Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 11 Μαΐου 1914, ο Δανός αρχαιολόγος Karl Frederik Kinch επέστρεψε στη Βρουλιά και στον φάρο του Πρασονησίου, όπου είχε πραγματοποιήσει ανασκαφές τα προηγούμενα χρόνια. Η επίσκεψη καταγράφεται με ακριβή ημερομηνία στο προσωπικό ημερολόγιό του, αριθμός 44, σελίδα 74, το οποίο παραθέτει η επιστημονική μελέτη «Vroulia revisited».

Ο Kinch σημείωσε ότι κοντά στον φάρο ζούσε ο Μεχμέτ Αλή (Mehemet Ali) με τη σύζυγό του και τους δύο παντρεμένους γιους τους, Τσουκρί (Chukri) και Χουσεΐν (Hussein). Αυτή η καταγραφή αποτελεί σπάνια προσωπική μαρτυρία για τους ανθρώπους που κατοικούσαν τότε στην απομακρυσμένη περιοχή, χωρίς να τεκμηριώνει ότι ο Μεχμέτ Αλή κατείχε ο ίδιος επισήμως τη θέση του φαροφύλακα.

Με τον Τσουκρί ο αρχαιολόγος επισκέφθηκε το παλιό σπίτι της δανικής αποστολής στο Πρασονήσι. Εκεί διαπίστωσε ότι ο χρόνος και οι βροχές είχαν προκαλέσει φθορές σε κτίσματα και ανασκαφικά κατάλοιπα. Σε ένα από τα δωμάτια είχαν τοποθετηθεί μια βάρκα και σανίδες, ενώ ο σοβάς είχε αποκολληθεί σε σημεία κοντά στην είσοδο.

Οι κύριες ανασκαφές της αποστολής είχαν πραγματοποιηθεί το 1907–1908 στον αρχαϊκό οικισμό της Βρουλιάς. Ο Kinch είχε συνεργαστεί με τη σύζυγό του Helvig, η οποία συνέβαλε στα σχέδια και στην αποτύπωση των αρχαιολογικών ευρημάτων. Η επιστροφή του το 1914 έφερε ξανά σε επαφή την επιστημονική αποστολή με το τοπίο και τους ανθρώπους της νότιας Ρόδου.

Στη φωτογραφική συλλογή της ίδιας αποστολής κατονομάζεται επίσης φαροφύλακας με το όνομα Halil, χωρίς ακριβή ημέρα λήψης του πορτρέτου του. Ο Halil και ο Μεχμέτ Αλή δεν πρέπει να συγχέονται: η σχέση τους ή η διαδοχή σε θέση υπηρεσίας δεν έχει τεκμηριωθεί.

Το 1924 ξεκίνησαν στο Μανδράκι τα έργα για την ανέγερση της Νέας Αγοράς, στο πλαίσιο της πολεοδομικής αναμόρφωσης που προώθησε η ιταλική διοίκηση. Το συγκρότημα σχεδιάστηκε από τον Florestano Di Fausto με καταστήματα και εμπορικές λειτουργίες γύρω από στοές και εσωτερική αυλή.

Οι φωτογραφίες του 1925 τεκμηριώνουν οικοδομική δραστηριότητα, όχι αναγκαστικά συγκεκριμένη ημέρα θεμελίωσης ή ολοκλήρωσης. Το κτίριο συνδέθηκε με την αναδιοργάνωση του εμπορίου, που αναπτύχθηκε γύρω από το Μανδράκι και τις νέες δημόσιες εγκαταστάσεις της Ιταλοκρατίας.

Για την έναρξη λειτουργίας υπάρχει ήδη χωριστή ημερήσια εγγραφή στις 8 Αυγούστου 1926. Αυτή η ημερομηνία καταγράφεται από μεταγενέστερη μαρτυρία παλιού εμπόρου της αγοράς και χρειάζεται έλεγχο σε σύγχρονη εφημερίδα. Η ύπαρξη της Νέας Αγοράς το 1928 τεκμηριώνει τη λειτουργία της, αλλά δεν αποτελεί νέα ημερομηνία εγκαινίων.

Η Νέα Αγορά διατηρείται ως κεντρικό εμπορικό και αρχιτεκτονικό τοπόσημο της Ρόδου. Οι επεμβάσεις και οι διαφορετικές περίοδοι λειτουργίας της αποτελούν συνέχεια ενός έργου που ξεκίνησε το 1924.

Το σημερινό Ακταίον δεν δημιουργήθηκε εξαρχής ως ιταλικό κτίριο. Σύμφωνα με το ιστορικό του ίδιου του χώρου, η αρχική κατασκευή ανάγεται στα τέλη του 19ου ή στις αρχές του 20ού αιώνα, κατά την οθωμανική διοίκηση, οπότε χρησιμοποιήθηκε ως λέσχη Οθωμανών αξιωματικών.

Μετά την κατάληψη της Ρόδου από τους Ιταλούς το 1912 συνέχισε να εξυπηρετεί στρατιωτικές και κοινωνικές χρήσεις. Στη δεκαετία του 1920 η ιταλική διοίκηση προχώρησε σε ουσιαστικές αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις, που συνδέονται με τον Φλορεστάνο ντι Φάουστο και τη μετατροπή του σε Circolo Italia, δηλαδή λέσχη της ιταλικής κοινότητας. Η χρονολόγηση ολοκλήρωσης στα 1925–1926 χρειάζεται περαιτέρω αρχειακή διασταύρωση.

Το κτίριο χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές φάσεις ως λέσχη, χώρος εκδηλώσεων και υπηρεσιακή εγκατάσταση. Το 1946 απέκτησε τη γνωστή ονομασία «Ακταίον». Η νέα χρήση του μετά τον πόλεμο το καθιέρωσε ως κεντρικό σημείο κοινωνικής ζωής στο Μανδράκι.

Το 1926 πραγματοποιήθηκε αρχαιολογική ανασκαφική έρευνα στο ιερό του Ατταβυρίου Διός στην κορυφή του Ατταβύρου. Το μνημείο συνέχισε αργότερα να ερευνάται με σύγχρονες αρχιτεκτονικές και αρχαιολογικές μεθόδους.

Η επανεξέταση των μελών και των κατασκευών έδειξε τον χαρακτήρα του χώρου ως υπαίθριου λατρευτικού συγκροτήματος με μνημειακό βωμό. Μέρος του αρχαίου υλικού εντοπίστηκε σε μεταγενέστερα χριστιανικά κτίσματα της περιοχής.

Το έτος 1926 τεκμηριώνεται στη δημοσιευμένη μελέτη· ακριβής ημέρα έναρξης των ανασκαφών δεν επιβεβαιώνεται.

Περί το 1926 ολοκληρώνεται στο Μανδράκι το Palazzo delle Poste, το ιστορικό κτίριο του Ταχυδρομείου της Ρόδου, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Florestano Di Fausto. Το κτίριο εντάσσεται στο μεγάλο πρόγραμμα αναμόρφωσης του διοικητικού κέντρου της πόλης κατά την Ιταλοκρατία.

Με την επιβλητική του μορφή και τη θέση του στο παραλιακό μέτωπο έγινε ένα από τα χαρακτηριστικότερα δημόσια κτίρια της νέας πόλης. Το έτος ολοκλήρωσης είναι τεκμηριωμένο, όμως δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής ακριβής ημέρα εγκαινίων.

Στις 9 Αυγούστου 1926 πραγματοποιήθηκαν τα επίσημα εγκαίνια της Νέας Αγοράς της Ρόδου, στο Μανδράκι. Η ημερομηνία επιβεβαιώνεται από το αναλυτικό ρεπορτάζ της εφημερίδας «Il Messaggero di Rodi» της 10ης Αυγούστου 1926, το οποίο περιγράφει την τελετή που πραγματοποιήθηκε το προηγούμενο πρωί. Πρόκειται για σημαντικό σταθμό της αναμόρφωσης της πόλης κατά την Ιταλοκρατία.

Το νέο δημοτικό εμπορικό συγκρότημα συγκέντρωσε χώρους πώλησης τροφίμων και εμπορικά καταστήματα γύρω από οργανωμένους κοινόχρηστους χώρους. Όπως σημείωνε η εφημερίδα, στόχος ήταν να βελτιωθούν οι συνθήκες υγιεινής, η εξυπηρέτηση των κατοίκων και η λειτουργία της τοπικής αγοράς. Το κτίριο, που σχεδίασε ο Ιταλός αρχιτέκτονας Florestano Di Fausto, εξελίχθηκε σε ένα από τα χαρακτηριστικότερα τοπόσημα της νεότερης Ρόδου.

Το δημοσίευμα αποδίδει ιδιαίτερη συμβολή στον τότε δήμαρχο Alfredo Biliotti, ο οποίος στήριξε την ανάληψη της μεγάλης δαπάνης κατασκευής από τον Δήμο, και μνημονεύει τον Ugo Sabetta ως θερμό υποστηρικτή του έργου. Στην τελετή παρευρέθηκαν ο κυβερνήτης Mario Lago και η σύζυγός του Donna Ottavia, ο γενικός γραμματέας Giorgio Ghigi και άλλοι εκπρόσωποι των αρχών.

Η ημερομηνία των επίσημων εγκαινίων είναι η 9η Αυγούστου 1926. Σε νεότερη ιστορική μαρτυρία αναφέρεται η 8η Αυγούστου ως ημερομηνία έναρξης λειτουργίας της Αγοράς· η διαφορά καταγράφεται ως εκκρεμότητα προς περαιτέρω διασταύρωση και δεν πρέπει να συγχέεται με την τεκμηριωμένη ημερομηνία της τελετής.

Την περίοδο 1925–1927 ολοκληρώνεται το Palazzo del Governatore, το σημερινό Διοικητήριο της Ρόδου, σε σχέδια του Florestano Di Fausto. Το κτίριο σχεδιάστηκε ως κέντρο της ιταλικής διοίκησης και αποτέλεσε βασικό στοιχείο της νέας μνημειακής εικόνας του Μανδρακίου.

Μετά την Ενσωμάτωση συνέχισε να χρησιμοποιείται για δημόσιες και διοικητικές λειτουργίες. Η χρονολόγηση της ολοκλήρωσης τοποθετείται στο 1927, χωρίς να έχει ακόμη τεκμηριωθεί συγκεκριμένη ημερομηνία εγκαινίων.

Στις 4 Νοεμβρίου 1927 η ιταλική διοίκηση των Δωδεκανήσων προχώρησε στην επίσημη σύσταση του Ιστορικού και Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Ρόδου, γνωστού ως FERT. Η πράξη αποτυπώθηκε στο κυβερνητικό διάταγμα αριθ. 202 του Mario Lago, με το οποίο εγκρίθηκε και το καταστατικό του νέου ιδρύματος.

Για τη στέγασή του χρησιμοποιήθηκε το αναστηλωμένο παλαιό Οπλοστάσιο των Ιωαννιτών Ιπποτών, στην πλατεία Αργυροκάστρου της Μεσαιωνικής Πόλης. Το ιστορικό κτίριο απέκτησε νέα χρήση, συνδυάζοντας τη μελέτη του παρελθόντος με τη διατήρηση της μεσαιωνικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ρόδου.

Σκοπός του Ινστιτούτου ήταν η συστηματική μελέτη της ιστορίας, της αρχαιολογίας και των μνημείων της Ρόδου και των άλλων νησιών. Η επιστημονική δραστηριότητά του περιλάμβανε βιβλιοθήκη, συλλογή φωτογραφικών τεκμηρίων, υποστήριξη ερευνητών και δημοσιεύσεις, ενώ η ίδρυσή του συνδεόταν και με την πολιτιστική πολιτική της ιταλικής διοίκησης.

Η προετοιμασία είχε αρχίσει πριν από την επίσημη ίδρυση. Σύμφωνα με την ιστορική βιβλιογραφία, ήδη το 1926 γινόταν λόγος για βιβλιοθήκη με περισσότερους από 2.000 τόμους και φωτογραφικό αρχείο περίπου 1.500 πλακών. Στα επόμενα χρόνια το υλικό εμπλουτίστηκε, ενώ το περιοδικό Clara Rhodos αποτέλεσε βασικό μέσο δημοσίευσης αρχαιολογικών μελετών.

Στην ίδια περίοδο η ιταλική διοίκηση αναπτύσσει και διαφορετικές ερευνητικές υποδομές στο νησί: ενδεικτικά, το Γεωργικό Πειραματικό Ινστιτούτο στη Βιλλανόβα, κοντά στο σημερινό Παραδείσι, αναφέρεται σε δημοσίευμα του Δεκεμβρίου 1927, ενώ δημοσιεύματα του 1928 μνημονεύουν διαδικασία επέκτασής του με απόκτηση εκτάσεων. Το αγροτικό ίδρυμα δεν είχε οργανωτική σχέση με το αρχαιολογικό FERT και η ακριβής ημερομηνία της σχετικής πράξης επέκτασης παραμένει προς επανέλεγχο.

Η 4η Νοεμβρίου 1927 είναι η ημερομηνία της διοικητικής ίδρυσης, όχι των εγκαινίων. Η επίσημη τελετή πραγματοποιήθηκε στις 12 Μαΐου 1928, κατά τη διάρκεια διεθνούς αρχαιολογικού συνεδρίου στη Ρόδο.

Φωτογραφικά αρχεία του 1928 τεκμηριώνουν ότι η Νέα Αγορά της Ρόδου λειτουργεί ήδη ως ολοκληρωμένο εμπορικό συγκρότημα απέναντι από το Μανδράκι. Το κτίριο εντάσσεται στις μεγάλες πολεοδομικές παρεμβάσεις της ιταλικής διοίκησης και οργανώνει καταστήματα γύρω από μια χαρακτηριστική εσωτερική αυλή.

Η Νέα Αγορά εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα εμπορικά και αρχιτεκτονικά σημεία της πόλης. Για το αρχείο έχει τεκμηριωθεί η παρουσία της το 1928, αλλά όχι συγκεκριμένη πρώτη ημέρα λειτουργίας.

Το κτήριο του Ταχυδρομείου της Ρόδου ολοκληρώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920, στο πλαίσιο της μεγάλης αναμόρφωσης του Μανδρακίου από την ιταλική διοίκηση. Το μνημειακό οικοδόμημα εντάχθηκε στη σειρά των νέων δημόσιων κτηρίων που συγκρότησαν το διοικητικό και εμπορικό μέτωπο της πόλης προς το λιμάνι.

Η θέση και η μορφολογία του το κατέστησαν ένα από τα χαρακτηριστικά τοπόσημα της νέας πόλης. Η ταχυδρομική του χρήση συνδέθηκε με τον εκσυγχρονισμό των επικοινωνιών στη Ρόδο, ενώ το ίδιο το κτήριο αποτελεί σήμερα σημαντικό δείγμα της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ιταλοκρατίας.

Στις 12 Μαΐου 1928, στις 9 το πρωί, πραγματοποιήθηκαν τα επίσημα εγκαίνια του Ιστορικού και Αρχαιολογικού Ινστιτούτου FERT στη Ρόδο. Η τελετή εντάχθηκε στο πρόγραμμα διεθνούς αρχαιολογικού συνεδρίου και σηματοδότησε τη δημόσια παρουσίαση ενός επιστημονικού ιδρύματος που είχε συσταθεί με κυβερνητικό διάταγμα στις 4 Νοεμβρίου 1927.

Το FERT στεγαζόταν στο αποκατεστημένο παλαιό Οπλοστάσιο των Ιωαννιτών Ιπποτών, στη σημερινή πλατεία Αργυροκάστρου, μέσα στη Μεσαιωνική Πόλη. Η τελετή έγινε στον χώρο της βιβλιοθήκης, με τη συμμετοχή επιστημόνων και εκπροσώπων των αρχών. Ο κυβερνήτης Mario Lago κήρυξε την έναρξη του συνεδρίου και εγκαινίασε το Ινστιτούτο.

Η βιβλιοθήκη και το φωτογραφικό αρχείο του ιδρύματος αποτελούσαν βασικά εργαλεία έρευνας. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 είχε αρχίσει η συγκέντρωση χιλιάδων τόμων και φωτογραφικών πλακών, ενώ το 1929 καταγράφεται βιβλιοθήκη περίπου 8.000 τόμων. Το επιστημονικό περιοδικό Clara Rhodos φιλοξένησε μελέτες για την αρχαιολογία και την ιστορία των νησιών.

Οι εργασίες του συνεδρίου συνοδεύτηκαν από επισκέψεις σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους της Ρόδου. Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονταν η Λίνδος, η Ιαλυσός και η Φιλέρημος. Ειδικότερα, για τις 14 Μαΐου 1928 προβλεπόταν επίσκεψη των συνέδρων στην Ιαλυσό και στη Φιλέρημο, ώστε να γνωρίσουν από κοντά τους αρχαιολογικούς χώρους και τις έρευνες. Η ημερομηνία τεκμηριώνεται από το πρόγραμμα της διοργάνωσης, χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα η πραγματοποίηση της συγκεκριμένης εκδρομής.

Το FERT εντάχθηκε στην οργανωμένη αρχαιολογική δραστηριότητα της Ιταλοκρατίας, η οποία παρήγαγε αξιόλογη επιστημονική τεκμηρίωση αλλά συνδεόταν επίσης με την πολιτική προβολής της ιταλικής παρουσίας στα Δωδεκάνησα. Το κτίριο του παλαιού Οπλοστασίου σώζεται μέχρι σήμερα και η ιστορία του συνδέεται με τη σημερινή αρχαιολογική βιβλιοθήκη.

Το 1929 αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή της Καμείρου Σκάλας έφεραν στο φως κατάλοιπα που χρονολογούνται στην ελληνιστική περίοδο. Τα ευρήματα προστέθηκαν στα στοιχεία που δείχνουν ότι η δυτική ακτή της Ρόδου διατηρούσε οργανωμένη δραστηριότητα και θαλάσσιες συνδέσεις ήδη από την αρχαιότητα.

Η Κάμειρος Σκάλα βρίσκεται απέναντι από τη Χάλκη και κοντά στην αρχαία Κάμειρο, σε μια περιοχή με έντονο αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Οι έρευνες βοήθησαν στην καλύτερη κατανόηση της κατοίκησης και της χρήσης του παράκτιου χώρου γύρω από ένα από τα σημαντικότερα αρχαία κέντρα του νησιού.