Η Ευρωπαϊκή Ένωση «ξεκλειδώνει» τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας – Στο τραπέζι σενάρια στρατιωτικής και υβριδικής επίθεσης
Σε μια περίοδο όπου η ασφάλεια της Ευρώπης δοκιμάζεται από πολέμους, υβριδικές απειλές και γεωπολιτικές αναταράξεις, οι Βρυξέλλες επιχειρούν να μετατρέψουν σε πρακτικό εργαλείο μια από τις σημαντικότερες αλλά λιγότερο αξιοποιημένες διατάξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης: τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας του άρθρου 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ.
Πρόκειται για τη διάταξη που προβλέπει ότι σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης εναντίον κράτους-μέλους, τα υπόλοιπα κράτη της Ένωσης υποχρεούνται να του παράσχουν βοήθεια και υποστήριξη με όλα τα διαθέσιμα μέσα. Αν και συχνά χαρακτηρίζεται ως το «ευρωπαϊκό άρθρο 5 του ΝΑΤΟ», η συγκεκριμένη ρήτρα παραμένει ουσιαστικά ανεξερεύνητη, καθώς έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά στην ιστορία της Ένωσης.
Από τη θεωρία στην πράξη
Σύμφωνα με εσωτερικές ευρωπαϊκές διεργασίες, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης, υπό την καθοδήγηση της Ύπατης Εκπροσώπου Κάγια Κάλας, προωθεί πλέον τη δημιουργία ενός συγκεκριμένου πλαισίου ενεργοποίησης και εφαρμογής της ρήτρας.
Το βασικό πρόβλημα που αναγνωρίζουν οι ίδιες οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες είναι ότι μέχρι σήμερα δεν υπάρχει κοινή αντίληψη μεταξύ των κρατών-μελών για το πότε, πώς και υπό ποιες διαδικασίες μπορεί να ενεργοποιηθεί η αμοιβαία συνδρομή.
Με απλά λόγια, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει τη νομική πρόβλεψη, αλλά όχι ένα σαφές επιχειρησιακό σχέδιο για την εφαρμογή της.
Τα τρία σενάρια που εξετάζονται
Για να καλυφθεί αυτό το κενό, οι Βρυξέλλες σχεδιάζουν σειρά ασκήσεων και προσομοιώσεων κρίσεων.
Μεταξύ των σεναρίων που βρίσκονται στο τραπέζι περιλαμβάνονται:
- Υβριδική επίθεση που εξελίσσεται σταδιακά και οδηγεί στην ενεργοποίηση της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής.
- Συμβατική στρατιωτική επίθεση εναντίον κράτους-μέλους της ΕΕ.
- Συνδυασμένη ενεργοποίηση του άρθρου 42.7 της ΕΕ και του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ σε περίπτωση μείζονος κρίσης.
Το τρίτο σενάριο θεωρείται το πιο ευαίσθητο πολιτικά, καθώς θα απαιτούσε παράλληλη κινητοποίηση τόσο των ευρωπαϊκών μηχανισμών όσο και της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας.
Όχι μόνο πόλεμος – Και κυβερνοεπιθέσεις
Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες εκτιμούν ότι οι σύγχρονες απειλές δεν περιορίζονται πλέον σε μια κλασική στρατιωτική εισβολή.
Στο πεδίο εφαρμογής της ρήτρας θα μπορούσαν να ενταχθούν:
- Μαζικές κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές.
- Υβριδικές επιχειρήσεις αποσταθεροποίησης.
- Συντονισμένες επιθέσεις από μη κρατικούς δρώντες.
- Επιχειρήσεις που προκαλούν σοβαρή απειλή για την εθνική ασφάλεια ενός κράτους-μέλους.
Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες απειλές στον κυβερνοχώρο και με νέες μορφές πολέμου που δεν περιλαμβάνουν απαραίτητα στρατεύματα και άρματα μάχης.
Ο ρόλος της Κάγια Κάλας
Στο πλαίσιο των νέων σχεδιασμών εξετάζεται η ανάληψη κεντρικού συντονιστικού ρόλου από την Ύπατη Εκπρόσωπο της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Ασφάλειας, Κάγια Κάλας.
Σε περίπτωση κρίσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να αναλάβει:
- Τη συλλογή και αξιολόγηση πληροφοριών.
- Τον συντονισμό της βοήθειας προς το πληττόμενο κράτος.
- Την ενεργοποίηση μηχανισμών πολιτικής προστασίας.
- Την επιβολή κυρώσεων ή άλλων αντιμέτρων.
- Τη δημιουργία κοινής επιχειρησιακής εικόνας για την κατάσταση.
Η Κύπρος έφερε το θέμα στην κορυφή της ατζέντας
Καταλυτικό ρόλο στην επιτάχυνση των διαδικασιών φαίνεται να διαδραμάτισε η Κυπριακή Προεδρία της ΕΕ.
Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, αλλά και περιστατικά που αφορούσαν πτήσεις ιρανικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, επανέφεραν στο προσκήνιο το ερώτημα κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι έτοιμη να προστατεύσει αποτελεσματικά ένα κράτος-μέλος που θα βρεθεί υπό απειλή.
Για πρώτη φορά, το άρθρο 42.7 αποτέλεσε ξεχωριστό αντικείμενο συζήτησης σε επίπεδο Ευρωπαίων ηγετών, με τη Λευκωσία να ζητά τη δημιουργία ενός πραγματικού επιχειρησιακού μηχανισμού και όχι απλώς μιας θεωρητικής διάταξης.
Αθήνα και Παρίσι στην πρώτη γραμμή
Από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της μετατροπής της ρήτρας σε λειτουργικό εργαλείο είναι η Ελλάδα και η Γαλλία.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει επανειλημμένα ταχθεί υπέρ της ουσιαστικής ενεργοποίησης του άρθρου 42.7, θεωρώντας ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία και δυνατότητα άμεσης αντίδρασης σε περιπτώσεις κρίσεων.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ο Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος έχει χαρακτηρίσει τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας ως θεμελιώδες στοιχείο της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Για την Αθήνα, το θέμα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η συγκεκριμένη διάταξη θεωρείται ένα επιπλέον επίπεδο αποτρεπτικής προστασίας για τα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το μεγάλο ερώτημα
Η συζήτηση που βρίσκεται σε εξέλιξη δεν αφορά πλέον το αν η Ευρώπη διαθέτει ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, αλλά αν μπορεί να τη μετατρέψει σε πραγματικό εργαλείο αποτροπής και αντίδρασης.
Οι επόμενοι μήνες αναμένονται κρίσιμοι, καθώς τα κράτη-μέλη καλούνται να συμφωνήσουν σε ένα κοινό «εγχειρίδιο ενεργειών» που θα καθορίζει ποιος αποφασίζει, ποιος συντονίζει και ποια μέσα κινητοποιούνται όταν ένα κράτος της Ένωσης βρεθεί αντιμέτωπο με σοβαρή απειλή.
Για πρώτη φορά από τη δημιουργία της, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να δώσει πρακτικό περιεχόμενο στη βαρύτερη αμυντική της δέσμευση.
