Ο Κρόνος φαίνεται πως διαθέτει ένα δεύτερο εντυπωσιακό γεωμετρικό μυστήριο στην ατμόσφαιρά του. Αστρονόμοι εντόπισαν μια τεράστια δεκάπλευρη ατμοσφαιρική κυματομορφή γύρω από τον νότιο πόλο του πλανήτη, ένα φαινόμενο που δεν είχε παρατηρηθεί σε παλαιότερες αποστολές και ενδέχεται να σχηματίστηκε σχετικά πρόσφατα.
Η ανακάλυψη δημοσιεύθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2026 στο Science Advances και έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή ο Κρόνος είναι ήδη γνωστός για το περίφημο εξάγωνο του βόρειου πόλου του, μια γιγάντια εξαπλεύρη δομή που παραμένει ορατή εδώ και περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες.
Το νέο νότιο φαινόμενο όμως έχει δέκα πλευρές και, σε αντίθεση με το σταθερό βόρειο εξάγωνο, φαίνεται να βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.
Η δομή εμφανίστηκε όταν ο νότιος πόλος έγινε ξανά ορατός
Η κλίση του άξονα του Κρόνου είχε κρατήσει τη νότια πολική περιοχή μακριά από την κατάλληλη γωνία παρατήρησης από τη Γη για περίπου μία δεκαετία. Καθώς η περιοχή άρχισε να γίνεται ξανά ορατή, παρατηρήσεις από επίγεια τηλεσκόπια έδειξαν ότι κάτι ασυνήθιστο συνέβαινε στα νέφη του πλανήτη.
Οι επιστήμονες αξιοποίησαν στη συνέχεια εικόνες του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble από το πρόγραμμα Outer Planet Atmospheres Legacy, το οποίο παρακολουθεί συστηματικά τους εξωτερικούς πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος.
Στις εικόνες του 2023 διακρίνονταν ήδη ενδείξεις της νέας δομής. Το 2024 έγινε πιο εμφανής και στις παρατηρήσεις του 2025 οι ερευνητές μπόρεσαν να αναγνωρίσουν καθαρά και τις δέκα κορυφές του γιγάντιου πολυγώνου.
Παλιότερες εικόνες από το Hubble και, κυρίως, οι πολυετείς παρατηρήσεις του διαστημοπλοίου Cassini από το 2004 έως το 2017 δεν είχαν δείξει αντίστοιχη μόνιμη δομή στον νότιο πόλο. Αυτό οδηγεί τους επιστήμονες στην εκτίμηση ότι το φαινόμενο μπορεί να δημιουργήθηκε ή να ενισχύθηκε σημαντικά κατά την περίοδο που η περιοχή δεν ήταν εύκολα παρατηρήσιμη από τη Γη.
Δεν είναι απλώς ένα περίεργο σχήμα στα σύννεφα
Οι παρατηρήσεις σε διαφορετικά μήκη κύματος δείχνουν ότι η κυματομορφή εκτείνεται σε πολλαπλά επίπεδα της ατμόσφαιρας. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρόκειται απλώς για ένα επιφανειακό σχέδιο στα ανώτερα νέφη, αλλά για μια τρισδιάστατη ατμοσφαιρική δομή που συνδέεται με ένα ισχυρό ρεύμα αέρα.
Παρατηρήσεις με το Very Large Telescope του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου βοήθησαν επίσης τους ερευνητές να μελετήσουν τη θερμοκρασία και τη μεταβολή των ανέμων με το ύψος.
Το δεκάγωνο κινείται ανατολικά σε σχέση με την περιστροφή του πλανήτη με περίπου 10 χιλιόμετρα την ώρα, ενώ οι άνεμοι του ατμοσφαιρικού ρεύματος στο οποίο βρίσκεται είναι ασύγκριτα ταχύτεροι.
Οι επιστήμονες θεωρούν πιθανό ότι το γεωμετρικό σχήμα δημιουργείται από ένα ατμοσφαιρικό κύμα που παγιδεύεται μέσα στο ισχυρό πολικό ρεύμα, όμως ο ακριβής μηχανισμός παραμένει ανοιχτό ερώτημα.
Το βόρειο εξάγωνο δεν είναι πλέον μόνο του
Η ύπαρξη της νέας δομής έχει ιδιαίτερη σημασία για την πλανητική μετεωρολογία. Για δεκαετίες το εξάγωνο του βόρειου πόλου θεωρούνταν ένα εξαιρετικά ασυνήθιστο και ίσως μοναδικό φαινόμενο.
Το γεγονός ότι εμφανίστηκε μια διαφορετική πολυγωνική κυματομορφή στο άλλο ημισφαίριο δείχνει ότι η ατμόσφαιρα του Κρόνου μπορεί να διαθέτει γενικότερους μηχανισμούς που δημιουργούν τέτοιες γεωμετρικές δομές.
Παραμένει όμως ανεξήγητο γιατί το ένα πολικό σύστημα σχηματίζει έξι πλευρές και το άλλο δέκα, γιατί το βόρειο εξάγωνο είναι τόσο σταθερό και γιατί το νότιο φαινόμενο εμφανίστηκε τώρα.
Ένα φυσικό εργαστήριο για την ατμόσφαιρα των γιγάντιων πλανητών
Η ομάδα σκοπεύει να συνεχίσει την παρακολούθηση με το Hubble και άλλα τηλεσκόπια, καθώς η ορατότητα του νότιου ημισφαιρίου του Κρόνου θα βελτιώνεται τα επόμενα χρόνια. Οι μελλοντικές παρατηρήσεις θα δείξουν αν το δεκάγωνο θα σταθεροποιηθεί, αν θα αλλάξει μορφή ή αν τελικά θα διαλυθεί.
Η εξέλιξή του μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα πώς αλληλεπιδρούν τα ισχυρά ατμοσφαιρικά ρεύματα με τα μεγάλης κλίμακας κύματα στους γιγάντιους πλανήτες.
Το σημαντικότερο όριο της σημερινής γνώσης είναι ακριβώς ότι οι επιστήμονες παρατηρούν ένα φαινόμενο που πιθανότατα βρίσκεται ακόμη σε μεταβατική κατάσταση. Δεν γνωρίζουν πότε ακριβώς δημιουργήθηκε ούτε αν θα επιβιώσει επί δεκαετίες όπως το εξάγωνο του βορρά. Η απάντηση θα απαιτήσει χρόνια συνεχών παρατηρήσεων και πιο λεπτομερή μοντέλα της ατμόσφαιρας του Κρόνου.
Η πρωτογενής επιστημονική δημοσίευση στο Science Advances είναι διαθέσιμη εδώ: https://www.science.org/doi/
