Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 4 Οκτωβρίου 1917 γεννήθηκε στην Αντίς Αμπέμπα ο Σάββας Μαμαλίγκας, από πατέρα Ρόδιο, τον Σπυρίδωνα Μαμαλίγκα, και μητέρα Αβησσυνή. Ήρθε πολύ μικρός στη Ρόδο και μεγάλωσε κοντά στη γιαγιά του, φοίτησε στο Βενετόκλειο και συνδέθηκε στενά με τον Γιώργο Κωσταρίδη, μία από τις μορφές που αργότερα εντάχθηκαν στην αντιστασιακή δράση του νησιού.

Κατά την Ιταλοκρατία αρνήθηκε να αποδεχθεί ιταλική υπηκοότητα και αγωνίστηκε να διατηρήσει την ελληνική του ιδιότητα. Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου βρέθηκε μαζί με άλλους Έλληνες υπηκόους σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Ρόδο, ενώ αργότερα αποτέλεσε πηγή πληροφοριών για τον Κωσταρίδη χωρίς να είναι επίσημα ενταγμένος στην οργάνωση. Η προσωπική του διαδρομή φωτίζει τις πιέσεις που δέχονταν οι Έλληνες υπήκοοι του νησιού και το άτυπο δίκτυο της τοπικής αντίστασης.

Στις 24 Μαρτίου 1919 κηδεύεται στη Ρόδο, μέσα σε εκδηλώσεις παγκοινοτικού πένθους, ο Δημήτριος Βενετοκλής. Μαζί με τον αδελφό του Μίνωα υπήρξε από τους σημαντικότερους ευεργέτες της ροδιακής εκπαίδευσης. Η οικογένεια Βενετοκλή συνδέθηκε ιδιαίτερα με την ανέγερση του Βενετοκλείου Γυμνασίου, του οποίου ο Δημήτριος είχε τοποθετήσει τον θεμέλιο λίθο το 1909.

Στις 6 Φεβρουαρίου 1920 πεθαίνει στη Ρόδο ο Μίνως Βενετοκλής, δικηγόρος και ένας από τους σημαντικότερους ευεργέτες της ροδιακής κοινωνίας. Μαζί με τον αδελφό του Δημήτριο συνέδεσε το όνομά του με την ενίσχυση της ελληνικής παιδείας και ιδιαίτερα με το Βενετόκλειο Γυμνάσιο. Η είδηση του θανάτου του προκάλεσε γενικό πένθος στην ελληνική κοινότητα της Ρόδου.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1922, ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, μια ομάδα Μεσαναγρενών μεταναστών στην Αμερική αποφάσισε να οργανώσει τη βοήθειά της προς τη γενέτειρα, ιδρύοντας την Αδελφότητα «Ο Ταξιάρχης». Την ιδρυτική συγκέντρωση, σύμφωνα με την αφήγηση του Ιωάννη Κακαλή που διασώθηκε σε λεύκωμα του συλλόγου, συγκάλεσε με πρωτοβουλία του ο Κ. Πιλληρής. Η συνάντηση έγινε στο σπίτι του Κ. Δημητρά, ο οποίος καταγόταν από τη Λαχανιά.

Η Αδελφότητα δεν δημιουργήθηκε απλώς ως χώρος συνάντησης των ξενιτεμένων. Οι άνθρωποί της επιδίωξαν να συγκεντρώνουν χρήματα, να συντονίζουν κοινωφελείς παρεμβάσεις και να βοηθούν τις οικογένειες και τις υποδομές του Μεσαναγρού. Η ίδρυσή της εντασσόταν στο ευρύτερο κίνημα των δωδεκανησιακών αδελφοτήτων της Αμερικής, που διατηρούσαν ισχυρούς δεσμούς με τα χωριά τους κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Ανάμεσα στις σημαντικότερες πρώιμες παρεμβάσεις που απαριθμεί ο Κακαλής ήταν η συμβολή στη μεταφορά του νεκροταφείου και στην κατασκευή της Αγίας Σοφίας, καθώς και η ενίσχυση εκπαιδευτικών αναγκών. Η ιστορική μαρτυρία αναφέρει ακόμη οικονομική βοήθεια για την αγορά σιταριού, για την αντιμετώπιση δυσκολιών της περιόδου και για την προμήθεια αλωνιστικής μηχανής. Οι δωρεές αυτές μαρτυρούν πόσο ουσιαστική ήταν η στήριξη των μεταναστών προς ένα απομακρυσμένο χωριό της νότιας Ρόδου.

Στην ιστορία της Αδελφότητας ξεχωρίζουν ο Κ. Πιλληρής ως πρωτεργάτης της ιδρυτικής συγκέντρωσης και ο Βασίλειος Ηλιάδης, ο οποίος σε ξεχωριστή αφήγηση αναφέρεται ως πρώτος πρόεδρός της. Η αναδρομή του Κακαλή αποκαλεί τον Πιλληρή πρόεδρο κατά τον χρόνο συγγραφής της, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κατείχε το αξίωμα το 1922. Η Αδελφότητα αποτέλεσε έναν από τους σημαντικούς τρόπους με τους οποίους οι Ρόδιοι της διασποράς βοήθησαν έμπρακτα τον τόπο καταγωγής τους.

Στις 24 Απριλίου 1928 ο πρίγκιπας Ουμβέρτος της Σαβοΐας επισκέπτεται τη Ρόδο. Ο μελλοντικός βασιλιάς Ουμβέρτος Β΄ επισκέπτεται τη Ρόδο καθ’ οδόν προς την Παλαιστίνη. Το Istituto Luce διασώζει εκτεταμένο φωτογραφικό υλικό από την επίσημη υποδοχή του και την παρουσία του στην πόλη.

Το διασωζόμενο φωτογραφικό αρχείο επιτρέπει τη μελέτη της επίσκεψης ως γεγονότος της επίσημης ιταλικής παρουσίας στα Δωδεκάνησα. Οι εικόνες της υποδοχής έχουν αξία και ως τεκμήρια για την όψη της πόλης και την τελετουργία των κρατικών επισκέψεων εκείνης της εποχής.

Στις 19 Μαΐου 1929 ο βασιλιάς της Ιταλίας Βίκτωρ Εμμανουήλ Γ΄ και μέλη της βασιλικής οικογένειας αποβιβάζονται στη Ρόδο. Η επίσκεψη αποτελεί μέρος ευρύτερης περιοδείας στα Δωδεκάνησα κατά την περίοδο της ιταλικής κυριαρχίας.

Η βασιλική περιοδεία χρησιμοποιήθηκε από τη διοίκηση ως γεγονός υψηλού συμβολισμού, με επισκέψεις σε δημόσια έργα, κοινότητες και νεόδμητα συγκροτήματα. Στο ίδιο ταξίδι συνδέεται και η επίσκεψη στις νέες εγκαταστάσεις των Πηγών Καλλιθέας.

Το 1935 άρχισε η εγκατάσταση Ιταλών δασεργατών και των οικογενειών τους στο Campochiaro, τη σημερινή Ελεούσα, στο εσωτερικό της Ρόδου. Η ιταλική διοίκηση είχε προγραμματίσει οργανωμένη αξιοποίηση των δασών με ειδικευμένο εργατικό δυναμικό από την κοιλάδα Val di Fiemme του Τρεντίνο.

Σύμφωνα με το περιοδικό La Comunità di Fiemme, μια πρώτη ομάδα επτά υλοτόμων αναχώρησε από την Ιταλία στις 28 Φεβρουαρίου 1935. Το ίδιο δημοσίευμα καταγράφει την επιβίβαση ομάδας οικογενειών την 1η Νοεμβρίου 1935 στο Μπρίντιζι, με προορισμό τη Ρόδο. Άλλες ιστορικές αναφορές τοποθετούν τη διερευνητική παρουσία της πρώτης ομάδας την άνοιξη.

Οι εγκαταστάσεις του οικισμού προορίζονταν για μακροχρόνια διαμονή οικογενειών και για την εξυπηρέτηση της δασικής παραγωγής. Η πορεία της κοινότητας συνδέθηκε με τις μεταβολές του πολέμου και την εγκατάλειψη του συνοικισμού στη μεταπολεμική περίοδο.

Οι δύο ακριβείς ημερομηνίες που έχουν εντοπιστεί αφορούν την αναχώρηση από την Ιταλία και την επιβίβαση στο πλοίο, όχι την οριστικά εξακριβωμένη ημερομηνία άφιξης στη Ρόδο.

Το 1936 δημιουργήθηκε στη νότια Ρόδο, κοντά στην Κατταβιά, ο οργανωμένος αγροτικός οικισμός San Marco. Ο οικισμός αποτέλεσε μέρος του προγράμματος εγκατάστασης αγροτικών κοινοτήτων που προωθούσε η ιταλική διοίκηση στα Δωδεκάνησα.

Το San Marco σχεδιάστηκε με κατοικίες, κοινόχρηστα κτήρια και εκτάσεις καλλιέργειας, ώστε οι εγκατεστημένες οικογένειες να λειτουργούν μέσα σε οργανωμένο αγροτικό μοντέλο. Τα κατάλοιπα του οικισμού αποτελούν σήμερα τεκμήριο μιας ιδιαίτερης φάσης της αγροτικής και κοινωνικής ιστορίας της νότιας Ρόδου.

Το 1938 η ιταλική φασιστική διοίκηση επιβάλλει τη μεταφορά του ιστορικού εβραϊκού νεκροταφείου της Ρόδου από την περιοχή κοντά στην Παλιά Πόλη στη σημερινή του θέση, στον δρόμο προς την Καλλιθέα. Μεταφέρονται τάφοι και επιτύμβιες πλάκες πολλών προηγούμενων αιώνων. Η ιταλική φασιστική διοίκηση επιβάλλει τη μεταφορά του ιστορικού εβραϊκού νεκροταφείου από την Παλιά Πόλη στη σημερινή του θέση προς Καλλιθέα.

Στις 5 Σεπτεμβρίου 1938 η αντιεβραϊκή πολιτική του ιταλικού φασιστικού καθεστώτος αποκτά οργανωμένη και δημόσια μορφή στη Ρόδο. Η Fondazione CDEC τοποθετεί σε αυτή την ημερομηνία την έναρξη της αντιεβραϊκής εκστρατείας στο νησί, με βασικό όργανο προπαγάνδας το «Il Messaggero di Rodi».

Τον ίδιο μήνα τίθεται σε εφαρμογή το μέτρο της απομάκρυνσης όσων Εβραίων χαρακτηρίζονταν «ξένοι». Σταδιακά οι ρατσιστικοί νόμοι που είχαν θεσπιστεί από το φασιστικό καθεστώς επεκτάθηκαν και στους Εβραίους των Ιταλικών Κτήσεων του Αιγαίου, ανατρέποντας τη ζωή μιας κοινότητας που είχε βαθιές ρίζες στη Ρόδο.

Τα μέτρα της περιόδου 1938–1943 δημιούργησαν τον διοικητικό μηχανισμό διακρίσεων, καταγραφής και αποκλεισμού που προηγήθηκε της γερμανικής κατοχής. Παρότι η τελική εκτόπιση του 1944 οργανώθηκε από τις ναζιστικές αρχές, η εβραϊκή κοινότητα είχε ήδη υποστεί χρόνια θεσμικής περιθωριοποίησης υπό την ιταλική φασιστική διοίκηση.

Στις 15 Μαρτίου 1939 η φασιστική διοίκηση των Ιταλικών Κτήσεων του Αιγαίου προχωρά σε νέα καταγραφή του πληθυσμού, στο πλαίσιο της εφαρμογής των ρατσιστικών μέτρων που είχαν αρχίσει να επεκτείνονται στη Ρόδο.

Στις οδηγίες της απογραφής εμφανίζεται πλέον ο όρος «φυλή». Με αυτό τον διοικητικό μηχανισμό οι αρχές απέκτησαν λεπτομερή στοιχεία για 1.952 Εβραίους που κατοικούσαν στον Δήμο Ρόδου. Η καταγραφή δεν ήταν μια ουδέτερη στατιστική διαδικασία αλλά μέρος ενός ευρύτερου συστήματος διάκρισης και ελέγχου.

Η απογραφή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη ιστορική βαρύτητα αν εξεταστεί υπό το φως όσων ακολούθησαν. Πέντε χρόνια αργότερα, τον Ιούλιο του 1944, η γερμανική διοίκηση θα προχωρούσε στη συγκέντρωση και εκτόπιση σχεδόν ολόκληρης της εβραϊκής κοινότητας του νησιού.

Στις 10 Ιουνίου 1940 η Ιταλία εισήλθε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της ναζιστικής Γερμανίας. Την ίδια περίοδο η ιταλική διοίκηση διέταξε τη σύλληψη και τον εγκλεισμό των Εβραίων που θεωρούνταν «ξένοι» και στη Ρόδο άρχισε να λειτουργεί το στρατόπεδο εγκλεισμού San Giovanni.

Το στρατόπεδο αποτέλεσε έναν από τους τόπους κράτησης που συνδέθηκαν με την αντιεβραϊκή πολιτική της Ιταλοκρατίας. Αργότερα εκεί κρατήθηκαν και ναυαγοί του Pentcho, του πλοίου που μετέφερε εκατοντάδες Εβραίους πρόσφυγες προς την Παλαιστίνη και ναυάγησε στο Αιγαίο τον Οκτώβριο του 1940.

Η ύπαρξη του San Giovanni δείχνει ότι οι διώξεις στη Ρόδο δεν άρχισαν ξαφνικά με τη γερμανική κατοχή του 1943. Είχαν προηγηθεί θεσμικές διακρίσεις, καταγραφές, περιορισμοί και εγκλεισμοί στο πλαίσιο της ιταλικής φασιστικής πολιτικής.