δεν αφορά μόνο την εξέδρα καταδύσεων ως απομονωμένο κατασκεύασμα. Περιλαμβάνει ένα σύνολο συνδεδεμένο με την ιστορία της παραλιακής ζώνης, των δημόσιων λουτρών και της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας της πόλης.

Στις 5 Δεκεμβρίου 1988 άρχισε η 12η σύνοδος της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, κατά την οποία εγκρίθηκε η ένταξη της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Η ημερομηνία αυτή αφορά την έναρξη της συνόδου και δεν πρέπει να παρουσιάζεται χωρίς επιφύλαξη ως η ακριβής ημέρα λήψης της απόφασης. Η επίσημη απόφαση φέρει τον κωδικό 12 COM XIV.A και καταγράφει την εγγραφή το 1988.

Η διεθνής αναγνώριση αφορά έναν ζωντανό ιστορικό οικισμό, όπου διατηρούνται οχυρώσεις, μνημεία και αρχιτεκτονικά ίχνη διαφορετικών εποχών. Το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου, η Οδός των Ιπποτών και τα τμήματα της οχυρωμένης πόλης μαρτυρούν ιδιαίτερα την εποχή των Ιωαννιτών. Η εγγραφή ενίσχυσε τη διεθνή σημασία της προστασίας και συντήρησης της Μεσαιωνικής Πόλης, που παραμένει κατοικημένη και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης Ρόδου.

Το 1995 η οικογένεια Marc René και Manuela de Montalembert προχώρησε στην παραχώρηση ιστορικού χώρου στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου προς τον Δήμο Ρόδου. Ο κήπος και το κτίσμα που συνδέονται με τον Άγιο Μάρκο αποτέλεσαν αργότερα τον πυρήνα του ιδρύματος που δημιουργήθηκε στη μνήμη του γιου τους Marc.

Η πρωτοβουλία εντάχθηκε σε μία ευρύτερη προσπάθεια ανάδειξης ενός χώρου με μεσαιωνικά, βυζαντινά και οθωμανικά χαρακτηριστικά. Η αποκατάσταση δεν περιορίστηκε στην αισθητική αναμόρφωση, αλλά συνδέθηκε με τη διατήρηση της ιστορικής φυσιογνωμίας του κήπου και τη μετατροπή του σε σημείο συνάντησης διαφορετικών μεσογειακών πολιτισμών.

Στη συνεργασία για την υλοποίηση της προσπάθειας έχουν αναφερθεί ο τότε δήμαρχος Γιώργος Γιαννόπουλος, ο αρχαιολόγος Ηλίας Κόλλιας και ο δικηγόρος Γιώργος Βρούχος. Η οικογένεια επέλεξε να εντάξει ένα προσωπικό γεγονός απώλειας σε μία δημόσια πράξη μνήμης και πολιτιστικής προσφοράς προς τη Ρόδο.

Η ακριβής ημέρα της συμφωνίας ή της μεταβίβασης δεν έχει επιβεβαιωθεί από το σχετικό συμβόλαιο. Ως εκ τούτου η ιστορική βάση διατηρεί το 1995 ως χρονικό ορόσημο χωρίς αυθαίρετη ημερομηνία.

Τον Μάιο του 2000 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του ιστορικού χώρου του Ιδρύματος Marc de Montalembert στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου, σύμφωνα με το δημοσιευμένο ιστορικό του Ιδρύματος. Ο κήπος και το περίπτερο που είχαν αποκατασταθεί έγιναν τόπος πολιτιστικών συναντήσεων και δράσεων με επίκεντρο τις χώρες της Μεσογείου.

Ο χώρος συνδέεται με τη μνήμη του Marc de Montalembert, που έχασε τη ζωή του το 1993. Οι γονείς του επέλεξαν να διατηρήσουν τη σχέση του με τη Ρόδο και με τη Μεσόγειο μέσω μίας μακροχρόνιας πρωτοβουλίας πολιτισμού και αλληλοκατανόησης. Στον κήπο διατηρούνται χαρακτηριστικά από διαφορετικές ιστορικές περιόδους της πόλης.

Η αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος και των κτισμάτων έγινε με σεβασμό στη σύνθετη κληρονομιά της Μεσαιωνικής Πόλης. Τα μεσογειακά φυτά, οι αναφορές σε παλαιότερες καλλιέργειες και η γειτνίαση με ιστορικά μνημεία δημιουργούν ένα ιδιαίτερο περιβάλλον που χρησιμοποιείται για φιλοξενία και εκδηλώσεις.

Η επίσημη λειτουργία του ροδίτικου χώρου το 2000 δεν πρέπει να συγχέεται με τη νομική δημιουργία του γαλλικού Ιδρύματος, την οποία η Fondation de France τοποθετεί στο 2001. Δεν έχει ακόμη εντοπιστεί ασφαλής ακριβής ημέρα των εγκαινίων του Μαΐου 2000.

Στις 23 Ιουνίου 2002 γίνονται τα αποκαλυπτήρια του Μνημείου Ολοκαυτώματος στην Πλατεία Εβραίων Μαρτύρων, στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου. Το μνημείο τιμά τους Εβραίους της Ρόδου και της Κω που εκτοπίστηκαν από τις γερμανικές αρχές το καλοκαίρι του 1944 και οδηγήθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα.

Η παρουσία του στο κέντρο της παλιάς εβραϊκής συνοικίας λειτουργεί ως δημόσιο σημείο μνήμης της ιστορικής σεφαραδίτικης κοινότητας του νησιού και της καταστροφής της στο Ολοκαύτωμα.

Στις 10 Ιουλίου 2006 κατεδαφίστηκαν βοηθητικά κτήρια του ιστορικού βιομηχανικού συγκροτήματος της S.A.M.I.C.A. στην περιοχή Κόβα. Η επέμβαση αφορούσε τμήματα μιας εγκατάστασης που είχε δημιουργηθεί το 1938 ως μεγάλη αλευροβιομηχανία και είχε λειτουργήσει για δεκαετίες με διαφορετικές μορφές.

Η κατεδάφιση αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για τη διάσωση της βιομηχανικής κληρονομιάς της Ρόδου. Το συγκρότημα αποτελεί σπάνιο τεκμήριο της οργανωμένης βιομηχανικής ανάπτυξης του 20ού αιώνα και οι μεταγενέστερες πυρκαγιές και φθορές επιβάρυναν ακόμη περισσότερο την κατάστασή του.

Στις 29 Οκτωβρίου 2013, αρχίζει η πρώτη συστηματική ανασκαφή του ναυαγίου του 12ου αιώνα στο εμπορικό λιμάνι. Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων ξεκινά συστηματική ανασκαφή μεγάλου βυζαντινού ναυαγίου στον Εμπορικό Λιμένα της Ρόδου. Η έρευνα αποκαλύπτει τμήματα του ξύλινου σκαριού και σημαντικό φορτίο αμφορέων.

Το γεγονός συνδέεται με τη διαχρονική σημασία των θαλάσσιων μετακινήσεων για τη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα. Η αποτίμησή του βασίζεται στα διαθέσιμα ιστορικά τεκμήρια, χωρίς να επεκτείνεται σε αριθμούς ή λεπτομέρειες που δεν προκύπτουν από αυτά.

Στις 5 Απριλίου 2017 η αποκατάσταση του Προμαχώνα του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου στη Ρόδο ανακοινώνεται μεταξύ των βραβευμένων έργων του EU Prize for Cultural Heritage / Europa Nostra Awards. Η διάκριση αφορά ένα έργο αποκατάστασης σε κομβικό σημείο των οχυρώσεων της Μεσαιωνικής Πόλης, μνημείου παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO.

Η βράβευση ανέδειξε διεθνώς την ποιότητα της επέμβασης και τη σημασία της συστηματικής προστασίας των ροδιακών οχυρώσεων. Για τη Ρόδο ήταν ταυτόχρονα αναγνώριση της δουλειάς που έχει γίνει για τη διατήρηση ενός από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά μνημειακά σύνολα της Μεσογείου.

Το 2018 το πυραμιδοειδές ταφικό μνημείο της Υδάσου προβάλλεται ως «τάφος του Διαγόρα». Αρχαίο πυραμιδοειδές ταφικό μνημείο στην περιοχή Turgut, απέναντι από τη Ρόδο, προβλήθηκε δημοσίως ως τάφος του Διαγόρα. Η χρονολόγηση του μνημείου στον 4ο–3ο αιώνα π.Χ. δημιουργεί σοβαρές επιφυλάξεις για ταύτιση με τον διάσημο Ολυμπιονίκη του 5ου αιώνα π.Χ.

Η δημοσιότητα γύρω από τον λεγόμενο «τάφο του Διαγόρα» δεν ισοδυναμεί με ασφαλή επιστημονική ταύτιση. Η απόσταση ανάμεσα στη χρονολόγηση του μνημείου και στην εποχή του αρχαίου αθλητή αποτελεί ουσιαστικό λόγο επιφύλαξης.

Στις 8 Μαΐου 2026, ανοίγει στο κοινό μετά την αποκατάσταση το πυραμιδοειδές ταφικό μνημείο στο Turgut. Το ιδιαίτερο αρχαίο ταφικό μνημείο της Υδάσου, απέναντι από τη Ρόδο και γνωστό στα τουρκικά δημοσιεύματα ως «τάφος του Διαγόρα», ανοίγει στο κοινό μετά από εργασίες αποκατάστασης.

Η προβολή του μνημείου στις δύο πλευρές του Αιγαίου έχει τροφοδοτήσει συζητήσεις για τη σχέση του με την αρχαία Ρόδο. Η ταύτισή του με τον Ολυμπιονίκη Διαγόρα δεν θεωρείται αποδεδειγμένη και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως βέβαιο αρχαιολογικό συμπέρασμα.