Σαν σήμερα
στη Ρόδο

Στις 18 Οκτωβρίου 1915, η «Ροδιακή» καταγράφει την επανίδρυση του Διδασκαλικού Συλλόγου «Κλεόβουλος». Ιστορική αναφορά της Ιεράς Μητροπόλεως Ρόδου παραπέμπει σε φύλλο της «Ροδιακής» της 18ης Οκτωβρίου 1915 για την επανίδρυση του Διδασκαλικού Συλλόγου «Κλεόβουλος».

Ο σύλλογος «Κλεόβουλος» συνδέεται με την οργάνωση των εκπαιδευτικών και τη συλλογική τους παρουσία σε μια εποχή κατά την οποία η Ρόδος βρισκόταν υπό ιταλική διοίκηση. Η αναφορά στον τοπικό Τύπο προσφέρει ιστορικό τεκμήριο για τη δράση των δασκάλων, χωρίς να αποδεικνύει από μόνη της όλες τις λεπτομέρειες της διαδικασίας επανίδρυσης.

Στις 24 Απριλίου 1916 χρονολογείται το παλαιότερο φύλλο της ιταλόφωνης εφημερίδας «Il Messaggero di Rodi» («Ο Αγγελιοφόρος της Ρόδου») που περιλαμβάνει το εξειδικευμένο ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας. Ήταν μια σημαντική νέα παρουσία στον Τύπο της Ρόδου, τέσσερα χρόνια μετά τη στρατιωτική κατάληψη του νησιού από την Ιταλία και ενώ ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν σε εξέλιξη. Η ακριβής ημερομηνία προκύπτει από το αρχειακό χρονολόγιο· χωρίς φωτογραφικό έλεγχο του τεύχους δεν πρέπει να ταυτίζεται κατηγορηματικά με αποδεδειγμένο αριθμό 1 ή να θεωρείται ότι αποκλείονται τυχόν παλαιότερα μη διασωθέντα φύλλα.

Για την πρώτη καταγεγραμμένη περίοδο, από τις 24 Απριλίου έως τις 31 Δεκεμβρίου 1916, ο κατάλογος διευθυντών του ίδιου πανεπιστημιακού αρχείου κατονομάζει τον Rocco della Cananea. Η εφημερίδα τυπωνόταν στην ιταλική γλώσσα και λειτούργησε μέσα στο ιδιαίτερο πολιτικό και διοικητικό περιβάλλον της ιταλικής παρουσίας στα Δωδεκάνησα. Ο χαρακτήρας και οι θέσεις της πρέπει να ερμηνεύονται σε συνάρτηση με τις εκάστοτε αρχές και πολιτικές συνθήκες, όχι ως ουδέτερη περιγραφή όλων των γεγονότων του νησιού.

Στα πρώτα χρόνια τα φύλλα είχαν κατά κανόνα τέσσερις ιταλόγλωσσες σελίδες, με περιστασιακές ειδικές εκδόσεις διαφορετικού μεγέθους. Αργότερα η μορφή της εφημερίδας άλλαξε. Από τις 14 Φεβρουαρίου 1926 έως τις 16 Αυγούστου 1938 πολλά από τα σωζόμενα φύλλα διέθεταν τέταρτη σελίδα στη νεοελληνική, ενώ κατά περίπτωση εμφανιζόταν και τουρκόγλωσσο υλικό. Η πολύγλωσση αυτή παρουσία μαρτυρεί την ανάγκη επικοινωνίας με διαφορετικές κοινότητες της Ρόδου, χωρίς να αναιρεί το πλαίσιο της ιταλικής διοίκησης.

Η ιστορία της εφημερίδας εκτείνεται σε σημαντικές μεταβολές του 20ού αιώνα: από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στην περίοδο του Μάριο Λάγκο, στη φασιστική διοίκηση, στους φυλετικούς διωγμούς του 1938 και στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα φύλλα της αποτελούν σήμερα ουσιώδη πηγή για την κοινωνική ζωή, τις πολιτικές αποφάσεις, τις ανακοινώσεις, τη δημόσια γλώσσα και την καθημερινότητα του νησιού. Ιδίως οι αναφορές στις διώξεις των Εβραίων της Ρόδου δείχνουν γιατί τα δημοσιεύματα απαιτούν ιστορική κριτική και διασταύρωση με ανεξάρτητα τεκμήρια.

Στο ψηφιακό αρχείο του Πανεπιστημίου της Πάδοβας έχουν συγκεντρωθεί 6.280 φύλλα και 24.347 σαρώσεις υψηλής ανάλυσης. Το υλικό προέρχεται από τη Βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ρώμης, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους στη Ρόδο και το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αιγαιακών Σπουδών. Η καταγεγραμμένη συλλογή φτάνει έως τις 29 Δεκεμβρίου 1945· αυτή είναι η τελευταία ημερομηνία της συγκεκριμένης αρχειακής σειράς και δεν επιτρέπει από μόνη της συμπεράσματα για κάθε πιθανό χαμένο ή μη καταλογογραφημένο φύλλο.

Σημαντικό ιστορικό τεκμήριο είναι και η σωζόμενη πρώτη σελίδα του φύλλου της Πέμπτης 6 Ιανουαρίου 1921 (έτος VI, αριθμός 3), που φέρει τον τίτλο «Il Messaggero di Rodi» και την ενότητα «Notizie Telegrafiche». Η συγκεκριμένη φωτογραφία δεν είναι το πρώτο φύλλο του 1916, αλλά αυθεντικό δείγμα της ύλης και της τυπογραφικής εμφάνισης του εντύπου λίγα χρόνια αργότερα. Η δημοσίευση της 24ης Απριλίου 1916 σηματοδοτεί την αφετηρία της τεκμηριωμένης αρχειακής διαδρομής μιας εφημερίδας που αποτελεί σήμερα βασική πηγή για την ιστορία της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία και την πολεμική περίοδο.

Στις 4 Οκτωβρίου 1917 γεννήθηκε στην Αντίς Αμπέμπα ο Σάββας Μαμαλίγκας, από πατέρα Ρόδιο, τον Σπυρίδωνα Μαμαλίγκα, και μητέρα Αβησσυνή. Ήρθε πολύ μικρός στη Ρόδο και μεγάλωσε κοντά στη γιαγιά του, φοίτησε στο Βενετόκλειο και συνδέθηκε στενά με τον Γιώργο Κωσταρίδη, μία από τις μορφές που αργότερα εντάχθηκαν στην αντιστασιακή δράση του νησιού.

Κατά την Ιταλοκρατία αρνήθηκε να αποδεχθεί ιταλική υπηκοότητα και αγωνίστηκε να διατηρήσει την ελληνική του ιδιότητα. Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου βρέθηκε μαζί με άλλους Έλληνες υπηκόους σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Ρόδο, ενώ αργότερα αποτέλεσε πηγή πληροφοριών για τον Κωσταρίδη χωρίς να είναι επίσημα ενταγμένος στην οργάνωση. Η προσωπική του διαδρομή φωτίζει τις πιέσεις που δέχονταν οι Έλληνες υπήκοοι του νησιού και το άτυπο δίκτυο της τοπικής αντίστασης.

Στις 24 Μαρτίου 1919 κηδεύεται στη Ρόδο, μέσα σε εκδηλώσεις παγκοινοτικού πένθους, ο Δημήτριος Βενετοκλής. Μαζί με τον αδελφό του Μίνωα υπήρξε από τους σημαντικότερους ευεργέτες της ροδιακής εκπαίδευσης. Η οικογένεια Βενετοκλή συνδέθηκε ιδιαίτερα με την ανέγερση του Βενετοκλείου Γυμνασίου, του οποίου ο Δημήτριος είχε τοποθετήσει τον θεμέλιο λίθο το 1909.

Στις 7 Απριλίου 1919, ανήμερα του Πάσχα με το τότε ημερολόγιο, ενωτικές εκδηλώσεις στη Ρόδο και ιδιαίτερα στη Βιλλανόβα, το σημερινό Παραδείσι, εξελίσσονται σε αιματηρή σύγκρουση με τις ιταλικές αρχές κατοχής. Οι κάτοικοι εξέφραζαν την απαίτηση για ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής αβεβαιότητας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τα επεισόδια έμειναν στη συλλογική μνήμη ως «Αιματηρό Πάσχα» και αποτελούν μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκδηλώσεις του δωδεκανησιακού ενωτικού κινήματος κατά την ιταλική κυριαρχία.

Στις 19 Αυγούστου 1919 η «Νέα Ρόδος» δημοσίευσε δίστηλο άρθρο της Ζωής Πολεμικού με τίτλο «Πανηγυρική αθώωσις του κ. Γ. Κοκκίδη». Το κείμενο αφορούσε την αθώωση και την άρση της εξορίας του διευθυντή της εφημερίδας Γεωργίου Κοκκίδη, ο οποίος είχε παραμείνει στη Ζάκυνθο επί περίπου τέσσερις μήνες. Κατά την απουσία του, η Ζωή Βλαχοπούλου-Πολεμικού συνδέεται με την προσωρινή διεύθυνση της εφημερίδας και με την αντίδρασή της στην ιταλική λογοκρισία.

Στις 6 Φεβρουαρίου 1920 πεθαίνει στη Ρόδο ο Μίνως Βενετοκλής, δικηγόρος και ένας από τους σημαντικότερους ευεργέτες της ροδιακής κοινωνίας. Μαζί με τον αδελφό του Δημήτριο συνέδεσε το όνομά του με την ενίσχυση της ελληνικής παιδείας και ιδιαίτερα με το Βενετόκλειο Γυμνάσιο. Η είδηση του θανάτου του προκάλεσε γενικό πένθος στην ελληνική κοινότητα της Ρόδου.

Στα τέλη του 1921 ξεκίνησε στην Κρητηνία προσπάθεια για τη δημιουργία σχολικής βιβλιοθήκης. Από τα ιστορικά τεκμήρια της κοινότητας προκύπτει ότι ζητήθηκε κανονισμός λειτουργίας, ώστε η πρωτοβουλία να αποκτήσει οργανωμένη μορφή και να ενταχθεί στη σχολική ζωή του χωριού.

Η προσπάθεια δείχνει το ενδιαφέρον των τοπικών κοινωνιών της Ρόδου για την εκπαίδευση και την πρόσβαση των μαθητών σε βιβλία σε μια δύσκολη περίοδο της Δωδεκανήσου. Οι μικρές σχολικές βιβλιοθήκες λειτουργούσαν όχι μόνο ως εκπαιδευτικό βοήθημα αλλά και ως χώροι διατήρησης της ελληνικής γλώσσας και παιδείας.

Στις 6 Οκτωβρίου 1921 ιδρύθηκε η S.I.E.R. (Società Industrie Elettriche Rodi), η εταιρεία που συνδέθηκε με την οργανωμένη ανάπτυξη της ηλεκτροδότησης και των τηλεπικοινωνιών στη Ρόδο κατά την ιταλική περίοδο. Η δημιουργία της προηγήθηκε της μακράς παραχώρησης των σχετικών υπηρεσιών που ακολούθησε το 1923.

Η S.I.E.R. ανέπτυξε υποδομές παραγωγής και διανομής ηλεκτρικής ενέργειας και συνέβαλε στην επέκταση των σύγχρονων δικτύων της πόλης. Η ιστορία της αποτελεί βασικό κεφάλαιο της τεχνολογικής και βιομηχανικής μετάβασης της Ρόδου στον 20ό αιώνα.

Το 1922 δημιουργήθηκε στην Ιξιά ο αρχικός πυρήνας του Grand Hotel Miramare, ξενοδοχείου που συνδέθηκε με τον Ρόδιο ξυλουργό και επιχειρηματία Νικόλαο Πολίτη. Το συγκρότημα χτίστηκε σε τοποθεσία με θέα στον κόλπο της Ιξιάς και απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για τις πρώτες οργανωμένες τουριστικές επιχειρήσεις της Ρόδου.

Το πρώτο κτίριο περιγράφεται ως διώροφο, περίπου 1.500 τετραγωνικών μέτρων. Μια μεταγενέστερη παράδοση αποδίδει στον Ιταλό κυβερνήτη Mario Lago την ονομασία Miramare, η οποία συνδέεται νοηματικά με τη θέα προς τη θάλασσα. Δεν έχει βρεθεί πρωτότυπο έγγραφο που να τεκμηριώνει την ονοματοδοσία από τον Lago.

Διαφορετικές πηγές διακρίνουν την αρχική εγκατάσταση το 1922 από εγκαίνια ή πλήρη λειτουργία το 1925. Το ξενοδοχείο υπέστη ζημιές στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αναφέρεται επαναλειτουργία το 1947. Μετά τον θάνατο του Πολίτη το 1954 ακολούθησαν αλλαγές διαχείρισης.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 σχεδιάστηκαν επεκτάσεις, ενώ το Miramare συνδέθηκε με την ανάπτυξη του οργανωμένου παραθεριστικού τουρισμού και με κινηματογραφικές παραγωγές. Χωρίς ακριβή ημερομηνία εγκαινίων, η εγγραφή παραμένει καταχώριση έτους.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1922, ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, μια ομάδα Μεσαναγρενών μεταναστών στην Αμερική αποφάσισε να οργανώσει τη βοήθειά της προς τη γενέτειρα, ιδρύοντας την Αδελφότητα «Ο Ταξιάρχης». Την ιδρυτική συγκέντρωση, σύμφωνα με την αφήγηση του Ιωάννη Κακαλή που διασώθηκε σε λεύκωμα του συλλόγου, συγκάλεσε με πρωτοβουλία του ο Κ. Πιλληρής. Η συνάντηση έγινε στο σπίτι του Κ. Δημητρά, ο οποίος καταγόταν από τη Λαχανιά.

Η Αδελφότητα δεν δημιουργήθηκε απλώς ως χώρος συνάντησης των ξενιτεμένων. Οι άνθρωποί της επιδίωξαν να συγκεντρώνουν χρήματα, να συντονίζουν κοινωφελείς παρεμβάσεις και να βοηθούν τις οικογένειες και τις υποδομές του Μεσαναγρού. Η ίδρυσή της εντασσόταν στο ευρύτερο κίνημα των δωδεκανησιακών αδελφοτήτων της Αμερικής, που διατηρούσαν ισχυρούς δεσμούς με τα χωριά τους κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας.

Ανάμεσα στις σημαντικότερες πρώιμες παρεμβάσεις που απαριθμεί ο Κακαλής ήταν η συμβολή στη μεταφορά του νεκροταφείου και στην κατασκευή της Αγίας Σοφίας, καθώς και η ενίσχυση εκπαιδευτικών αναγκών. Η ιστορική μαρτυρία αναφέρει ακόμη οικονομική βοήθεια για την αγορά σιταριού, για την αντιμετώπιση δυσκολιών της περιόδου και για την προμήθεια αλωνιστικής μηχανής. Οι δωρεές αυτές μαρτυρούν πόσο ουσιαστική ήταν η στήριξη των μεταναστών προς ένα απομακρυσμένο χωριό της νότιας Ρόδου.

Στην ιστορία της Αδελφότητας ξεχωρίζουν ο Κ. Πιλληρής ως πρωτεργάτης της ιδρυτικής συγκέντρωσης και ο Βασίλειος Ηλιάδης, ο οποίος σε ξεχωριστή αφήγηση αναφέρεται ως πρώτος πρόεδρός της. Η αναδρομή του Κακαλή αποκαλεί τον Πιλληρή πρόεδρο κατά τον χρόνο συγγραφής της, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κατείχε το αξίωμα το 1922. Η Αδελφότητα αποτέλεσε έναν από τους σημαντικούς τρόπους με τους οποίους οι Ρόδιοι της διασποράς βοήθησαν έμπρακτα τον τόπο καταγωγής τους.

Το 1923 καταγράφεται ως έτος ίδρυσης ιστορικής ποτοποιίας που συνδέεται με την οικογένεια Τριανταφύλλου στη Ρόδο. Η αρχική επιχειρηματική πρωτοβουλία συνδέεται, σύμφωνα με οικογενειακή μαρτυρία, με τον γιατρό Νικόλαο Τριανταφύλλου και τους αδελφούς του Δημήτριο και Αριστείδη.

Ο Νικόλαος είχε εγκατασταθεί στη Ρόδο το 1915, προερχόμενος από την Αλικαρνασσό. Η οικογένεια ανέπτυξε παραγωγή ούζου και άλλων οινοπνευματωδών ποτών σε εγκαταστάσεις που συνδέθηκαν με την οδό Αυστραλίας και τη μετέπειτα ποτοποιία ΕΡΟΠ / ΕΜΕΡΥ.

Παλιές διαφημίσεις διασώζουν επωνυμίες όπως «Γ. Ν. Τριανταφύλλου & Σία» και «Ν. Γ. Τριανταφύλλου & Σία», μαζί με προϊόντα όπως Ούζο Ροδίνι, Μαρασκίνο και διάφορα λικέρ. Η διαφορετική σειρά των αρχικών στις διαφημίσεις χρειάζεται νομική και χρονολογική ταυτοποίηση.

Οικογενειακές αναφορές τοποθετούν νέα επιχειρηματική δραστηριότητα το 1958 και αλλαγές επωνυμίας γύρω στο 1961, ενώ η οινοπαραγωγή απέκτησε ιδιαίτερη θέση στη μεταπολεμική ιστορία της οικογένειας. Η ακριβής ημέρα ίδρυσης δεν είναι γνωστή.