Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 29 Μαρτίου 1948 άρχισε η επίσημη κινηματογραφική προβολή της ταινίας «Άννα Ροδίτη», μιας από τις πιο χαρακτηριστικές ελληνικές παραγωγές της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Η ταινία, σε σκηνοθεσία των Γιάννη Φιλίππου και Μιχάλη Γαζιάδη, με πρωταγωνιστές την Καίτη Πάνου και τον Λάμπρο Κωνσταντάρα, είχε γυριστεί κατά μεγάλο μέρος σε φυσικά τοπία της Ρόδου. Αποτελούσε την πρώτη παραγωγή της εταιρείας Ανζερβός και έφερε στην οθόνη την εικόνα του νησιού σε μια εποχή που τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν στο επίκεντρο της ελληνικής επικαιρότητας.

Η ιστορία συνδύαζε τον έρωτα με την αντιστασιακή δράση στα χρόνια της κατοχής. Μια νέα Ροδίτισσα, η Άννα, βρίσκεται αντιμέτωπη με τους κινδύνους του πολέμου, ενώ η αφήγηση αξιοποιεί τόσο τη φυσική ομορφιά όσο και τη συλλογική μνήμη του νησιού. Στην ταινία αποτυπώνονται χαρακτηριστικές τοποθεσίες, ανάμεσά τους οι Πηγές της Καλλιθέας, που έγιναν κινηματογραφικό σκηνικό.

Η ημερομηνία της 29ης Μαρτίου αναφέρεται στην επίσημη έναρξη των προβολών στην Αθήνα, όχι σε πρεμιέρα σε αίθουσα της Ρόδου. Ειδικές ιστορικές καταγραφές αναφέρουν και προγενέστερη φιλανθρωπική προβολή στις 27 Μαρτίου. Η προβολή της ταινίας σε μια τόσο φορτισμένη για τα Δωδεκάνησα περίοδο προσέδωσε στη «Άννα Ροδίτη» ιδιαίτερη πολιτιστική και συμβολική σημασία, πέρα από την εμπορική της επιτυχία.

Ο «Απόλλων» είχε χειμερινή αίθουσα κοντά στην πλατεία Διαγόρα και θερινό χώρο στην παραλία Κόβα, απέναντι από τον «Μπαμπούλα». Η συλλεκτική καταγραφή τοποθετεί τη λειτουργία του περίπου από το 1950 έως το 1965.

Ο χειμερινός χώρος χρησιμοποιήθηκε αργότερα ως Περιηγητική Λέσχη. Τα επιμέρους έτη λειτουργίας και η αλλαγή χρήσης χρειάζονται επαλήθευση σε εφημερίδες και αρχεία.

Το θερινό «Ρόδον» βρισκόταν στην οδό Παπανικολάου, στην περιοχή του λιμανιού της πόλης. Ο συλλεκτικός κατάλογος σημειώνει το 1953 ως έτος έναρξης λειτουργίας του.

Πρόκειται για τον κινηματογραφικό χώρο «Ρόδον» και όχι κατ’ ανάγκην για άλλο ομώνυμο θεατρικό χώρο. Δεν έχει διασταυρωθεί η ακριβής ημέρα της πρώτης προβολής.

Στις 10 Απριλίου 1957 πραγματοποιήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες η παγκόσμια πρεμιέρα της ταινίας «Boy on a Dolphin» («Το παιδί και το δελφίνι»), με τη Σοφία Λόρεν, τον Άλαν Λαντ και τον Κλίφτον Γουέμπ. Η παραγωγή της 20th Century-Fox, σε σκηνοθεσία Ζαν Νεγκουλέσκο, αξιοποίησε ελληνικά τοπία και αποτέλεσε μια από τις πρώτες μεγάλες αμερικανικές κινηματογραφικές παραγωγές που γυρίστηκαν στη μεταπολεμική Ελλάδα. Το American Film Institute επιβεβαιώνει την ημερομηνία της παγκόσμιας πρεμιέρας στις 10 Απριλίου 1957, με προβολές στο Σαν Φρανσίσκο και στη Νέα Υόρκη.

Η ταινία αφηγείται την ιστορία μιας νεαρής σφουγγαρούς που ανακαλύπτει αρχαίο έργο τέχνης στον βυθό του Αιγαίου. Μέσα από την κινηματογραφική της εικόνα, το διεθνές κοινό ήρθε σε επαφή με το ελληνικό νησιωτικό τοπίο, την αρχαιότητα και τη θαλάσσια ζωή. Η παραγωγή συνδέεται με την ιστορία των ξένων γυρισμάτων στην Ελλάδα και με τη διεθνή προβολή του Αιγαίου, στην οποία εντάσσεται και η παρουσία κινηματογραφικών συνεργείων στη Ρόδο τη δεκαετία του 1950.

Η συγκεκριμένη επέτειος αφορά διεθνή πρεμιέρα στις Ηνωμένες Πολιτείες και όχι προβολή στη Ρόδο. Καταγράφεται στο αρχείο ως επεισόδιο της ευρύτερης κινηματογραφικής προβολής της Ελλάδας, με τη ροδιακή σύνδεση να εξετάζεται παράλληλα με τις ξεχωριστές αναφορές για τα γυρίσματα του 1956.

Ο κινηματογράφος Τιτάνια υπήρξε ένας από τους χώρους που σημάδεψαν την ψυχαγωγία της μεταπολεμικής Ρόδου. Η ιστορία του συνδέεται με την πρωτοβουλία των αδελφών Χατζηνικολάου, οι οποίοι δημιούργησαν αρχικά έναν θερινό χώρο προβολών και αργότερα μια μεγάλη χειμερινή αίθουσα. Η προσωπική αφήγηση του Μιχάλη Χατζηνικολάου επιτρέπει να αποκαταστήσουμε τρεις ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες ημερομηνίες της διαδρομής του.

Στις 25 Μαΐου 1958 άρχισαν οι θερινές προβολές με την ταινία «Ο κόκκινος κουρσάρος», στην οποία πρωταγωνιστούσε ο Μπαρτ Λάνκαστερ. Ο ιδρυτής θυμόταν την ιδιαίτερα μεγάλη ανταπόκριση του κοινού και υπολόγιζε σε περίπου 70.000 τα εισιτήρια της πρώτης θερινής περιόδου. Η επιτυχία συνεχίστηκε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του, το καλοκαίρι του 1959, με περίπου 90.000 εισιτήρια.

Η αυξημένη προσέλευση δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τη λειτουργία κινηματογράφου και τον χειμώνα. Με δανεισμό και προσωπική οικονομική προσπάθεια οργανώθηκε η νέα αίθουσα, όπου η πρώτη προβολή τοποθετείται στις 25 Νοεμβρίου 1960. Ο Μιχάλης Χατζηνικολάου θυμόταν τρεις προβολές και περίπου 3.200 εισιτήρια εκείνη την ημέρα. Η προφορική μαρτυρία αναφέρει την ταινία «Ο θαλασσόλυκος» με τον Τζέρι Λιούις· ο συνδυασμός τίτλου και πρωταγωνιστή απαιτεί επιπλέον επιβεβαίωση από πρόγραμμα της εποχής.

Στις 9 Νοεμβρίου 1964 ο κινηματογράφος συνδέθηκε και με την παρουσία της Αλίκης Βουγιουκλάκη και του σκηνοθέτη Αλέκου Σακελλάριου σε προβολή της ταινίας «Το Δόλωμα». Η ταινία είχε γυριστεί σε μεγάλο βαθμό στη Ρόδο, προβάλλοντας χαρακτηριστικές εικόνες του νησιού στο ελληνικό κινηματογραφικό κοινό.

Η ιστορία του Τιτάνια αναδεικνύει μια περίοδο κατά την οποία οι κινηματογραφικές αίθουσες ήταν χώροι συνάντησης και συλλογικής διασκέδασης. Οι χρονολογίες έναρξης των δύο αιθουσών προέρχονται από την προσωπική μαρτυρία ιδρυτή, ενώ η ακριβής ημερομηνία οριστικού κλεισίματος παραμένει προς πρωτογενή επαλήθευση. Οι κινηματογράφοι με την ίδια ονομασία σε άλλους οικισμούς της Ρόδου καταγράφονται ξεχωριστά.

Στις 25 Μαΐου 1958 άναψε για πρώτη φορά η μηχανή προβολής του θερινού κινηματογράφου Τιτάνια, εγκαινιάζοντας ένα νέο κεφάλαιο στη διασκέδαση της μεταπολεμικής Ρόδου. Ο κινηματογράφος δημιουργήθηκε από τους αδελφούς Χατζηνικολάου, σε μια εποχή που η προβολή ταινιών σε υπαίθριες αίθουσες αποτελούσε σημαντική κοινωνική έξοδο για τις οικογένειες και τους νέους του νησιού.

Η πρώτη ταινία ήταν «Ο κόκκινος κουρσάρος», με πρωταγωνιστή τον Μπαρτ Λάνκαστερ. Την ημερομηνία και τον τίτλο της ταινίας κατέγραψε αργότερα ο Μιχάλης Χατζηνικολάου σε προσωπική του αφήγηση. Θυμόταν ότι η προσέλευση ξεπέρασε τις προσδοκίες των δημιουργών και ότι το κοινό γέμισε τον χώρο, ακόμη και με όρθιους θεατές.

Η ανταπόκριση δεν περιορίστηκε στην εναρκτήρια βραδιά. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του ιδρυτή, κατά την πρώτη θερινή περίοδο διατέθηκαν περίπου 70.000 εισιτήρια. Το επόμενο καλοκαίρι, το 1959, ο ίδιος υπολόγιζε περίπου 90.000 εισιτήρια, αποδίδοντας στη μεγάλη αυτή απήχηση την απόφαση για τη δημιουργία μόνιμης χειμερινής αίθουσας. Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν στοιχεία προσωπικής μαρτυρίας και όχι ανεξάρτητα ελεγμένα λογιστικά δεδομένα.

Το Τιτάνια έμελλε να συνδεθεί με πολλές δεκαετίες κινηματογραφικών αναμνήσεων. Η πρώτη του προβολή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανάπτυξης των χώρων πολιτισμού στη Ρόδο μετά την Ενσωμάτωση, όταν οι αίθουσες κινηματογράφου λειτούργησαν ταυτόχρονα ως τόποι συνάντησης, ψυχαγωγίας και επαφής με το ελληνικό και διεθνές σινεμά. Η γνωστή ημερομηνία προέρχεται από τη μαρτυρία του ιδρυτή· παραμένει χρήσιμη η εύρεση διαφημιστικής αγγελίας της εποχής για πρόσθετη τεκμηρίωση.

Το θερινό «ΡΕΞ» λειτουργούσε στην πλατεία Αγίου Νικολάου της πόλης της Ρόδου. Η ιστορική καταγραφή αναφέρει ότι άρχισε το 1960 και ανήκε στον Μιχαήλ Χατζηνικολάου.

Δεν πρέπει να συγχέεται με το ομώνυμο «ΡΕΞ» του Αρχαγγέλου, το οποίο είχε διαφορετική θέση και εγκαταστάσεις. Το έτος 1960 δεν συνοδεύεται προς το παρόν από τεκμηριωμένη ημέρα εγκαινίων.

Στις 21 Νοεμβρίου 1960 τοποθετεί η κινηματογραφική βάση Filmy την πρεμιέρα της ελληνικής ταινίας «Κρουαζιέρα στη Ρόδο», μιας παραγωγής που αξιοποίησε την εικόνα του νησιού σε μια περίοδο κατά την οποία ο τουρισμός αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη θέση στη δημόσια ζωή. Ο τίτλος της ταινίας φέρνει τη Ρόδο στο προσκήνιο του ελληνικού δημοφιλούς κινηματογράφου και παραπέμπει στις θαλάσσιες αφίξεις και στις διακοπές που διαμόρφωναν τη νέα τουριστική ταυτότητα του τόπου.

Στο φιλμ συμμετείχαν γνωστά πρόσωπα της εποχής, ανάμεσά τους ο Λάμπρος Κωνσταντάρας και ο Κώστας Κακκαβάς, ενώ η παραγωγή συνδέθηκε με τη δουλειά του Γιάννη Δαλιανίδη. Ταινίες με ροδιακό θέμα ή με εικόνες από το νησί λειτουργούν σήμερα και ως τεκμήρια της τουριστικής προβολής της Ρόδου στις αρχές της δεκαετίας του 1960, πέρα από την καθαρά κινηματογραφική τους αξία.

Η καταγεγραμμένη ημερομηνία αφορά την κινηματογραφική πρεμιέρα που δίνει η Filmy και δεν αποδεικνύει ότι η πρώτη προβολή πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο. Δεν έχει ακόμη εντοπιστεί ανεξάρτητη διαφήμιση ή πρόγραμμα κινηματογράφου της 21ης Νοεμβρίου 1960· γι’ αυτό η συγκεκριμένη χρονολόγηση παραμένει προσωρινή μέχρι την περαιτέρω επιβεβαίωσή της.

Δύο χρόνια μετά το επιτυχημένο ξεκίνημα του θερινού Τιτάνια, η Ρόδος απέκτησε μια νέα χειμερινή κινηματογραφική αίθουσα. Η πρώτη προβολή πραγματοποιήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 1960, όπως αναφέρει ο Μιχάλης Χατζηνικολάου, ένας από τους ανθρώπους πίσω από τη δημιουργία του κινηματογράφου. Το γεγονός σήμανε τη δυνατότητα να συνεχίζονται οι κινηματογραφικές προβολές και πέρα από τους θερινούς μήνες.

Η απόφαση για τη νέα αίθουσα είχε προηγηθεί ύστερα από τη μεγάλη προσέλευση στο θερινό Τιτάνια. Ο ιδρυτής περιέγραψε σε προσωπική του μαρτυρία τον αγώνα για την εξασφάλιση χρηματοδότησης, την αγορά οικοπέδου και τις οικονομικές υποχρεώσεις που ανέλαβαν οι οικογένειες των δημιουργών. Το έργο ολοκληρώθηκε μέσα σε συνθήκες σημαντικού επιχειρηματικού ρίσκου, αλλά με την πεποίθηση ότι η κινηματογραφική ψυχαγωγία είχε πλέον αποκτήσει σταθερό κοινό στη Ρόδο.

Κατά την αφήγησή του, έγιναν τρεις προβολές την πρώτη ημέρα και διατέθηκαν περίπου 3.200 εισιτήρια. Η ίδια μαρτυρία συνδέει την έναρξη με την ταινία «Ο θαλασσόλυκος» και τον Τζέρι Λιούις. Επειδή η ονομασία της ταινίας και η αναφορά στον ηθοποιό χρειάζονται επιβεβαίωση από διαφημίσεις ή κινηματογραφικά προγράμματα της εποχής, παρατίθενται εδώ ρητά ως στοιχεία της μαρτυρίας και όχι ως ανεξάρτητα εξακριβωμένα στοιχεία του προγράμματος.

Η χειμερινή αίθουσα βοήθησε να καθιερωθεί ο κινηματογράφος ως καθημερινή πολιτιστική συνήθεια όλο τον χρόνο. Το Τιτάνια δεν ήταν απλώς επιχείρηση προβολής ταινιών: για πολλούς κατοίκους της Ρόδου υπήρξε τόπος κοινών εμπειριών, αναμονής για νέες παραγωγές και κοινωνικής συναναστροφής. Η 25η Νοεμβρίου 1960 αποτελεί επομένως σημαντική ημερομηνία στην ιστορία των κινηματογραφικών αιθουσών του νησιού.

Σε παλαιότερη επανάληψη της αφήγησης εμφανίζεται και η 25η Δεκεμβρίου 1960· η 25η Νοεμβρίου καταγράφεται ρητά ως πρώτη προβολή στην εκτενέστερη δημοσιευμένη μαρτυρία. Αναζητείται επιβεβαίωση σε εφημερίδα της εποχής.

Το χειμερινό «Παλλάς» καταγράφεται στη Δημοκρατίας 13 και η έναρξή του τοποθετείται στο 1961. Η αίθουσα συνέχισε να αποτελεί σημείο κινηματογραφικής αναφοράς για την πόλη και μετά την αλλαγή των κινηματογραφικών συνηθειών.

Σύμφωνα με τη συλλεκτική ιστορική καταγραφή, το 1999 ανακαινίστηκε και χωρίστηκε σε πέντε αίθουσες. Η πληροφορία για τη σημερινή λειτουργία του καταλόγου του 2012 δεν πρέπει να θεωρείται αυτομάτως επίκαιρη.

Στις 27 Απριλίου 1961 πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο η παγκόσμια πρεμιέρα της ταινίας «Τα Κανόνια του Ναβαρόνε» («The Guns of Navarone»), μιας από τις πλέον αναγνωρίσιμες διεθνείς κινηματογραφικές παραγωγές που συνδέθηκαν με τη Ρόδο. Η προβολή έγινε στο Leicester Square Theatre, σε εκδήλωση φιλανθρωπικού χαρακτήρα. Η ταινία σκηνοθετήθηκε από τον Τζ. Λι Τόμπσον, βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Άλιστερ ΜακΛίν και συγκέντρωσε ηθοποιούς όπως ο Γκρέγκορι Πεκ, ο Ντέιβιντ Νίβεν, ο Άντονι Κουίν και η Ειρήνη Παπά.

Τα γυρίσματα στη Ρόδο είχαν προηγηθεί το 1960, αξιοποιώντας τη Μεσαιωνική Πόλη, περιοχές του νησιού και το Παραδείσι. Το κινηματογραφικό συνεργείο έφερε διεθνείς αστέρες, τεχνικούς και πλήθος κομπάρσων στο νησί. Σύμφωνα με το American Film Institute, η παραγωγή υποστηρίχθηκε από ελληνικούς φορείς, ενώ ο παραγωγός και σεναριογράφος Καρλ Φόρμαν ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης της Ρόδου σε τελετή στο Δημαρχείο κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων.

Η πρεμιέρα της 27ης Απριλίου δεν έγινε στη Ρόδο αλλά στη βρετανική πρωτεύουσα. Παρ’ όλα αυτά, αποτέλεσε την κορύφωση μιας παραγωγής που είχε ήδη αφήσει έντονο αποτύπωμα στην οικονομική, κοινωνική και κινηματογραφική ιστορία του νησιού. Η Ρόδος αποτυπώθηκε στη διεθνή κινηματογραφική μνήμη ως σκηνικό μιας μεγάλης επικής περιπέτειας, γεγονός που συνέβαλε και στη μεταγενέστερη τουριστική της προβολή.

Στις 9 Νοεμβρίου 1964 ο κινηματογράφος Τιτάνια της Ρόδου φιλοξένησε μια ξεχωριστή βραδιά του ελληνικού κινηματογράφου. Σύμφωνα με τη δημοσιευμένη αφήγηση για τη ζωή του Μιχάλη Χατζηνικολάου, στην προβολή της ταινίας «Το Δόλωμα» βρέθηκαν η πρωταγωνίστρια Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο σκηνοθέτης Αλέκος Σακελλάριος, οι οποίοι είχαν ταξιδέψει στο νησί.

Η παρουσία τους είχε ιδιαίτερο συμβολισμό, επειδή η ταινία συνδεόταν άμεσα με τη Ρόδο. Μεγάλο μέρος των γυρισμάτων είχε γίνει στο νησί, αξιοποιώντας φυσικά τοπία και χαρακτηριστικά σημεία που επέτρεπαν στο πανελλήνιο κινηματογραφικό κοινό να γνωρίσει μια Ρόδο τουριστικά αναπτυσσόμενη και έντονα κοσμοπολίτικη. Στην παραγωγή της Φίνος Φιλμ πρωταγωνιστούσαν, εκτός από τη Βουγιουκλάκη, ο Αλέκος Αλεξανδράκης και ο Ντίνος Ηλιόπουλος.

Ο Μιχάλης Χατζηνικολάου είχε συνδεθεί και με την υποστήριξη των γυρισμάτων, σύμφωνα με την ίδια αφήγηση. Έτσι, η εκδήλωση στο Τιτάνια αποτέλεσε μια στιγμή συνάντησης των ανθρώπων της κινηματογραφικής παραγωγής με το τοπικό κοινό, στον ίδιο τόπο που είχε φιλοξενήσει σκηνές της ταινίας.

Το γεγονός θυμίζει τη σημαντική παρουσία της Ρόδου στην κινηματογραφική παραγωγή της δεκαετίας του 1960. Οι κινηματογράφοι δεν περιορίζονταν στην προβολή έργων, αλλά μπορούσαν να γίνουν και χώροι επαφής με τους δημιουργούς τους. Η ημερομηνία 9 Νοεμβρίου 1964 προέρχεται από τη συγκεκριμένη δημοσιευμένη ιστορική μαρτυρία· επιπλέον δημοσιεύματα της εποχής θα μπορούσαν να φωτίσουν το πρόγραμμα, την υποδοχή και την ακριβή μορφή της εκδήλωσης.