Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 15 Μαΐου 1948 άρχισε να λειτουργεί η Γενική Διοίκηση Δωδεκανήσου, με πρώτο Γενικό Διοικητή τον Κασιώτη γιατρό και πολιτικό Νικόλαο Μαυρή. Το νέο πολιτικό διοικητικό σχήμα διαδέχθηκε τη Στρατιωτική Διοίκηση και είχε έδρα τη Ρόδο.

Η Γενική Διοίκηση ανέλαβε κρίσιμο έργο στην αποκατάσταση και την ομαλή ενσωμάτωση των νησιών στο ελληνικό κράτος. Στα χρόνια που ακολούθησαν δόθηκε βάρος σε υποδομές, γεωργική αποκατάσταση, κοινωνική πρόνοια, νοσοκομεία, στέγαση και τουριστική ανάπτυξη, μέχρι την ίδρυση της Νομαρχίας Δωδεκανήσου το 1955.

Η μετάβαση από τη στρατιωτική στην πολιτική διοίκηση δεν περιορίστηκε σε αλλαγή προσώπων. Η νέα διοίκηση κλήθηκε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες του πολέμου, να στηρίξει την αγροτική παραγωγή και να οργανώσει υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής μέριμνας. Παράλληλα, η ανασυγκρότηση των υποδομών και η ανάπτυξη του τουρισμού αποτέλεσαν βασικές προτεραιότητες για τη Ρόδο και τα υπόλοιπα νησιά.

Η διαδικασία διοικητικής εξομοίωσης με την υπόλοιπη Ελλάδα συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια. Η Γενική Διοίκηση καταργήθηκε το 1955, όταν ιδρύθηκε ο Νομός Δωδεκανήσου, σηματοδοτώντας το τέλος αυτής της ιδιαίτερης μεταβατικής φάσης.

Στις 9 Ιανουαρίου 1948 δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ο Νόμος 518/1948 για την προσάρτηση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα. Η νομοθετική αυτή πράξη αποτύπωσε τη νέα θέση των νησιών στο ελληνικό κράτος και όρισε ότι η προσάρτηση ισχύει από τις 28 Οκτωβρίου 1947. Η αναδρομική αυτή ημερομηνία δεν πρέπει να συγχέεται με την ανάληψη της ελληνικής στρατιωτικής διοίκησης στις 31 Μαρτίου 1947 ή με την πανηγυρική τελετή της 7ης Μαρτίου 1948.

Ο νόμος αποτέλεσε καθοριστικό βήμα για τη θεσμική ολοκλήρωση της ενσωμάτωσης, έπειτα από τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947. Για τους κατοίκους της Ρόδου και των υπόλοιπων Δωδεκανήσων, η εξέλιξη αυτή επισφράγισε μια μακρά ιστορική διαδρομή διαδοχικών ξένων διοικήσεων και διεκδίκησης της ένωσης με την Ελλάδα.

Στις 14 Φεβρουαρίου 1948 δημοσιεύθηκε ο Νόμος 547/1948 «Περί διοικήσεως της Δωδεκανήσου», με τον οποίο οργανώθηκε η ένταξη της περιοχής στο ελληνικό διοικητικό σύστημα. Η νομοθετική πράξη ήρθε λίγο πριν από την επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης στις 7 Μαρτίου.

Η θέσπιση ελληνικής διοίκησης δεν ήταν μόνο συμβολική αλλαγή σημαίας αλλά απαιτούσε προσαρμογή υπηρεσιών, δικαίου και διοικητικών δομών μετά από δεκαετίες ιταλικής κυριαρχίας και τη μεταβατική βρετανική διοίκηση. Ο νόμος αποτέλεσε βασικό θεσμικό βήμα για την πλήρη ενσωμάτωση των νησιών στο ελληνικό κράτος.

Στις 25 Μαΐου 1958 άναψε για πρώτη φορά η μηχανή προβολής του θερινού κινηματογράφου Τιτάνια, εγκαινιάζοντας ένα νέο κεφάλαιο στη διασκέδαση της μεταπολεμικής Ρόδου. Ο κινηματογράφος δημιουργήθηκε από τους αδελφούς Χατζηνικολάου, σε μια εποχή που η προβολή ταινιών σε υπαίθριες αίθουσες αποτελούσε σημαντική κοινωνική έξοδο για τις οικογένειες και τους νέους του νησιού.

Η πρώτη ταινία ήταν «Ο κόκκινος κουρσάρος», με πρωταγωνιστή τον Μπαρτ Λάνκαστερ. Την ημερομηνία και τον τίτλο της ταινίας κατέγραψε αργότερα ο Μιχάλης Χατζηνικολάου σε προσωπική του αφήγηση. Θυμόταν ότι η προσέλευση ξεπέρασε τις προσδοκίες των δημιουργών και ότι το κοινό γέμισε τον χώρο, ακόμη και με όρθιους θεατές.

Η ανταπόκριση δεν περιορίστηκε στην εναρκτήρια βραδιά. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του ιδρυτή, κατά την πρώτη θερινή περίοδο διατέθηκαν περίπου 70.000 εισιτήρια. Το επόμενο καλοκαίρι, το 1959, ο ίδιος υπολόγιζε περίπου 90.000 εισιτήρια, αποδίδοντας στη μεγάλη αυτή απήχηση την απόφαση για τη δημιουργία μόνιμης χειμερινής αίθουσας. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν στοιχεία προσωπικής μαρτυρίας και όχι ανεξάρτητα ελεγμένα λογιστικά δεδομένα.

Το Τιτάνια έμελλε να συνδεθεί με πολλές δεκαετίες κινηματογραφικών αναμνήσεων. Η πρώτη του προβολή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανάπτυξης των χώρων πολιτισμού στη Ρόδο μετά την Ενσωμάτωση, όταν οι αίθουσες κινηματογράφου λειτούργησαν ταυτόχρονα ως τόποι συνάντησης, ψυχαγωγίας και επαφής με το ελληνικό και διεθνές σινεμά. Η γνωστή ημερομηνία προέρχεται από τη μαρτυρία του ιδρυτή· παραμένει χρήσιμη η εύρεση διαφημιστικής αγγελίας της εποχής για πρόσθετη τεκμηρίωση.

Τον Ιούλιο του 1910 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του Βενετοκλείου Γυμνασίου της Ρόδου, επισφραγίζοντας ένα μεγάλο εκπαιδευτικό έργο που είχε θεμελιωθεί τον Ιανουάριο του 1909. Στο επίσημο ιστορικό του σχολείου η τελετή τοποθετείται στις 4 Ιουλίου 1910, ενώ σε άλλη καταγραφή χρησιμοποιείται η 17η Ιουλίου του ίδιου έτους, ημερομηνία κατά την οποία έχει ενταχθεί η παρούσα εγγραφή στο ημερολόγιο.

Η διαφορά των δεκατριών ημερών μπορεί να συνδέεται με τη χρήση Ιουλιανού και Γρηγοριανού ημερολογίου, αλλά δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί επαρκώς με σύγχρονο της τελετής έντυπο. Γι' αυτό η παρουσίαση της χρονολόγησης απαιτεί επιφύλαξη έως ότου επιλυθεί το ζήτημα με ιστορική πηγή της εποχής.

Η κατασκευή του σχολείου ολοκληρώθηκε σε περίπου ενάμιση χρόνο και συνδέθηκε με τη δωρεά των Μίνωα και Δημητρίου Βενετοκλή. Το οικόπεδο προσφέρθηκε από τους Νικόλαο και Πέτρο Δρακίδη, ενώ στην κατασκευή συνδέεται το όνομα του αρχιτέκτονα Χρύσανθου Θεοχάρη. Το εκπαιδευτήριο αποτέλεσε σημαντική κατάκτηση για την ελληνική κοινότητα της Ρόδου στις αρχές του 20ού αιώνα.

Το σχολείο δημιουργήθηκε ενώ η Ρόδος βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική διοίκηση. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, κατά την Ιταλοκρατία και αργότερα μετά την Ενσωμάτωση, το Βενετόκλειο παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς για την ελληνική εκπαίδευση. Στις αίθουσές του μορφώθηκαν γενιές Ροδίων, ενώ το ιστορικό κτίριο διατήρησε τη θέση του ανάμεσα στα εμβληματικά εκπαιδευτικά τοπόσημα του νησιού.

Η καταχώρηση συνδέεται με την τελετή των εγκαινίων, αλλά η ακριβής αντιστοίχιση παλαιού και νέου ημερολογίου παραμένει ανοικτό ιστορικό ζήτημα. Πηγή: 1ο Γενικό Λύκειο Ρόδου, «Ιστορία του σχολείου μας», και ιστορική βιβλιοθήκη του Βενετοκλείου.

Στις 9 Αυγούστου 1924 τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος του νέου Ospedale Regio di Rodi. Η δημιουργία οργανωμένου νοσοκομειακού συγκροτήματος ήταν βασικό έργο της ιταλικής διοίκησης και είχε προηγηθεί συμφωνία για την ίδρυση και χρηματοδότησή του.

Η ανέγερση προχώρησε μέσα στα επόμενα δύο χρόνια και το νοσοκομείο εγκαινιάστηκε τον Αύγουστο του 1926. Η λειτουργία του άλλαξε ουσιαστικά την παροχή οργανωμένης νοσοκομειακής περίθαλψης στη Ρόδο και το κτήριο συνέχισε να χρησιμοποιείται επί δεκαετίες μετά την Ενσωμάτωση.

Στις 24 Ιανουαρίου 1924 υπογράφηκε συμφωνία που άνοιξε τον δρόμο για την ανέγερση του νέου νοσοκομείου της Ρόδου, του Ospedale Regio di Rodi. Το έργο εντάχθηκε στο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των δημόσιων υπηρεσιών της ιταλικής διοίκησης και προοριζόταν να προσφέρει οργανωμένη νοσοκομειακή περίθαλψη σε σύγχρονες εγκαταστάσεις.

Ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε τον Αύγουστο του 1924 και το νοσοκομείο εγκαινιάστηκε το 1926. Το κτήριο συνέχισε να εξυπηρετεί τη Ρόδο και μετά την Ενσωμάτωση, μέχρι τη μεταφορά των υπηρεσιών στο νέο Γενικό Νοσοκομείο το 2000.

Το 1925 ολοκληρώθηκε στο Μανδράκι ο ναός που είχε ανεγερθεί κατά την ιταλική περίοδο ως καθολικός ναός του Αγίου Ιωάννη και μετά την Ενσωμάτωση μετατράπηκε στον Καθεδρικό Ιερό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Το κτήριο βρίσκεται σε κομβικό σημείο της νέας πόλης, απέναντι από το Μανδράκι.

Μετά την παράδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, ο ναός προσαρμόστηκε στην ορθόδοξη λατρεία και εξελίχθηκε σε καθεδρικό ναό της Ιεράς Μητροπόλεως Ρόδου. Η σημερινή του παρουσία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεταβολής χρήσεων που ακολούθησε την αλλαγή κυριαρχίας στο νησί.

Στις 4 Απριλίου 1927 άρχισε επίσημα να λειτουργεί στη Ρόδο υποκατάστημα της Banca d’Italia. Η παρουσία της κεντρικής τράπεζας της Ιταλίας στο νησί εντάχθηκε στην πλήρη διοικητική και οικονομική ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στο ιταλικό σύστημα κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Το υποκατάστημα εξυπηρετούσε χρηματοπιστωτικές και διοικητικές ανάγκες και αργότερα απέκτησε μνημειακό κτήριο στο νέο διοικητικό κέντρο της πόλης. Μετά την Ενσωμάτωση, το κτήριο συνδέθηκε με τη λειτουργία της Τράπεζας της Ελλάδος στη Ρόδο.

Την περίοδο 1925–1927 ολοκληρώνεται το Palazzo del Governatore, το σημερινό Διοικητήριο της Ρόδου, σε σχέδια του Florestano Di Fausto. Το κτίριο σχεδιάστηκε ως κέντρο της ιταλικής διοίκησης και αποτέλεσε βασικό στοιχείο της νέας μνημειακής εικόνας του Μανδρακίου.

Μετά την Ενσωμάτωση συνέχισε να χρησιμοποιείται για δημόσιες και διοικητικές λειτουργίες. Η χρονολόγηση της ολοκλήρωσης τοποθετείται στο 1927, χωρίς να έχει ακόμη τεκμηριωθεί συγκεκριμένη ημερομηνία εγκαινίων.

Την περίοδο 1938–1939 κατασκευάζεται το Δημοτικό Θέατρο Ρόδου ως τμήμα του συγκροτήματος Casa Littoria, του σημερινού Δημαρχείου. Το έργο εντάχθηκε στη νέα διοικητική και πολιτιστική οργάνωση του κέντρου της πόλης κατά τα τελευταία χρόνια της Ιταλοκρατίας.

Το θέατρο συνέχισε να χρησιμοποιείται και μετά την Ενσωμάτωση, αποκτώντας θέση στη δημόσια και πολιτιστική ζωή της Ρόδου. Δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής ακριβής ημερομηνία ολοκλήρωσης ή πρώτης λειτουργίας.

Στις 10 Μαΐου 1945, σύμφωνα με ιστορικό χρονικό της απελευθέρωσης, ο αξιωματικός Χριστόδουλος Τσιγάντες έφθασε στη Ρόδο, λίγες ημέρες μετά την παράδοση των γερμανικών δυνάμεων στα Δωδεκάνησα. Ο διοικητής του Ιερού Λόχου ήταν ήδη συνδεδεμένος με τις συμμαχικές επιχειρήσεις στα νησιά και είχε βρεθεί στη Σύμη κατά την παράδοση της 8ης Μαΐου.

Η άφιξη έγινε σε μία εξαιρετικά σύνθετη μεταβατική περίοδο. Η γερμανική κατοχή είχε τελειώσει, αλλά η πολυπόθητη ένωση με την Ελλάδα δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί. Τα Δωδεκάνησα τέθηκαν υπό βρετανική στρατιωτική διοίκηση και η ελληνική παρουσία περιλάμβανε στρατιωτικές αποστολές και συνεχή προσπάθεια υπεράσπισης της διεκδίκησης της Ενσωμάτωσης.

Ο Τσιγάντες, μία από τις γνωστότερες στρατιωτικές μορφές της εποχής, ανέλαβε ιδιαίτερο ρόλο στις επαφές με τις αρχές και στη μεταπολεμική ανασυγκρότηση. Η δράση του στη Ρόδο δεν περιορίστηκε στις πολεμικές επιχειρήσεις. Συνδέθηκε με διοικητικά, εκπαιδευτικά και εκκλησιαστικά ζητήματα κατά τη διάρκεια της βρετανικής διοίκησης.

Η αναφορά στην 10η Μαΐου προέρχεται από δημοσιευμένο ιστορικό χρονικό και χρειάζεται περαιτέρω αντιπαραβολή με το ημερολόγιο της στρατιωτικής αποστολής. Η καταχώρηση διαχωρίζει αυτή την άφιξη από την επίσημη μεταγενέστερη εγκατάσταση της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής Δωδεκανήσου.